Peter E. Raper Boesman-invloed op Afrikaanse plekname Uitegee deur UJ Press Universiteit van Johannesburg Biblioteek Aucklandpark Kingsway Kampus Posbus 524 Aucklandpark 2006 https://ujpress.uj.ac.za/ Samestelling © Peter E. Raper 2024 Hoofstukke © Outeur(s) 2024 Gepubliseerde uitgawe © Peter E. Raper2024 Eerste uitgawe 2024 https://doi.org/10.36615/ 9780906785164 978-0-906785-15-7 (Sagteband) 978-0-906785-16-4 (PDF) 978-0-906785-17-1 (EPUB) 978-0-906785-18-8 (XML) Hierdie publikasie is onderwerp aan ’n deeglike dubbelblinde eweknie-beoordelingsproses voor publikasie en alle aanbevelings deur die keurders is oorweeg en aangebring voor publikasie. Taalversoring: Deanne Vorster Omslagontwerp: Hester Roets, UJ Grafiese Ontwerpstudio Getikset in 9/13pt Merriweather Light

<_No_paragraph_style_>Inhoud Erkenning ................................................................................. i 1. Inleiding ........................................................................ 1 1.1 Agtergrond .................................................................................. 1 1.2 Etnonimiese terminologie ..................................................... 2 1.3 Kenmerke van plekname ........................................................ 6 1.4 Optekening van ongeskrewe tale ......................................... 7 1.5 Bepaling van Boesman-invloed op Afrikaanse plekname ..................................................................................... 8 2. Boesmans ...................................................................... 11 2.1 Die oudste Boesmantale ......................................................... 11 2.2 Boesman etniese groepe ......................................................... 12 2.3 Ortografie van die Boesmantale .......................................... 14 3. Khoi-khoi ...................................................................... 19 3. 1 Aspekte van die Khoi-khoitale (Nama, Koranna, Griekwa) ...................................................................................... 19 3.2 Khoi-khoi-aanpassings met Afrikaanse vertalings ..... 20 4. Zoeloe ............................................................................ 195 4.1 Aspekte van die Zoeloetaal .................................................... 195 4.2 Zoeloe-aanpassings van Boesman-plekname ............... 198 5. Xhosa ............................................................................. 215 5.1 Aspekte van die Xhosa-taal .................................................. 215 5.2 Xhosa-plekname wat Boesman-invloed toon ................ 217 6. Suid-Sotho .................................................................... 249 6.1 Aspekte van die Suid-Sothotaal .......................................... 249 6.2 Suid-Sotho-plekname wat Boesman-invloed toon ..... 250 7. Noord-Sotho ................................................................. 265 7.1 Aspekte van die Noord-Sotho-taal .................................... 265 7.2 Noord-Sotho-plekname wat Boesman-invloed toon . 266 8. Tswana ........................................................................... 273 8.1 Tswana klasmerkers of prefikse .......................................... 273 8.2 Tswana-plekname wat Boesman-invloed toon ............ 274 9. Bevindings en gevolgtrekkings ................................... 281 10. Bibliografie ................................................................... 283 Indeks ....................................................................................... 295 Die PUK-Kanselierstrust Finansiële ondersteuning deur die PUK-Kanselierstrust wat die publikasie van hierdie boek moontlik gemaak het, word met dank erken.

1.1 Agtergrond Die vroegste inwoners van die suidelike gedeelte van Afrika was die Boesmans (ook San of Saan genoem) en hulle voorouers, wat die gebied vir minstens 120 000 jaar bewoon het (Mountain 2003:18). Die Boesmans en die Khoi-khoi was volgens Parkington (2007:77) die enigste inwoners van die gebied, totdat die Bantoestamme omtrent 2 000 jaar gelede van Sentraal-Afrika suidwaarts begin migreer het (Krige 1975:595-596). Vanaf die einde van die 15e eeu het Portugese, Hollanders, Engelse, Franse, Duitsers en ander Europeërs die gebied begin besoek en mettertyd bewoon, en later het die Afrikaanse taal ontwikkel. Biologiese en kulturele wisselwerking het tussen hierdie verskillende groepe plaasgevind, insluitende taalkontak en taalverskuiwing. Die Khoi-khoi en Boesmans het die tale van die ‘kolonialiste’ aangeleer, en baie van hulle het tweetalig geword. Mettertyd het hulle die tale van die inkomelinge as hulle taal van voorkeur aangeneem, en hulle het Hollands en later Afrikaans bo hulle moedertaal verkies (Nienaber & Raper 1977:18, 20). Die meeste Boesman- en Khoi-khoi-tale het in die Kaapprovinsie, die Vrystaat, KwaZulu-Natal en Lesotho uitgesterf of in onbruik geraak, terwyl oorlewende tale nog in suidwes-Botswana, die Gemsbokpark-gebied van die suidelike Kalahariwoestyn en in die omgewing van Lothair in Mpumalanga gepraat word (Traill 1978:143). Teen die wending van die 20ste eeu was die verskuiwing na Afrikaans feitlik voltooi (Traill 2007:132). Nienaber (1963:96) verduidelik: “Uit die leksikologiese materiaal sal blyk hoe … met die voortskryding van die beskawing onder hulle, die samelewing van outogtone verbrokkel het en hulle sentrifugaal hulle taal prysgegee het sodat dit nog net aan die randgebiede deur belangstellendes gehoor is en opgeteken kon word. Aan die begin reflekteer die idiotica die taal, of segmente daarvan, rondom Tafelberg en in die Boland, maar hierdie keerpunt verdwyn geheel en al en na 1750 is dit die taal daar buite aan die periferie wat vir ons bewaar word. Dit bemoeilik vergelyking deurdat dialektiese verskille sterk op die voorgrond kan tree.” 1.2 Etnonimiese terminologie 1.2.1 ‘Khoisan’ en ‘Khoi-khoi’ Die term Khoisan word gerieflikheidshalwe gebruik om na die Khoi-khoi (vroeër ‘Hottentotte’ genoem) en die Boesmans (San, Saan, Sān) en hulle tale te verwys. Hierdie term is saamgestel uit die lettergreep Khoi, deel van die etnoniem Khoi-khoi, en San, ’n alloniem vir Boesman. In die gestandaardiseerde ortografie van Nama word die term Khoi-khoi as Khoekhoe geskryf. Sommige skrywers gebruik die spelling Khoekhoe ook in Engels en Afrikaans, maar dit kan verwarrend wees. Die tweeklank oe word in Engels as /i:/ uitgespreek, soos in die name Phoenix en Phoebe, en in Afrikaans as /u/, soos in die woorde boek en soek. Daarbenewens sou die gebruik van Khoekhoe in Afrikaans (of Engels) vergelykbaar wees met die gebruik van Deutsch vir Duits of German, Español vir Spaans of Spanish, en Eesti vir Estlands of Estonian. Die tradisionele spelling van die naam in Engels, Afrikaans en Duits is Khoikhoi, ook Khoi-khoi geskryf, dus met ’n koppelteken. 1.2.2 ‘Boesman’ en ‘San’ Die etnoniem San (Sān, of Saan) word soms in plaas van Boesman en Boesmans gebruik. Gewoonlik word gemeen dat die naam ’n vertaling van die Hollandse Bos(ch)jesman is, van bos(ch), waarvan die verkleiningsvorm boschje of bosje is (Nienaber 1989:207). Die vorm Bossiemans kom in Van Riebeeck se Dagboek van 1685 voor; tot omstreeks 1750 as boschjesmans, bosjesmans bossiemans en bossiesmans; vanaf 1752 as boesemans, boessemans en boessiemans, en na 1783 kom die vorm Boesmans voor (Boshoff & Nienaber 1967:173). Die verskuiwing van die naam van Bos- na Boes-, dus met die tussen-konsonantale klinker as -o- na die vorm met -oe- is moeilik verklaarbaar. Die verklaring dat Boesmans van die Hollandse woord boesman, ‘kabouter’, afgelei is, word deur Boshoff en Nienaber (t.a.p.) as semanties onbevredigend beskou. Hulle meen die uitspraak van o deur ‘gekleurdes’ as oe die progressie van boss(i)emans na boess(i)mans, en uitendelik tot boesmans, tot gevolg kon gehad het, en dat die uitspraak van Duitse koloniste van die naam as Buschmänner, later deur die Engelse uitspraak as Bushmen, tot die gebruik van die term Boesmans deur Hollandse sprekers kon gelei het. ’n Alternatiewe verklaring word voorgestel, naamlik dat die term Boesman aan Boesman-invloed toegeskryf kan word. Boesmanwoorde vir ‘bos’, soos die //Ŋ !ke (S2), ≠Khomani (S2a) en Ki /hazi (S4b) woord ʘbo: en die Sesarwa (S5) woord ʘ’o:si (Bleek 1956:682, 683), kan denkbaar ook as ʘbu: en ʘ’u:si uitgespreek word, aangesien “the u phoneme … is variously heard as u (back close) or as o (back half-close)”; (“die u-foneem … word verskillend gehoor as u (agter-geslote) of as o (agter-half-geslote).”) (Doke 1936:64 in Bleek 1956:246). Onder die invloed van Boesmans word Bos(jes)mans dan Boesmans. 1.2.3 Etimologieë van ‘Boesman’ en ‘San’ Verskeie verklarings van die betekenis van Boesmans is opgeteken, onder andere dat die mense so genoem is “from dwelling in woody or mountainous places”; (“omdat hulle in beboste of bergagtige plekke woon”) (Sparrman 1 1785:197); “because, lurking in the cover of the shrubbery, they are said to shoot their poisoned arrows”; (“omdat daar gesê word dat hulle onder die beskutting van bosse en struikgewasse hulle giftige pyle skiet.”) (Barrow 1 1801:56); “from their country being almost destitute of trees, but much of it being covered with bushes; [and] from their method of assault, as they never attack man or beast openly, but from behind bushes”; (“omdat hulle landskap amper sonder bome is, maar baie daarvan met bossies oortrek is, [en] van hulle wyse van aanval, want hulle val nooit mens of dier openlik aan nie, maar van agter die bosse.”) (Campbell 1815:314). Wat die naam San betref, verklaar Kroenlein (1889:293) dat dit afgelei is van die Khoi-khoi werkwoord sā, ‘auflesen, aufraffen (vom Boden)’; (‘bymekaarmaak, optel (van die grond)’), plus die derde persoon gemeenskaplike meervoudsuitgang -n, ‘mense’. Vedder (1937:140) skryf: “Die woord Saan is afgelei van die Nama-woord saa, wat dr. Th. Hahn vertaal met ‘nedersetters, mense wat uitrus’, en dit beskou hy as ’n bewys dat die Saan die oerbewoners van Suid-Afrika is, wat die eerstes was om hulle daar te vestig. Hy verloor egter daarby uit die oog dat saa alleen ‘rus’ beteken indien dit deur die neus uitgespreek word. Maar met die volksnaam Saan (-n is die gemeenskaplike vorm en behoort nie meer tot die stam van die woord nie) is dit nie die geval nie; die woord word vry van en sonder enige neusklank uitgespreek, sowel deur die Hottentotte as deur die Saan. Die werkwoord saa sonder neusklank beteken ‘uitsoek, insamel, kies’, sodat die Hottentotte wat hierdie naam gegee het, daardeur die groot verskil wat tussen hulle en die ander bestaan, juis vertolk: die Saan leef in teenstelling met die Hottentotte van veldkos, wat hulle insamel, terwyl die Hottentotte … in die eerste plaas deur veeteelt in hulle behoeftes voorsien.” Daarenteen is Budack (1969:211) van mening dat die verklaring van die etnoniem San as ‘versamelaars’ nie aanvaarbaar is nie, op die grondslag van die tonale onderskeid tussen die werkwoord sā en die selfstandige naamwoord sāb, met die meervoudsvorm sān. Nienaber (1989:834-5) aanvaar Budack se taalkundige argument teen die betekenis van San as ‘versamelaars’, en verwerp ook ander verklarings soos dat die naam “pariahs, servants, subjugated ones”; (“uitgeworpenes, bediendes, verslaafdes”); “aborigines or settlers proper”; (“inboorlinge of egte settlaars:); “the original inhabitants”; (“die oorspronklike bewoners’); “those who sit and enjoy their leisure”; (“hulle wat sit en hulle ledige tyd geniet”), en so meer beteken (Nienaber 1989:831). Hy kom tot die gevolgtrekking: “Die eindresultaat is dat geen enkele van hierdie ‘taalassosiatiewe’ verklarings wetenskaplik oortuigend verantwoord is nie. Dit is die huidige stand van sake.” (Nienaber 1989:835). Wat aansluit by die verklaring dat San ‘versamelaars’ beteken, is die !O !kung (N3) woord _sa:, ‘to pick up from the ground’, (‘om van die grond op te tel’) (Bleek 1956:161). In ’n stadium is “Boesman’ as ’n neerhalende naam beskou, en die term ‘Sa(a)n’ is verkies, maar onlangs het die etnoniem ‘Boesman’ aanvaarbaar geword, en ‘San’ word as ’n aanstootlike Khoi-khoi-naam beskou. ’n Soektog op die Internet toon die verskillende gesigspunte. Volgens Andries Steenkamp, voorsitter van die South African San Council, word die naam ‘Boesman’ verkies, aangesien dit die mense se status as Eerste Nasie bevestig ( ombud@mg.co.za ). So lees ons ook: “The names San and Basarwa are sometimes used, but the people themselves dislike these names and prefer the name Bushmen”; (“Die name San en Basarwa word soms gebruik, maar die mense self hou nie van hierdie name nie en verkies die naam Boesman”) ( Kids.Net.Au -Encyclopedia>Kalahari Desert); “The name ‘Bushmen’ has only recently become acceptable to some speakers of Hei //om, Ju’/hoan, X/uu, Kxoe, Nharo and other groups”; (“Die naam ‘Boesmans’ het eers onlangs aanvaarbaar geword vir sommige sprekers van Hei //om, Ju’/hoan, X/uu, Kxoe, Nharo en ander groepe”) ( www.jstor.org/sici ); “Although some consider the name Bushmen derogatory as well, it is less so than the term San”; (“Hoewel sommiges die naam Boesmans ook as neerhalend beskou, is dit minder so as die term San”) ( www.diversitysouthafrica.co.za/khoi.html ); “The different tribes and clans started using the name Bushmen. But political correctness proclaimed this an insult and declared they should be referred to as San. Where Bushmen merely means they are people of the bush (or close to nature), San was a Khoi word meaning ‘vagrants, people who have nothing’. And because of this misguided correctness we now use the more derogatory name for our first inhabitants”; (“Die verskillende stamme en groepe het die naam Boesmans begin gebruik. Maar potitieke korrektheid het bepaal dat dit ’n belediging is, en het verklaar dat na hulle as San verwys moet word. Waar ‘Boesmans’ slegs beteken dat hulle mense van die bos is (of na aan die natuur), was San ’n Khoiwoord wat ‘rondlopers, swerwendes, mense wat niks besit nie’ beteken. En as gevolg van hierdie misleidende korrektheid gebruik ons nou die verkleinerende naam vir ons eerste inwoners”) ( www.southafrica.com/forums/open-board/5901-whats-name.html ). Dit blyk dus dat daar nog geen eenstemmigheid is oor watter van die twee etnonieme verkieslik is nie, en vir die huidige sal beide ‘San’ en ‘Boesman’ in gebruik bly. Aangesien die meeste bronne egter die term ‘Boesman’ verkies, word dit in hierdie publikasie gebruik as algemene term, maar die naam van die spesifieke taal word gebruik by die bespreking van spesifieke woorde. Dieselfde oorweging geld vir die naam ‘Bantoe’; dit is die verafrikaansing van die inlandse woord abaNtu, ‘mense’. Soms word na die Bantoetale verwys as “Afrikatale’, maar hierdie term verwys ook o.a. na Afrikaans, wat nie ’n Bantoetaal is nie. 1.3 Kenmerke van plekname Hoewel die tale van die Boesmans en Khoi-khoi binne die grense van Suid-Afrika feitlik uitgesterf het, het plekname uit hierdie tale oorleef. Plekname is onder die oudste woorde in alle tale, as gevolg van die behoefte van die mens om na spesifieke entiteite te kan verwys. Nicolaisen (1976:173) wys daarop dat die oudste plekname wat toegeken word, dié is wat na riviere, watergate, berge en ander natuurlike entiteite verwys, en dat die oudste plekname “should go back to the earliest ‘stratum’ of settlement and therefore also to the earliest language spoken”; (“behoort terug te dateer tot die vroegste ‘stratum’ van nedersetting, en daarom ook tot die oudste gesproke taal.”). Kadmon (2002:4) beaam hierdie stelling: “Giving names ... is one of the oldest activities in all cultures.”; (“Die toekenning van name is een van die oudste bedrywighede in alle kulture”). Dit is ook herhaaldelik bevestig dat plekname ’n oorlewingsvermoë het wat ander woorde in die taal nie het nie, en dat hulle voortbestaan lank nadat ander woorde in die taal, en selfs die taal self, uitgesterf het. Die rede daarvoor is dat wanneer ’n pleknaam sy verwysingsfunksie aanneem, naamlik om die entiteit te identifiseer en ondubbelsinnig daarna te verwys, die oorspronklike leksikale betekenis van die woord irrelevant raak, en kan dit vergete raak. Wanneer plekname van een taal na ’n ander taal oorgedra word, kan die onderliggende woordeboekbetekenis bewaar word as deel van die kulturele en mondelinge erfenis van die mense, om weer in vertaalde vorm te herleef, ten spyte van ortografiese en fonologiese aanpassings. In sommige streke waar die Boesmans in aanraking gekom het met Bantoevolke, kan die invloed bespeur word in Bantoetale soos Sotho, Tswana, Xhosa en Zoeloe (Bill 1974; Louw 1974; Argyle 1986; Traill 2007), dikwels met taalkundige aanpassings, hervertolking en volksetimologisering. Kadmon (2000:4) wys daarop dat mense oral in die wêreld die eerste name gegee het aan entiteite wat na aan hulle woon- of jaggebiede was, wat vir alledaagse lewe belangrik was. Die plekname wat die Boesmans toegeken het, was dus in die eerste plek omgewingsgerig as gevolg van hulle leefstyl as jagters en versamelaars. Die oorheersende voorkoms van dieresoorte, of ’n voorval met ’n dier; of die soort plantegroei in die omgewing, sou ook primêre benamingsmotiewe gewees het, gesien die jagter-versamelaars-leefstyl van hierdie mense. Kadmon (2000:5) wys daarop: “In general, early names were primary descriptive ones expressed in local terms and language”; (“Oor die algemeen is vroeë name primêre beskrywendes wat in plaaslike terme en tale uitgedruk is”), en Pettman (1931:10) stel dit dat: “Broadly speaking the place names of primitive peoples consist largely of word pictures descriptive of natural scenery and physical features”; (“Algemeen gesproke, bestaan die plekname van primitiewe mense grootliks uit woord-prente wat beskrywend is van natuurtonele en natuurlike entiteite.”). Sulke beskrywings dui op aspekte van die entiteit soos die kleur, die vorm, die voorkoms, die grootte, en so meer. 1.4 Optekening van ongeskrewe tale Die oudste plekname het hulle oorsprong in antieke tale, en dis in hierdie tale dat die verklarings van die name gesoek moet word. Die tale van die Boesmans en ander inheemse groepe was ongeskrewe, en dis onbekend hoe hierdie tale oor die millennia ontwikkel en mekaar beïnvloed het. Slegs vanaf die einde van die 16e eeu, met die koms van geletterde Europeërs, was dit moontlik om die inheemse tale op te teken. Die optekenaars is gekonfronteer met tale wat gekenmerk is deur klanke wat waarskynlik nog nooit voorheen deur hulle gehoor is nie: klap- en suigklanke, neweklanke, geperse klinkers, glottale afsluitings, en so meer. Toe die vroeë optekenaars probeer het om die woorde wat hulle gehoor het op te teken, het hulle gebruik gemaak van die taalstelsels van hulle eie tale. Die klapklanke is aanvanklik op verskeie maniere deur die verskillende optekenaars geskryf. Sommige skrywers het letters van die alfabet gebruik wat naastenby met die klanke wat hulle gehoor het, ooreengekom het, byvoorbeeld t, k, tk, kp, kx, xg’, t’, k’, and so meer, soos in k’ omma, ‘huis’; t?homme, ‘hemel’ (Witsen 2 1691 in Godée Molsbergen 1 1916:220); k’ ̃omma, ‘huis’ (Kolbe 1 1727:108a), ensovoorts. Ander het spesifieke simbole vir elkeen van die klapklanke ontwerp. Lichtenstein (1928, 1930) het byvoorbeeld die simbool t’¹ vir die dentale klapklank / aangewend, t’² vir sowel die laterale // as die palatale klapklank ≠, en t’³ vir die serebrale klapklank !. Le Vaillant (1790) het die simbole V vir die palatale klapklank ≠, ʌ vir die dentale klapklank /, en Δ vir die serebrale klapklank ! gebruik (Nienaber 1989:443). 1.5 Bepaling van Boesman-invloed op Afrikaanse plekname As ’n geografese entiteit meer as een naam het waarvan een in ’n inlandse taal en die ander Afrikaans is, word die samestellende komponente van die name vir ooreenkomstes in klank en betekenis getoets, met inagneming van die taalkundige aanpassings wat die naam in die proses van oorname kon ondergaan het. Dikwels word gevind dat die Afrikaanse (of Nederlandse of Duitse, soms Engelse) naam die Khoi-khoi- of Bantoenaam vertaal. In sommige gevalle bestaan die aangepaste Boesmannaam en sy vertaling nog, in ander slegs die vertaling. In talle gevalle is dit moontlik om uit die vertaalde name vas te stel wat die oorspronklike leksikale betekenisse van die name was, en uit watter elemente die name saamgestel is. Gedagtig aan die gevare van analogie en volksetimologisering, word meer bewyse van outentiekheid en sekerheid van die betekenisse van die name en naamkomponente gesoek as bloot die eendersheid in klank en betekenis. Sulke verifikasie is te vinde in die toepaslikheid van die naam op die benoemde entiteit, topografiese samehorigheid of ooreenstemming, waar verskillende entiteite (of dieselfde entiteit) sinonieme name in verskillende tale het, en ooeenkomste in klank en betekenis van die pleknaam en sy komponente met opgetekende Boesmanwoorde. Etlike kategorieë van vertaling kan dus geïdentifiseer word, naamlik dié waar ’n Hollandse of Afrikaanse naam sowel as ’n inlandse naam voorkom; dié waar slegs die Europese naam voorkom maar die inlandse naam in historiese rekords behoue is; dié waar die betekenis van die huidige inlandse naam in opgetekende allonieme bewaar is, en so meer. Oor die eeue het die Boesmans eers in aanraking gekom met die Khoi-khoi-groepe of -stamme, daarna met die Bantoestamme, en toe met Europeërs en ander aankomelinge. In die proses van taalbeïnvloeding en –vermenging is bestaande plekname in sommige gevalle oorgeneem, met die aanpassings om dit binne die taalsisteme van die ontvangers te laat inpas. Om die komponente van plekname in die verskillende tale met mekaar te kan vergelyk, is dit nodig om kennis te neem van die taalstelsels van die betrokke tale. 2.1 Die oudste Boesmantale Wat die Boesmantale betref, is sistematiese studies vanaf die begin van die 19e eeu onderneem deur onder andere Lichtenstein (1812), WHI Bleek (1857), Kroenlein (1861), Lloyd (1870-1882), en ander. In 1934 het Dorothea Bleek op versoek van die beroemde Afrikataalkenner, prof. Diedrich Hermann Westermann (1875-1956), ’n aanvang gemaak met die samestelling van ’n omvattende woordeboek van Boesmans (Engelbrecht 1956 in Bleek 1956:[iv]). Dit was haar mikpunt om elke lys van Boesmanwoorde wat voorheen opgeteken is, in hierdie woordeboek in te sluit. Dit was “a most laborious undertaking, in that it meant scrutinizing whatever sources were known or presumed to have such lists. It further meant that larger vocabularies, representing different languages and dialects, had to be assembled. ... Most data are from Miss Bleek’s own researches and from those of her two immediate predecessors; a small quantity is provided by contemporaries whose training and status entitle them to an honorary place”; (“… ’n veeleisende onderneming, want dit het geïmpliseer dat alle bronne wat sulke lyste bevat het, of wat geag is sulke lyste te bevat, deurgewerk moes word. Dit het ook beteken dat groter woordeskatte, wat verskillende tale en dialekte verteenwoordig het, ingesluit moes word. Die meeste data is van mej. Bleek se eie navorsing en van dié van haar onmiddellike voorgangers; ’n klein hoeveelheid is voorsien deur tydgenote wie se opleiding en status hulle ’n ereplek regverdig.”) (Engelbrecht 1956:[iv]). Bleek se Comparative Vocabularies of Bushman Languages is in 1929 deur die Cambridge University Press gepubliseer, en haar A Bushman Dictionary is in 1956 deur die American Oriental Society uitgegee. Laasgenoemde publikasie sluit die Boesmantale in wat ten tyde van die navorsing nog lewend was, soos duidelik blyk uit die Index of References. Hierdie werk sluit woorde van 29 Boesmantale en – dialekte in, sowel as sinne waarin hierdie woorde voorkom. Soos hier bo vermeld, is Bleek se Dictionary gebaseer op woorde wat deur verskeie skrywers van die 19e en 20e eeu opgeteken is, sowel as dié wat sy self tydens ’n aantal veldwerkreise in verskillende dele van die land opgeteken het. In elke geval gee Bleek die bron van die woord aan, sowel as die spesifieke spelling en skryfvorm van die woord soos deur die skrywer van daardie bron aangegee. Vir die doel van standaardisering het Bleek die spelling van die International Phonetic Association gebruik, behalwe vir die klapklanke, waarvoor sy die simbole gebruik het wat vir meer as sestig jaar deur skrywers oor Boesman- en Khoi-khoitale gebruik is. (Bleek 1929:12). Hierdie werk weerspieël die staat van die tale ten tyde van hulle optekening, die verspreiding van die tale in daardie stadium, en woorde wat nog in gebruik was op die tydstip wat hulle opgeteken is. Die meeste van die Boesmangroepe en –tale wat deur Bleek geïdentifiseer en geklassifiseer is, het uitgesterf, en ’n aantal moderne Boesmantale is geïdentifiseer (Brenzinger 2013). Woorde uit etlike van hierdie moderne tale is soms vir vergelykingsdoeleindes in die huidige boek by sommige plekname ingesluit. Bleek se Bushman Dictionary is die mees omvattende woordeboek van die ou Boesmantale, en sluit, soos hier bo verduidelik, die werk van voorgangers in. Afwykings, inkonsekwenthede, verskeidenheid in spellings, ens. in die vroeëre optekeninge is deur Bleek deur die toepassing van ’n eenvormige stelsel uit die weg geruim. Om hierdie redes is haar werk in hierdie publikasie as grondslag vir Boesman-ekwivalente van woorde in ander tale gebruik. Om dieselfde rede word Nienaber en Raper se Topnymica Hottentotica van drie boekdele as grondslag vir die bespreking van Khoi-khoi-plekname gebruik: dit sluit woorde in wat vanaf 1595 opgeteken is, sowel as die verwysing na plek- en ander name in die literatuur van die vorige 300 jaar. 2.2 Boesman etniese groepe Op die grondslag van ooreenkomste en verskille in die verspreiding van klapklanke in die verskeie Boesmantale, en grammatikale apekte soos verandering van woordstam, verkleinings, genusaanduidings, naamvalle, getal, woordorde, en so meer, het Bleek die Boesmantaalsprekers in drie groepe ingedeel, naamlik die Noordelike, Sentrale en Suidelike groep, en simbole aan die individuele tale toegeken, soos N1, N1a, N2, N2a, N2b, C1, S1, S1a, S2, ens. Hierdie simbole is gerieflik om na die betrokke tale te verwys, sowel as vir kartografiese doeleindes, en word derhalwe in die huidige publikasie aangegee. Om verwarring tussen hierdie simbole en aangehaalde woorde te vermy, word die simbole in die besprekings tussen hakies geplaas, bv. /Xam (S1), Kung (N2), Hei//kum (N2a), Hie (C1), en so meer. Die volgende is die name van die Boesman etniese groepe en tale, en die streke wat die sprekers van hierdie tale bewoon het, of nog bewoon (Bleek 1929: [i]; 1956: [iii-iv]).

Suidelike Groep	Plek van voorkoms
S1: /Xam	Ou Kaapkolonie, suid van die Oranjerivier
S1a: //Ŋ	Oudtshoorn, Langeberge in Griekwaland-Wes en Suid-Gordonia
S2: //Ŋ !ke	Gordonia en Griekwaland-Wes
S2a: ≠Khomani	Noord-Gordonia
S2b: //Kxau	Naby Kimberley
S2c: //Ku //e	Naby Theunissen
S2d: Seroa	Suid-Vrystaat, naby Bethanie
S2e: !Gã !ne	Voormalige Transkei
S3: Batwa (//Xegwi)	Chrissiesmeer, Mpumalanga
S4: /Auni	Tussen die Nossob en Auob (Auhoup)
S4a: Khatia, Xatia	Oos van die Nossob, Suid-Kalahari
S4b: Ki /hazi	Wes van die Auob, Suid-Kalahari
S5: Masarwa, (Kakia)	Suid-Kalahari
S6: /Nu //en	Bolope van die Nossob en Auob
S6a: /Nusan	Suid van die Auob, Namibië
Sentrale Groep	Plek van voorkoms
C1: Hie, Hiet∫ware	Naby Tati, Zimbabwe
C1a: Sehura	Suidwes van Ngami, Botswana
C1b: Mohissa	Oos van Ngami, Botswana
C2: Naron	Naby Sandfontein, Namibië-Botswana-grens, wes van Oas
C2a: Tsaukwe	Wes van Ngami en noordoos van die Naron, Botswana
C2b: Hukwe	Caprivistrook, noord van die Tsaukwe
C3: Hadza	By Eyassimeer, noord van Mkalama, Tanzanië
Noordelike Groep	Plek van voorkoms
N1: Auen	Noordelike Kalahari, Oas-Ngami pad tot 19º O
N1a: Nogau	Omuramba Epikuro en die Naukluft, Namibië
N2: !Kuŋ, Kũ, Kung	Ngami tot Grootfontein tot Okavango
N2a: Hei //kum, Heikum	Naby die Etoshapan, Namibië
N2b: ’n dialek	Naby Ukuambi, Ovamboland, Namibië
N2c: ’n dialek	Naby Ukualuthu, Namibië
N3: !O !kuŋ	Oostelike helfte van Sentraal-Angola

2.3 Ortografie van die Boesmantale 2.3.1 Die alfabet a lae ongeronde voorklinker, uitgespreek soos a in ‘man’. b gewone stemhebbended bilabiale okklusiewe medeklinker, uitgespreek soos b in ‘bal’. d stemhebbende alveolêre okklusiewe medeklinker, uitgespreek soos d in ‘dak’. Somtyds ’n variant van t; dsh, dzh, dj, ds is dz, aangesien Duitse s stemhebbend is. e half-geslote ongeronde voorklinker e, uitgespreek soos e in ‘mens’. ɛ oop ongeronde voorklinker, uitgespreek soos ê in ‘bêre’. f stemlose labio-dentale frikatief of glyklank, uitgespreek soos f in ‘fout’. g stemhebbende velêre plofklank, uitgespreek soos g in die Engelse woord ‘goose’. In die tweede lettergreep is g dikwels verwisselbaar met k en t. h glottale frikatief of glyklank, uitgespreek soos h in ‘hoor’. Word veelvuldig gebruik as inisiële klank, na k, t en alle klapklanke. i geslote voorklinker, uitgespreek soos ie in ‘iets’. j palatale glyklank of frikatief, meer soos ’n half-vokaal in die tweede lettergreep, uitgespreek soos j in ‘ja’. k stemlose velêre plofklank, dikwels verwisselbaar met t en in slotlettergrepe met g, uitgespreek soos k in ‘kalkoen’. kh stemlose geaspireerde velêre plofklank, uitgespreek as ’n klank tussen k en x. kx’ ejektiewe velêre affrikaat. k״ ejektiewe k, glottale skuurgeluid (‘glottal croak’). l stemhebbende laterale medeklinker, uitgespreek soos l in ‘luister’. m bilabiale nasaal, uitgespreek soos m in ‘moeder’. Wissel in die tweede lettergreep dikwels af met b. n & ŋ nasale klanke, uitgespreek soos n in ‘niemand’ en ng in ‘sing’ onderskeidelik; wissel mekaar dikwels af. Het sillabiese waarde en vorm sonder klinker ’n woord. o half-geslote agterklinker, uitgespreek soos o in ‘botter’. ɔ half-oop gemengde agterklinker, uitgespreek soos o in Duits ‘Sonne’. p stemlose bilabiale plofklank, uitgespreek soos p in ‘pit’. Wissel onder Khoi-khoi-invloed in slotposisie af met b. r stemhebbende alveolêre medeklinker, soms sterk trillend, soms met ’n enkele trilling uitgespreek, soos die r in ‘riem’. ғ stemhebbende retrofleksiewe medeklinker, onder verskillende omstandighede uitgespreek soos d, l of r. ľ geflapte laterale medeklinker, met ’n enkele slag van die tong uitgespreek, tussen gerolde r en likwiede l. r̃ nasale r, uitgespreek as ’n klank tussen r en n. s stemlose alveolêre frikatief of glyklank, uitgespreek soos s in ‘slang’. ʃ stemlose prepalatale frikatief of glyklank, dikwels ’n variant van s, uitgespreek soos sj in ‘sjokolade’. t stemlose alveolêre of dentale plofklank, uitgespreek soos t in ‘towenaar’; wissel dikwels af met k. th stemlose geaspireerde alveolêre of dentale plofklank, uitgespreek soos in ‘Thunberg’. ts & t∫ alveolêre afrikaat, uitsgepreek soos ts in ‘iets’ of soos tsj in ‘Betsjoeana’. u geslote agterklinker, verskillend gehoor as oe of half-geslote agterklinker, uitgespreek soos oe in ‘poel’. ɯ soos oe maar met ongeronde lippe uitgespreek. v stemhebbende bilabiale of dentilabiale frikatief of glyklank, uitgespreek soos w in ‘wawiel’, gewoonlik in die tweede lettergreep aangetref, wissel af met b. w half-vokaal, uitgespreek soos Engels w, wissel af met kort o of u, bv. oasi, wasi, ‘almal’. x stemlose velêre frikatief of glyklank, uitgespreek soos Duitse ich, Skotse Loch, verder vorentoe in die mond uitgespreek voor i en e, verder terug voor a, en ver agtertoe voor o en u. y geslote agterklinker, uitgespreek soos u in Franse ‘du’, of in die Afrikaanse woord ‘vlug’. z stemhebbende alveolêre frikatief of glyklank, uitgespreek soos z in Engels ‘zoo’. ȝ of ž stemhebbende prepalatale frikatief of glyklank, uitgespreek soos s in Engels ‘treasure’; kom na d voor as dž. 2.3.2 Klapklanke Die Boesmantale word gekenmerk deur klapklanke, tongslae of suigkonsonante. Ses sulke klapklanke is geïdentifiseer, maar vyf is die meeste wat in enigeen van die tale voorkom (Traill 1978:137). Die ses klapklanke is die volgende: / die dentale klaplank; ! die serebrale klapklank; ≠ die palatale klapklank; // die laterale klapklank; ʘ die bilabiale of lip-klapklank; !! die retroflekse klapklank. 2.3.3 Begeleidende klanke of neweklanke Die klapklanke word in woordverband nie afsonderlik uitgespreek nie, maar gewoonlik saam met ’n begeleidende klank, of neweklank. ’n Nasale neweklank word aangedui met n, ’n stemhebbende neweklank met g, aspirasie met h, die frikatiewe neweklank met x, die ejektiewe neweklank met k, die glottale afsluiting met ɂ, ook vir die gerief met die apostroof ’, en so meer. Bleek (1956:512) verduidelik dat: “When used with a nasal, the click and the nasal are pronounced together, but for convenience in writing the click is placed first. In all other sound combinations than nasals, the click is uttered and heard first.”; (“Wanneer die klapklank met ’n nasaal gebruik word, word die klapklank en die nasaal saam uitgespreek, maar vir gerieflikheid in skrif word die klapklank eerste geplaas.”). 2.3.4 Ander simbole Nasaliteit word aangedui deur ’n tilde bokant die klinker, bv. ã, ẽ, ens.; ’n ‘geperste’ klinker word gevolg deur die simbool ٤; ’n ‘lang’ klinker word aangedui met ’n daaropvolgende dubbelpunt : soos by a:, e:, i:. Die simbool ̈ bokant ’n letter dui aan dat dié letter apart uitgepreek word. Die simbool ɂ of ’ dui ’n glottale afsluiting aan. ’n Hoë toon word aangedui met die simbool ‾, ’n lae toon met die simbool _. 3. 1 Aspekte van die Khoi-khoitale (Nama, Koranna, Griekwa) 3.1.1 Klinkers Klinkers wat in die Khoi-khoi-tale voorkom, is a, e, i, o en u; tweeklanke is ae, ai, ei, ao, au en ou; oa, oe, oi, en ui. Nasalering word deur Rust (1960) met ’n kappie ^ aangedui, en deur Kroenlein (1889) met ’n tilde ̃. 3.1.2 Medeklinkers Die medeklinkers in die alfabet is b, χ, d, g, h, j, k, kh, m, m, n, p, r, s, t, w, ts. Die konsonant b wissel dikwels met w af. Die simbool χ is die stemlose affrikaat soos in die Duitse woord ma-che; kh is ’n ‘sterk-geaspireerde k, t het geen asem nie en klink soos ’n stemlose d; ts is ’n stemlose affrikaat en klink soos die Duitse z (zehn), (‘tien’) (Rust 1960:vii-ix). 3.1.3 Klapklanke Die klapklanke in die Khoi-khoitale is die volgende: / die dentale klapklank; ≠ die palatale klapklank; ! die serebrale klapklank; // die laterale klapklank. Die klapklanke word deur Büttner (in Kroenlein 1889:v) aangegee as: “den dentale Schnalz /, den lateralen //, den sog. Cerebralen ! und den palatalen Schnalz ≠”; (“Die dentale klapklank /, die laterale //, die sogenaamde serebrale ! en die palatale klapklank ≠”. Hy verduidelik: “Nach einiger Uebung der Zunge gelingen die Schnalze meist ziemlich leicht, so lange sie für sich allein ausgeprochen werden. Schwieriger ist es, sie gut mit dem nachfolgenden Vocal oder Consonanten zu verbinden. Es darf hier kein Hiatus zwischen dem Schnalzlaut und den übrigen Lauten vorkommen, sondern alles muss völlig eine Silbe (in einem Athem) bilden.” (“Na heelwat oefening met die tong word die klapklanke makliker uitgespreek solank hulle op hulle eie uitgespreek word. Dit is egter moeiliker om hulle behoorlik saam met die daaropvolgende klinker of medeklinker uit te spreek. Geen breuk of onderbreking (hiatus) word tussen die klapklank en die ander klanke toegelaat nie, maar die geheel behoort ’n enkele lettergreep te vorm (in een asem)”). 3.1.4 Genusuitgange Die Khoi-khoitale het die genusuitgange –b of –p vir die manlik enkelvoud, –s vir die vroulike enkelvoud, –qua vir die manlike meervoud, ensovoorts. In sommige van die ouer geskrifte, en in party tale en voorbeelde, wissel die stemlose bilabiale plofklank –p soms af met –b, en in genasaleerde woorde kan die nasale –m dieselfde funksie vervul as –b of –p. Die Boesmantale vertoon in die meeste gevalle nie sulke genussuffikse nie, wat een van die aanduiders kan wees van ’n Boesmanoorsprong van Khoi-khoi-plekname. 3.2 Khoi-khoi-aanpassings met Afrikaanse vertalings Die Khoi-khoi (vroeër ‘Hottentotte’) genoem, was sover ons weet die eerste vreemdelinge wat die gebied ingekom het. Oor die eeue is bestaande Boesmanplekname deur die Khoi-khoi oorgeneem, maar tot die Khoi-khoi-taalstelsel aangepas, en in talle gevalle vertaal. Met die aanleer deur die Khoi-khoi van Hollands en later Afrikaans, is sommige van die plekname in hierdie tale vertaal. 3.2.1 Beskrywende plekname Soos vroeër gemeld, wys Kadmon (2000:5) daarop: “In general, early names were primary descriptive ones expressed in local terms and language”; (“Oor die algemeen is vroeë name primêre beskrywendes wat in plaaslike terme en tale uitgedruk is”), en Pettman (1931:10) stel dit dat: “Broadly speaking the place names of primitive peoples consist largely of word pictures descriptive of natural scenery and physical features”; (“Algemeen gesproke, bestaan die plekname van primitiewe mense grootliks uit woord-prente wat beskrywend is van natuurtonele en natuurlike entiteite.”). Sulke beskrywings dui op aspekte van die entiteit soos die kleur, die vorm, die voorkoms, die grootte, en so meer. In die voorbeelde wat volg, was dit hierdie eienskappe van die benoemde entiteit wat tot die spesifieke naam aanleiding gegee het. In hierdie gevalle het die beskrywende woord of sinsnede wat ’n soortnaam was, ’n evolusionêre proses ondergaan om die status van eienaam te bereik. Kortom, die soortnaam het eienaam geword, ’n proses wat volgens Van Langendonck (2010:2), “apparently constitutes the original process of name-giving in all cultures and languages”; (“klaarblyklik die oorspronklike proses van naamgewing in alle kulture en tale uitmaak.”) (a) Voorkoms, vorm Bleskop, Kaip, Nous Etlike plekname verwys na die kaal voorkoms van die benoemde entiteit wat dui op ’n afwesigheid van bome of struike, of op die koue geaardheid van die omgewing. Die Topografiese reeks landkaarte 1975 vel 2918 Pofadder toon Nous se Poort ten suide van Bleskop op die plaas Kaip aan. Nienaber en Raper (1980:654) sien die moontlikheid in dat die Afrikaanse naam Bleskop ’n vertaling van die inheemse naam Nous kan wees, en stel die lid nou in hierdie geval gelyk aan die Namawoord ≠hou [≠hau], ‘glatt’; (‘glad’) (Rust 1960:27), waar die n en h mekaar kan afwissel, en verwys na die name Groot Kau en Grootkou se Kop (Nienaber & Raper 1980:370), waar kou en kau ook beskou kan word as verwant aan die Namawoord ≠hou, ‘glatt’, (‘glad’) (Rust 1960:27), waar die verwisselbaarheid van k en h, en van n and h uitgewys word. In hierdie verband kan ook gewys word op die Auen (N1) woord /kau, ‘to be cold, bare’, (‘om koud, kaal te wees’), en in die voorbeeldsin /kau //eĩ, ‘cold time, winter’, (‘koue tyd, winter’), wanneer alles kaal is (Bleek 1956:303). Hierdie voorbeeldsin skep ’n onverwagse verband tussen die kopnaam Bleskop en die plaasnaam Kaip, wat moontlik in verband staan met die Naron (C2) woorde !kai, ‘cold’, (‘koud’) (Bleek 1956:404) en ≠xei, ‘to be cold’, (‘om koud te wees’), en die ‘Hottentot’-woorde _!kei, en _!keib, ‘cold’. (“koud, koue’) (Bleek 1929:29), laasgenoemde wat presies ooreenstem met die plaasnaam Kaip. Blinkklipkop, Gatkoppie ’n Ou naam wat vir Blinkklipkop opgeteken is, is Gatkoppie. Van Vreeden (1961:302) verduidelik dat Blinkklipkop, 3 myl (5 km) noordoos van Postmasburg, sy naam te danke het aan ’n dagsoom van hematietagtige erts, en dat Gatkoppie ’n volksnaam vir hierdie kop is. Ook Skead (1973:62) gee ‘Gatkop’ as sinoniem vir Blinkklipkop aan. Op grond daarvan dat Borcherds (1861) Goaypa noem as een van die alternatiewe name vir hierdie koppie, het Nienaber en Raper (1977:392) vermoed “dat die lid Gat- nie Afrikaans is nie, maar wel Kora/Griekwa vir ‘blink’ waarvoor ons die ekwivalent in Nama het as !gā(t)-, adj. !gātsi = ‘hell, klar’; (‘helder, klaar’) (Kr.-R. 1969 NW 85).” Ook vergelykbaar met die lid Ga- is die /Xam (S1) woord ≠ka:, ‘to be light, bright, visible, near’, (‘om lig, helder, sigbaar, naby te wees’) (Bleek 1956:653). Die naam Blinkklip is reeds vroeg opgeteken. Borcherds (1861:65) deel mee: “Wij passeerden verder T’Goaypa of Blinkklipsrivier ... ”; (“Ons het verder T’Goaypa of Blinkklipsrivier verbygegaan”), en Stow (1905:290) skryf: “T’Goay’pa, afterwards called Blink-klip, the shining rock or stone.”; (“T’Goay’pa, later Blink-klip, die blink rots of klip genoem.”). Die naam word deur Van Vreeden (1965:31) opgegee as “Die Korannanaam vir Blinkklip, ongeveer drie myl van Postmasburg. Later word Blinklip die naam van Postmasburg: /Haib-!ab = ‘blinkklip-waterloop’.” Soos deur Nienaber en Raper verduidelik, stel die T’ by Borcherds en Stow die suigklap voor. Hulle skryf: “Oor die betekenis is daar geen twyfel nie. Nama /kôu [/khâu] vir ‘scheinen, strahlen, leuchtnen’, (‘skyn, straal, verlig’) (Kr.-R. 1969 NW 242) vir die lid t’goa. Die –yp is, blykens die vertaalde vorm, soos Nama /ui-b = ‘klip’, en die –a vir ‘rivier’ is soos Nama !ā-b. Dus letterlik: ‘Blink + klip + rivier’.” Ook Boesman-ekwivalente vir die naam is uit te wys. Die komponent T’Goa- is fonologies en semanties vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !kwa, ‘blink wit klip’ (Raper 2021:13), (waarvan !kwa‾!kwara, die benadrukte vorm is), wat die wisseling van g en k, en van o en w, vertoon: !kwa > !goa. Die komponent ypa of y’pa, is blykbaar te vergelyk met die Hadza (C3) woord // ape, van //a, ‾//a, ‘stone, hill’, (‘klip, heuwel’) (Bleek 1956:514). Dit is opmerklik dat Borcherds die betekenis van ‘rivier’ gee, en Van Vreeden ‘waterloop’; die ander praat van ‘Blinkklipkop’, met ‘Blinkklip’ ook as naam van Postmasburg. Blinkoog, Kaimus Die plaas Blinkoog nr. 30, noordoostelik van Karasburg, dra ook die naam Kaimus. Soos mnr. J Rooi van Duurdrift dit tydens veldwerk in 1977 gestel het, “Blinkoog, dit is die plaas van mnr. Von Schauroth, sy Namanaam is ≠Kaimûs.” Die inlandse naam was blykbaar in vroeë tye die naam van die lokaliteit daar, nou ook in vertaalde vorm op die plaas oorgedra. Die komponent Kai- is soos Nama ≠kei, ‘glänzen’, (‘blink, glinster’) (Rust 1960:27), deur Nienaber en Raper (1980:447) gemoderniseer as ≠khai, en deur hulle verduidelik: “Die gedagte aan ‘blink’ kom waarskynlik van die droë soutpan op die plaas wat onder die son glinster.” Die komponent Kai van die naam is ook vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /kai, /kãi, ‘to light, shine’, (‘om te verlig, skyn’), wat ook in //Ŋ !ke (S2) voorkom (Bleek 1956:297). Die komponent mus is soos Nama mûs, ‘Auge’, (‘oog’) (Rust 1960:6), en soos die Ukuambi dialektiese (N2b) woord mu, mui, ‘eye’, (‘oog’) (Bleek 1956:139). Die woord vir ‘oog’ word dikwels gebruik vir ’n wateroog of fontein, soos by Die Oog, die Afrikaanse naam vir Lattakoo, ook opgeteken as Takoon ensovoorts. Die stam takoo is soos die / Xam (S1) woord tsaxu, tsɂaxu, ‘eye’, (‘oog’) (Bleek 1956:213). Die verwysing na ’n fontein of bronoog word ook weerspieël in die /Xamwoord !khwa tsɂʌxau, ‘fontein’, letterlik ‘wateroog’ (Raper 2021:34). Dis waarskynlik dat die naam ‘Blinkoog’ na die fontein met glinsterende water verwys. Kaalspruit, Nousies Waar meer as een Afrikaanse naam naas die inlandse naam, of ’n aanpassing daarvan, voorkom, is dit soms moeilik om te bepaal watter van die Afrikaanse name die korrekte (of mees waarskynlike) verklaring of vertaling is. So ’n naam is Nousies, wat beide as Rooidrif en as Kaalspruit vertolk kan word. “Kaalspruit and Nousies South” word op die Topo-kadastrale Reeks 1967 vel 3018 Loeriesfontein aangedui as die naam van plaas nr. Clv. Q. 20-23. Ten noorde van Kaalspruit and Nousies South is Rooiberg Drift, en noordoos daarvan en aangrensend is die plaas Rooiberg: in die omgewing is ook Rooibergdrif se Kop, Groot Rooiberg en Rooibergrivier. Nienaber en Raper (1980:653-4) meen dus dat daar topografies en taalkundig gronde is om Rooiberg en Nousies met mekaar gelyk te stel. Die lid Nou van Nousies is in dié geval vergelykbaar met die Namawoord !noub, ‘Ockerstein’, (“okerklip’) (Rust 1960:46). Dit lyk oortuigend, maar ’n ander moontlikheid doen hom ook voor. Aangesien Kaalspruit en Nousies (South) albei name vir dieselfde entiteit is, lyk dit asof die name sinoniem kan wees, met ander woorde dat die Afrikaanse naam Kaalspruit die inheemse naam Nousies vertaal. In so ’n geval sou die lid Nou vereenselwig kon word met die Namawoord ≠hou [≠hau], ‘glatt’, (‘glad’) (Rust 1960:27) en met die Auen (N1) woord / kau, ‘to be bare’, (‘om kaal te wees’) (Bleek 1956:303), waar die verwisselbaarheid van n en h en van n en k voorkom. Die lid sie is soos die /Xam (S1) woord ¯/i: ‘om te vloei’ (Bleek 1956:292), wat meermale as fluviale suffiks voorkom; die stemlose dentale suigklank / is fonologies soos die stemlose spirant s. Kaalspruit vertaal dus die naam Nousies. Brandberg, Dãunas Die massiewe Brandberg, die hoogste berg in Namibië, staan in die Damataal bekend as Dãores, en in die Namataal as Dãunas (Budack 1975 brief). Verskeie redes vir die naam word aangevoer, byvoorbeeld dat die berg en sy omgewing sonder gras of bome is en lyk asof dit afgebrand het (Vedder Quellen 2 1928:45), en dat “Die Färbung des Gesteins sieht aus, als hätte hier jahrelang ein mächtiger Brand gelodert. Doch es sollen nur Ablagerungen von Mangan sein, die Aschenkruste vortäuschen”; (“Die kleure van die gesteentes lyk asof hier ’n magtige brand gewoed het, maar dit sou net afskilferings van mangaan wees, wat soos ’n askors lyk”) (Meissner 1968:120). Die Afrikaanse naam Brandberg is ’n vertaling; die lid Dau(n) is soos die Nama woord dãu, ‘brennen’, (‘brand’) (Rust 1960:12), die Hie (C1) woord dhau, die Naron (C2) woord ¯dau, en die ‘Hottentot’ woord ¯dao, ‘burn (tr. v.)’, (‘brand’ (tr. ww.)’) (Bleek 1929:25).; die komponent –nas van die naam Dãunas is vergelykbaar net die /Nu //en (S6) woord !nau en die Naron (C2) woord !nau∫a, ‘mountain’, (‘berg’), en die Hadza (C3) woorde !a en //a, ‘hill’, (‘heuwel, kop’) (Bleek 1929:59; 1956:369, 514), plus die bygevoegde Nama vroulike enkelvoud –s. Brandberg, Kaiemoes Kaiemoes is die ou naam van Brandberg in die Noord-Kaap, 658 m hoog, 32 km wes van Springbok en 50 km suidsuidwes van Steinkopf. Brandberg is ’n vertaling van Kaiemoes; die komponent Kaie is fonologies vergelykbaar met die Hie (C1) woord ŋ//gai, ‘to burn’, (‘om te brand’) (Bleek 1956:150), wat ook voorkom in die Hie (C1) sinsnede gwii ŋ/gaie ‘to burn charcoal’, (‘om houtskool te brand’) (Bleek 1956:53); en met die /Xam (S1) woord //kei ‘to burn, roast, kindle, light’, (‘om te brand, braai, aansteek’) (Bleek 1956:568). Die variasie in die klapklanke word opgemerk, soos ook die wisseling van k en g, en van ai en ei. Die tweede komponent moes van die naam Kaiemoes word gewoonlik beskou as ‘oog, sig’, soos die Hie (C1) woord moe, ‘to be visible’, (‘om sigbaar te wees’) (Bleek 1956:137). Nienaber en Raper (1977:609) noem die moontlikheid dat “dit wil sê dat iemand bo op ’n berg staan en sy ‘oog’ in die rondte gooi, ‘groot’ maak”. Soos Van Vreeden (1958:28 in Nienaber & Raper 1977:685) dit stel: “As ’n persoon op ’n kop staan, kyk hy oor groter afstande, sy oog dek ’n groter oppervlakte en dit is die groot oog.”. ’n Ander moontlikheid is dat die komponent moes ’n aanpassing is van ’n ouer woord vir ‘berg’. Indien Kaiemoes dieselfde betekenis het as Brandberg, en Kaie beteken ‘brand’, dan moet moes ‘berg’ beteken. In talle inheemse Khoi-khoi en Boesmantale word dieselfde woord vir beide ‘klip’ en ‘berg’ gebruik, soos die /Xam (S1) woorde !kau en !kou, die //Ŋ  !ke (S2) woord ‾!kau, die (S5) woord /num, die Auen (N1), Kung (N2) en !O !kuƞ (N3) woord !num, vir beide ‘mountain’, (‘berg’) en ‘stone’, (‘klip’) (Bleek 1929:59, 80); die Nama woord /uis, ‘der Stein’, /uib, ‘der Berg’, (’berg’); en die Koranna woord /uib, ‘Stein’, ‘rots’ en ‘berg’ (Nienaber 1963:340). Daar is Boesmanwoorde vir ‘klip’ wat ten dele met die woord moe ooreenstem wat die tweeklank oe betref, soos die //Khau (S2b) woord goe, ‘round grinding stone’, (‘ronde maalklip’), die Ki /hazi (S4b) woord _!oe, ‘stone’, en die /Xam (S1) woord //o:e, ‘round stone for grinding’, (‘ronde klip vir maal’) (Bleek 1956:48, 490, 625). Die skynbare onversoenbare verskil in anlaut kan verduidelik word aan die hand van ander woorde waar ’n ouer lipklapklank na ander klapklanke verskuif het. Die woorde _!oe en //o:e en moe kan teruggevoer word na ’n ouer vorm ʘmoe. Die nasale konsonant m van die woord moes is dus die oorblyfsel of aanpassing van ’n klapklank met nasale neweklank, ʘmoe; die slot –s is die bygevoegde genusuitgang van die vroulike enkelvoud wat op ’n ronde berg dui. ’n Ander voorbeeld van hierdie verskuiwing is Maleoskop of Maleeuwskop, ’n Sotho-aanpassing van ’n Boesmannaam wat vertaal is as Maagdeberg. Die komponent Maleo of Maleeuw is semanties en fonologies vergelykbaar met die Sesarwa (S5) woord ʘpwa:lu, ‘meisies, maagde’ (Bleek 1956:685; Raper 2021:53); die bilabiale medeklinker M van Maleo of Maleeuw is vergelykbaar met die lipklapklank met neweklank ʘp, waar die meervoudsvorm maagde, meisies in die Afrikaanse naam Maagdeberg behoue is. Mooirivier, Guhes Die Mooirivier, ’n stroompie wat deur die plaas Ariams nr. 27, bokant Duurdrift-Noord in die distrik Karasburg loop, staan in Nama bekend as Guhes (Nienaber & Raper 1980:378). Tydens veldwerk in Namibië in 1977, het mnr. J Rooi, ’n plaasarbeider op die plaas Duurdrift, verklaar: “Mooirivier noem ons /Guhes. Dit meen ’n ding wat jy nie ken nie. Onbekend.” Op grond hiervan meen Nienaber en Raper (t.a.p.): “Volgens die gegewe verklaring is die grondwoord te verbind met Nama /ū, ‘nicht wissen, nicht kennen’, (niks weet nie, niks ken nie’) (Kr.-R. 1969:366), waarvan die ouer vorm die (nog) gevelariseerde /gū is. Aangeheg is die passiewe suffiks –be-, gevolg deur die –s van die fem. sing. Die ‘Onbekend-geworde’. Ook die rede vir die naam het onbekend geword.” ’n Ander verklaring, wat rekening hou met die moontlikheid van vertaling, is dat Mooirivier dieselfde betekenis het as Guhes. Die komponent /Gu- is dan vergelykbaar met die Kung (N2) woord /hu, ‘mooi, pragtig’ (Bleek 1956:290), waar die wisseling van g en h sigbaar is, dalk met die Naron (C2) woord /u:i, ‘pretty’, (‘mooi’) (Bleek 1956:359), hier gedevelariseer, en die lid –he is vergelykbaar met die Sesarwa (S5) woord tʃe:, ‘well’, (‘puts’), en die Hukwe (C2b) woord tʃebe:, ‘waterhole’, (‘watergat, seekoeigat’) (Bleek 1956:227), die oorweging synde dat die Boesmans eerder na ’n watergat of kuil sou verwys as na die hele rivier; ook die Hadza (C3) woord ‡e, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:642), ook vir ‘rivier’ gebruik, en dalk met die Hukwe (C2b) woord tʃebe:,’waterhole’, (‘watergat’) (Bleek 1956:227), die lid -be die meervoudsuitgang (Bleek 1956:15). Die slot -s is die bygevoegde vroulike enkelvoud. Mooirivier, Potchefstroom Potchefstroom is die naam van dorp aan die Mooirivier, 116 km suidwes van Johannesburg. Die dorp is aanvanklik Mooiriviersdorp genoem, na die rivier waarlangs dit uitgelê is. Die naam Potchefstroom is volgens sommige skrywers afgelei van Potgieter, wat die dorp gestig het en wat die hoofleier of ‘chef’ van die Voortrekkers was, en van die stroom waarlangs dit geleë is, die Mooirivier. ’n Ander verklaring is dat Potchefstroom ’n aanpassing is van potscherfstroom, ‘potskerfstroom’, van die ooreenkoms met stukke gebakte modder langs die rivieroewer na oorstromings (Raper et al 2020:607). Die onsekerheid van die oorsprong van die naam het gelei tot navorsing wat aandui dat Mooirivier ’n vertaling blyk te wees van ’n Boesmannaam waarvan potche(f) ’n aanpassing is. Klapklanke kan soms met mekaar afwissel, soos byvoorbeeld by die /Nusan (S6a) woorde ʘbuin en sy sinoniem / guin, ‘to sleep’, (‘om te slaap’); en ʘburu, met sy sinoniem / guru, ‘near’, (‘naby’); by die Sesarwa (S5) woorde ʘha: en /haa, ‘man, person’; ʘhaise en //ke, ‘to ask’, (‘om te vra’); ʘhoggən en /hoggən, ‘wood, tree’, (‘hout, boom’); ook by die //Ŋ !ke (S2) woorde ʘpwe:n-/a:, //ke-/a, ‘old woman’, (‘ou vrou’) (Bleek 1956:682, 685), waar die lipklapklank ʘ in die meeste gevalle met die dentale klapklank / afwissel. Woorde in die Kung-taal (N2) vir ‘mooi, pragtig’, is /hom, ‾/hum en /hu (Bleek 1956:290). Die woord ‾/hum stem ooreen met die Sesarwa (S5) woord ¯ʘp’um wat die tweeklank –um betref, en die variabiliteit in klapklanke word weerspieël in die lipklank ʘ en die dentale /. In die sinonieme /hom en ‾/hum word die afwisseling van die klinkers u en o vertoon, en ’n sinoniem /ho vir die woord /hu stem ooreen met ʘo of Po, die eerste lid van die naam Potche-. Die lid Po- stem dus ooreen met die woord ʘpo, ‘mooi’. Die komponent tche is vergelykbaar met die Sesarwa (S5) woord tʃe:, ‘well’, (‘puts’), en die Hukwe (C2b) woord tʃebe:, ‘waterhole’, (‘watergat’) (Bleek 1956:227), die oorweging synde dat die Boesmans eerder na ’n watergat of kuil sou verwys as na die hele rivier. (b) Vorm Dieprivier, Gamka Gamka is die inheemse naam vir die Dieprivier, sytak van die Gouritsrivier (Nienaber & Raper 1977:356). Wangemann (1873:7) skryf daarvan: “Sie [die Katkorana] ... durchbrachen ... die Pässe der Zwartebergen ... den tiefen Fluss den sie passieren mussten, nannten sie Gamka, d.h. Tiefe.”; (“Hulle (die Katkorana … het die pas van die Swartberge deurgebreek … die diep rivier waardeur hulle moes gaan, het hulle Gamka, d.i. ‘die Diepe’, genoem”). Hewitt (1877:356) deel mee: “We have ... Gam-ka (?qgam-qà) or deep river.”; (“Ons het … Gam-ka (?qgam-qà) of diep rivier.”). Die lid Gam- is gelyk aan die Nama woord !gam, ‘tief’, (‘diep’) (Rust 1960:61), wat ooreenstem met die Naron (C2) woord !gam, ‘deep’, (diep’) (Bleek 1956:376), vergelykbaar met die Kung (N2) woord ≠gaáƞ, ≠gaɂƞ, ‘to be long, tall, deep, powerful’, (‘om lank, diep, kragtig te wees’) (Bleek 1956:644). Die slotlid –ka is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /k’a, die Auen (N1) woord ≠ka:, die Kung (N2) woord ˉ!kã en die /Nusan (S6a) woord /a:, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1929:70; 1956:268), Dieprivier is dan lid vir lid die vertaling van Gamka; die verskeidenheid in die klapklanke in die verskillende Boesmantale is opmerklik. Dwarsrivier, Koignas Le Vaillant (1790:227) skryf van “a rivulet, called in the Hottentot language Koignas, and by the Dutch Dwars river, Cross-river.”; (“’n riviertjie, in die Hottentot-taal Koignas genoem, en deur die Hollanders Dwars-rivier”). Die rivier word deur Pettman (1931:34-5) nader bepaal: “A small branch of the Olifants River, Clanwilliam district, C.P., mentioned by Le Vaillant ... the Dutch name translates the Hottentot, the root of which appears to be the word !gou, to cross, to go across.”; (“’n Klein tak van die Olifantsrivier, Clanwilliam-distrik, K.P., deur Le Vaillant genoem. Die Hollandse naam vertaal die Hottentots, die stam waarvan die woord !gou, ‘om te kruis, om oor te gaan’, skyn te wees.”). Nienaber en Raper (1977:746) meen die Afrikaanse naam kan dalk ’n vertaling wees, en dat aansluiting te vind is by Nama !gôu [!gâu] = ‘queren, kreuzen’, (‘oorgaan, kruis’) (Rust 1960:37), !kâu, ‘cross over’, (‘oorgaan’) (Tindall 1857), waar die nasaliteit wat Le Vaillant met n aandui, hier met die kappie weergegee word. Die lid –as is dan soos Nama! a-(b) vir ‘rivier’, met die –s as lokativering. Die lettergreepindeling kan egter anders wees, met die komponent Koi- soos die /Xam (S1) woorde !goe, gwe, !gwi, ‘across’, ‘be opposite to’, ‘opposite’, (‘oor, oorkant, teenoor wees, teenoorgestelde’) (Bleek 1956:391), waar die velêre k en g verwisselbaar is, en die o met w afwissel. Die tweede lid van die naam, naamlik –gna-, is vergelykbaar met die /Nusan (S6a) /a:, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1956:268), en die slot -s die vroulike enkelvoud. Dwarsrivier, Koungama Koungama is deur Le Vaillant (I 1790:227) opgegee as ‘Dwarsrivier’. Die komponent koun is vergelykbaar met die Namawoord !gôu, ‘queren, kreuzen’, (‘dwarsoor loop, kruis’) (Rust 1960:48); die stemhebbende en stemlose velêre medeklinkers k en g is verwisselbaar (Bleek 1956:73), en nasaliteit wat in die woord koun met n aangedui word, word in die woord !gôu met ’n kappie aangedui. Die komponent koun in die naam Koungama is ook vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde /kau, /ka:o, /ka٤o, ‘to cross, stroke’, (‘om oor te gaan, streel’) (Bleek 1956:301), en die Khwe woord /gà̃á̃, ‘to cross’, (‘om te kruis, oor te gaan’) (Kilian-Hatz 2003:259). Die variabiliteit van die medeklinkers g en k is in die onderhawige woorde bespeurbaar, en ook in die komponent gama van die naam Koungama, wat soortgelyk is aan die Kaapse dialektiese woord kamma, ‘rivier of water’ (Witsen 1691 in Godée Molsbergen I 1916:217), kammo, ‘een rivier’, (‘rivier’) (Valentyn 1726:108a), ‘fluvius, vlietend water’, (‘water, vloeiende water’) (Kolbe I 1727:431), die Namawoord //gami, //gams, ‘Wasser’, (‘water’) (Rust 1960:72), en die Hadza (C3) woord kamua, ‘river, pool, waterhole’, (‘rivier, poel, watergat’) (Bleek 1956:79). Holrivier, Koangaap Vir die Holrivier, ’n sytak van die Olifantsrivier, het kol. Robert Jacob Gordon in 1780 (Ms. 2 1780:96; Kaart AG 7146.7) die naam Koangaap opgeteken. Die naam Holrivier is blykbaar ’n vertaling van die naam Koangaap. Die lid Koa- is verwant aan die Auen (N1) woord !hwa, met die beklemtoonde vorm !hwa!hwaŋa, ‘hollow, crescent’, (’hol, halfmaan, sekelmaan’) (Bleek 1956:400) wat gevorm is deur die reduplikasie van die lid !hwa, plus die enklitiese partikel –ƞa (vgl. Raper 2022:vi); die komponent Koanga is met ander woorde soos die Auen woord !hwaŋa. waar die nasale velêre ŋ as ng geskryf word. Die lid –aa(p) is vergelykbaar met die / Nu// en (S6a) woord /a:, en die Namawoord _!ab, almal vir ‘rivier’ (Bleek 1929:70; 1956:268). Die slot –p van die naam Koangaap stem ooreen met die Khoi-khoinse manlike enkelvoudsuitgang –b. Draairivier, Keikap, Geinab In die joernaal van Carel Frederik Brink, onder datum Woensdag 28 Oktober 1761, staan: “Marcheerden wy al tussen het vlak gebergte heen, leegerden ons vervolgens aan de draayrivier, die meede uijtgedroogd vonden; deselve ontspringd by de style Cloof en ontlast in de reegentijd desselfs water Z.Oostelijk in de groote rivier.”; (“Ons het al tussen die lae berge heen gemarsjeer, ons daarna aan die draairivier kamp opgeslaan, wat ons ook uitgedroog gevind het; hierdie rivier ontspring by die steil kloof en selfs in die reëntyd vloei sy water suidoostelik in die Grootrivier.”). In sy tweede reisjoernaal van 1779 deel Gordon op bladsy 22 mee: “... peilde van avond de Keikaap of grote rivier dus genaamt schoon hy niet loopt als met donder weer”; (“vanaand die Keikaap of groot rivier gepeil, so genoem hoewel hy nie loop nie behalwe met donderweer”), en op sy landkaart AG 7146: “Kaikaap, beteekend in het Hottentots groote rivier ... loopende niet als by swaare regens.”; (“Keikaap beteken ‘groot rivier’ in Hottentots; vloei nie behalwe met swaar reëns.”). Mossop (1947:39 vn. 38) [VRV 28] verduidelik: “The Gei-nab, which arises from the watershed between die Gt. Karas and its outlying hills Naos. … The ‘Draai R.’ shown on Map 7 of Walker’s Historical Atlas of S.A. (Oxford University Press, 1922), is incorrectly placed flowing South-Westerly to unite with the Aub (or Fish R.).”; (“Die Gei-nab, watvan die waterskeiding tussen die Groot-Karas en sy voetheuwels, Naos, ontspring … Die ‘Draai R. wat op Walker se Historical Atlas of S.A. (Oxford University Press, 1922) uitgebeeld word, is verkeerdelik aangedui as vloeiende suidweswaarts om met die Aub (of Visrivier) te verenig.”). ’n Verklaring van die betekenis van die naam word gevind in Mandelbrote (1944:139 vn. 186): “Dr. Mossop writes ‘the Draai R. is the Gei-nab, i.e. Kei-!ab or Great R. (Kei = ‘great’, !ab = ‘river’). The Geinab flows S.E. from the Gt. Karas mountains to join the Orange”; (“Dr. Mossop skryf ‘die Draai R. is die Gei-nab, d.i. Kei-!ab of Groot R. (Kei = ‘groot’, !ab = ‘rivier’). Die Geinab vloei suidoos van die Groot-Karasberge om by die Oranje aan te sluit”). Op die landkaart van Brink en Rhenius (in Mossop 1947 kaart) staan: “Geinab or Keikap: (Gei-!ab = ‘Great R.’, the Draaij R. of Brink’s Journal).”; (“Geinab of Keikap: (Gei-!ab = ‘Groot R.’, die Draaij R. van Brink se Joernaal).” Hoewel Gordon en Mossop albei die naam as ‘Grootrivier’ vertaal, is daar ook die verklaring van Alexander (1836 1:207): “Kei Kap (Witch R.)”; (“Kei Kap (Heks R.”), waarvoor die segsman blykbaar die Namawoord !geib, ‘Zaubermittel’, (‘toormiddel’) (Rust 1960:75) as grondslag in gedagte gehad het. Nienaber en Raper (1977:408) wys daarop dat albei verklarings, ‘Grootrivier’ en ‘Heksrivier’, taalkundig verantwoordbaar is, afhangende daarvan of die eerste lid, Gei- of Kei/Kai, ’n suigkonsonant gehad het: “indien wel, dan ‘Heksrivier’ of ‘Towenaarsrivier’; indien nie, dan Grootrivier’. Ons meen daar is op logiese en ook op topografiese en hidrologiese gronde ’n beter saak vir Alexander se afleiding uit te maak is as vir die van die ander wat deur die frekwenter ‘gei’ in beslag geneem is. Toevallig het Heks- of Towenaarsrivier ’n poëtiese allure wanneer stortreëns in ’n seldsame jaar wel uitsak.” Daar is egter ’n ouer en meer gepaste verklaring. Nienaber en Raper (1977:339-40) noem dat Brink in 1761 die Keikap die ‘Draaij Rivier’ genoem het. Ook Mossop (1947 Brink en Rhenius VRV 28 kaart).verduidelik: “Geinab of Keikap ... die Draaij R. van Brink se Joernaal).” Dit blyk dan dat Gainab of Geinab, Kaikaap of Keikap, ensovoorts, ‘Draairivier’ beteken. Hierdie verklaring is topografies en taalkundig waar te maak. Die veelvoorkomende wisseling van g en k verklaar die voorkoms van die riviernaam met G- en K- as aanvangskonsonante, maar dit kan ook te doen hê met die Boesmantale waaruit die name kom. Die vroegste optekeninge van die naam is met ’n K-, eers later met ’n G-. Die komponent Kai, Kei, ensovoorts, is vergelykbaar met die Naron (C2) werkwoorde ‾//kai, ‘to turn back’, (‘om om te draai’) en //kei, ‘to turn’, (‘om te draai’) (Bleek 1956:551; 1929:87); die komponent Gai ven die variant Gainab is vergelykbaar met die Hie (C1) woorde //gaihe, // gaiehe, ‘to be bent’, (‘om gebuig te wees’) en //gait∫e, ‘to bend’, (‘om te buig’) (Bleek 1956:697, 525; 1929:21), soos ook vroeër uitgewys. Die komponent –kaap, –nab, is vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde /k’a, /ka; die Khatia (S4a) en /Nu//en (S6a) woord /a:, en die Namawoord _!ab, almal vir ‘rivier’, sowel as die Auen (N1) woord ≠ka:, ‘rivierbedding, rivier’ (Bleek 1929:70; 1956:268, 295, 653). Draairivier is dus die vertaling van die naam Kaikaap, Geinab en variante. Draaij Eilande, Kheis Op die Topo-kadastrale reeks 1962 vel 2822 Postmasburg word ‘Kheis’ aangegee as plaas nr. Hay Q. 22-18, sowat 10 km van Groblershoop. Dit is geleë net noord van die elmboog van die Oranjerivier en grens daaraan. Forbes (1965:106-107) skryf oor Gordon se reis van September 1779 tot Februarie 1780, “his latitude is correct for his Draaij Eilande (Turn Islands) which are those at Kheis, the only place on this stretch of the river where islands occur on a bend.”; (“sy breedtegraad is korrek vir die Draaij Eilande wat dié by Kheis is, die enigste plek aan hierdie rivier waar eilande by ’n draai voorkom.”). Raper en Boucher (1988:345 vn.) situeer die plek nader: “Gordon’s ‘islets of the turn’ is by die huidige Kheis, 19 km noord van Groblershoop.” Ook hierdie Hollandse naam Draaij Eilande is ’n vertaling van die inlandse naam, waar die lid Khei vergelykbaar is met die Naron (C2) woorde ‾//kai en //kei, ‘to turn’, (‘om te draai’) en met die Hie (C1) woorde //gaihe, //gaiehe en //gait∫e, ‘to bend’, (‘om te buig’) (Bleek 1956:551, 697, 525; 1929:21, 87). Kruisrivier, Goegamma Die vraelys van Opmeting en Kartering gedateer 1955 wat deur mnr. Strydom ingevul is, lees; “Goegamma, naam van ’n kloof, 15 myl [24 km] noordoos van Calitzdorp. Kom uit Hottentots of Boesmans. ... lê op die plaas Kruisrivier.” Daar word gemeen dat die Kruisrivier wat sy naam aan die plaas gegee het, ’n naam dra wat die inlandse naam Goegamma vertaal. Die komponent Goe- stem vir Nienaber en Raper (1980:343) “so goed ooreen met Nama !gôu = ‘queren, kreuzen’. (‘dwarsoor loop, kruis’) (Rust 1960 DNW 48) ... dat ons alle rede het om Goegamma te beskou as die Khoekhoense (d.w.s. ook as die ou) naam van Kruisrivier in sy vertaalde vorm. ... Die lid –gamma is soos Ou-Kaaps kamma = ‘water, fontein, spruit, rivier’, e.d.m.” ’n Inlandse woord wat fonologies en ortografies nog nader aan die lid Goe- is, is die / Xam (S1) woord !goe, ‘across’, ‘be opposite to’, ‘opposite’; (‘oor’, ‘oorkant’, ‘teenoor wees’, ‘teenoorgestelde’) (Bleek 1956:391). Die komponent gamma van die naam is soortgelyk aan die Ou-Kaapse woord kamma, ‘rivier of water’ (Witsen 1691 in Godée Molsbergen I 1916:217), kammo, ‘een rivier’, (‘’n rivier’) (Valentyn 1726:108a), ‘fluvius, vlietend water’, (‘water, vloeiende water’) (Kolbe I 1727:431), die Namawoord //gami, //gams, ‘Wasser’, (‘water’) (Rust 1960:72), en die Hadza (C3) woord kamua, ‘river, pool, waterhole’, (‘rivier, poel, watergat. kuil’) (Bleek 1956:79). Inderdaad is Kruisrvier dus die vertaling van Goegamma. Platrug, Napkei Op die Afdelingskaart 1890 soos aangehaal deur Nienaber en Raper (1980:612) staan “Naptky’s R.”, “Napky’s Mond”, en in die vraelys van Opmeting 1955: “Napkys (Nap ‘t (klik) kys), plaas Napky en rivier, 15 myl [24 km] suid van Swellendam. Uit die taal van die Hessekwastam. Betekenis van die naam Napky is onbekend. ... Die Napkyrivier is ’n droë rivier geleë in die Ruggens, en wat slegs in die reënseisoen vloei en somtyds geweldig sterk stroom. Dit loop by Napkysmond in die Breërivier, Inligting verkry van LL Tomlinson van die Drostdy-Museum.” Nienaber en Raper (1980:613) praat van “’n kop net noord van die Napkeirivier”, met daardie spelling. Met inagneming van die inligting wat deur mnr. Tomlinson verstrek is, naamlik dat die rivier “’n droë rivier” is, en gedagtig aan die patroon van beskrywende naamgewing as doeltreffend vir die ondubbelsinnige identifering van die benoemde entiteit, sou die lid Nap- soos die Hadza (C3) woord //ape, ‘to be dry’, (‘om droog te wees’) kon wees, en die lid ‾kei soos die /Auni (S4) woord ≠ei, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1956:517, 643), Napkei dus letterlik vertaal as ‘droë rivier’. Raper et al (2020:602) wys egter daarop dat ’n verhewenheid aan ’n boloop van die Napkeirivier, 27 km suidsuidwes van Swellendam en 24 km oos van Protem, in Afrikaans as Platrug bekend staan. Hulle meen dat Platrug ’n vertaling van Napkei is. Die komponent Nap- is in dié geval vergelykbaar met die Naron (C2) en //Ŋ !ke (S2) woord /ka:ba, ‘flat’, (‘plat’) (Bleek 1929:39), waar die dentale of alveolëre tongslag / deur die alveolëre nasaal N vervang is, en die komponent kei stem ooreen met die Naron (C2) woord //ke//a:, ‘ridge, range of hills’, (‘rug, rif, rant’) (Bleek 1956:571). Plattfontein, Duruoms Moritz (1978 brief in Nienaber & Raper 1980:248)) gee die inlandse naam Duruoms aan vir Plattfontein, plaas nr. 92 in die distrik Grootfontein in Namibië, en meen die naam Duruoms beteken ‘Mäuse-Nest’, ‘muisnes’, soos Nama duru-, ‘muis’, en /oms, “hier nes”. Kroenlein (1889:164b) gee egter /his aan vir ‘das Mäusenest’, (‘muisnes’), en omi vir ‘Haus’, (‘huis’), oms vir ‘das Bauen’, (‘die gebouery’). Die aangegewe betekenis van ‘muisnes’ vir Duruoms is dus miskien gedwonge, die gevolg van volksetimologiese vertolking. As die veelvuldige patroon van vertaling van inlandse name ook hier geld, kan die Duits-Afrikaanse naam Plattfontein as vertaling van Duruoms geregverdig word. Die komponent duru is in dié geval vergelykbaar met die /Xam (S1) woord tauru, ‘plat’, en die komponent om stem ooreen met die /Auni (S4) woord ≠õ, ‘to flow, e.g. water flows’, (‘om te vloei, bv. water vloei’) (Bleek 1956:195, 675). Die nasalering van õ in die woord ≠õ is in die lid –om as die bilabiale nasaal m gerealiseer, verwant aan die / Nu //en (S6) woord ≠ш̃, ‘spring (water)’, (‘fontein (water)’) (Bleek 1929:79), waar die simbool ш as u met ongeronde lippe uitgespreek word (Bleek 1929:12), die vokale o en u verwisselbaar is, en die nasalering van ш̃ as die bilabiale nasaal m gerealiseer is. Die slot –s van die naam Duruoms is die vroulik enkelvoud wat ’n fontein aandui. Spitskoppies, Geĩs Op die landkaarte van Th. Hahn (1979) en Kiepert (1893) kom die naam !Geĩs voor vir die Spitskoppies in Namibië. Geis-B word op die kaart van Sprigade en Moisel (1904) ten ooste van Gr. Spittzkoppjes aangedui, en noordoos daarvan Kl. Spittzkoppjes. Wat die oorsprong van die naam betref, deel Hahn (1901:158) mee: “≠Geîs, ein Paar Granitkuppen 60 Meilen [97 km] N.O. Walfischbay, aus ≠Ganis contrahirt zu ≠Geins oder ≠Geîs.”; (“≠Geîs, ’n paar granietkoppe 60 myl [97 km] noordoos van Walvisbaai; uit ≠Ganis saamgetrek tot ≠Geins of ≠Geîs.”). Nienaber en Raper (1977:410) sien die moontlikheid in dat die naam ≠Ganis verwant is aan “≠ga-b oder ≠gāb, der Emporsteigende, das in die Luft Ragende, Bergspitze”, (“≠ga-b of ≠gāb, die omhoogstygende, wat in die lug oprys, bergspitse”), en kom tot die gevolgtrekking dat “hierdie bergnaam van ‘Spitskoppies’ (hoe ook al gespel) ’n regstreekse vertaling” is. Wat die spelling ≠Geĩs betref, sal opgemerk word dat die optekenaars (Hahn, Kiepert, Sprigade en Moisel) in Duits geskryf het. Die tweeklank of diftong ei word in Duits as ai uitgespreek, en gedagtig daaraan dat die velêre konsonante g en k dikwels verwisselbaar is, kan die grondwoord ≠Geĩ gelyk gestel word met die /Xam (S1) woord ≠khaĩ, ‘to be steep, slanting’, (‘om steil te wees, skuins’) (Bleek 1956:660). Wat die slot-s van die naam ≠Geĩs betref, wys Bleek (1956:161) daarop: “When s stands at the end of a word, a following vowel has been dropped.”, (“Wanneer s aan die end van ’n woord staan, het die opvolgende klinker weggeval.”). Gesien die gewone patroon van Boesman-pleknaamgewing van spesifieke term + generiese term, is die slot -s + verdwene klinker moontlik ’n aanduider van die pleksoort, in hierdie geval naamlik ’n berg of rots. Die moontlikheid dat die slot-s die toegevoegde Nama-suffiks vroulike enelvoud is, is nie uitgesluit nie, behalwe dat mens dan vir ’n spitsvormige entiteit die manlike uitgang –b sou verwag het. Klein Naauwte, Arabe Eijs Op Gordon se Kaart nr. 3 van 1779 kom die naam Arabe Eijs voor, wat Forbes (1965:107) identifiseer as waarskynlik “the poort on Klein Naauwte, 15 miles N.W. of the present town of Prieska”; (“die poort op Klein Naauwte, 15 myl noordwes van die huidige dorp Prieska.”). Dit blyk dat Klein Naauwte die vertaling van Arebe Eijs is; die komponent Are is fonologies en semanties vergelykbaar met die Naron (C2) woord ≠are, ‘small’, (‘klein’), ook /k”are en /k”arre, ‘little, small’, (‘gering, klein’) (Bleek 1956:642, 338, 339), vergelykbaar met die Nama woord //aro, ‘enge, schmal sein’, (‘eng, smal wees’) (Kroenlein 1889:25b22). Nienaber (1989:159) identifiseer die komponent –be as ’n lokatiewe morfeem. Gedagtig daaraan dat Forbes van “the poort on Klein Naauwte” praat, is dit ook denkbaar dat die lid Arebe vergelykbaar is met die Hie (C1) woord /kharije, ‘narrow’, (‘nou, smal’), en die komponent Eijs met die /Auni (S4) woord k”eisi, ‘ravine’, (ravyn, kloof, noute’) (Bleek 1956:312, 122). Arebe Eijs beteken dan letterlik ‘klein of nou poort’. Kransneus, Gaguis, Kakuis Twee briewe van kommissaris WC Palgrave, naamlik nrs. 29 en 32 (Quellen 15 1930:ongepagineer) verwys na die plek wat tans as Kransneus bekend staan. Hy noem “≠Ka≠kuis” en “den berg ≠Gan ≠kuis midden tusschen Windhoek en Rehoboth.”; (“≠Ka≠kuis … die berg ≠Gan ≠kuis halfpad tussen Windhoek en Rehoboth.”). Th Hahn se kaart van 1879 gee “Ga-≠guis” as uitspanplek aan die ou pad na Windhoek, en op die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) staan “Gaguis (Goreganes)”, en suid daarvan, “Kransneus.’ Nienaber en Raper (1980:267-268) dui aan dat Gaguis ’n ou naam van Kransneus is, en dat die Afrikaanse naam die inlandse naam vertaal. Die lid Ga- is soos Nama ≠gâ, ‘der Bergkranz’, (‘die bergkrans’) (Kr.-R. 1969:97), en die lid –guis soos Nama ≠guis, ‘Nase (auch Bergnase)’, (‘neus, ook bergneus’) (Rust 1960:44). Die weergawe van die naam as ≠Ka≠kuis by Palgrave is fonologies en ortografies nader aan die Boesmans; die komponent ≠Ka van die variant ≠Ka≠kuis stem ooreen met die //Ŋ !ke (S2) woord ≠kã:, ‘krantz’, (‘krans’), en die komponent ≠kuis met die Naron (C2) woord ≠kwisa, ‘nose’, (‘neus’) (Bleek 1956:653:667). Hoogoor, Kgabiekies Hoogoor, plaas nr. 37 in die distrik Gordonia, kry sy naam van die Hoogoorberg 11 km oos van Goodhouse en 43 km oos-suidoos van Abbasas. MJ Oosthuizen (vraelys van Opmeting 1950 in Nienaber & Raper 1977:501) gee die volgende inligting: “Naam is oud. Naam van ’n berg. Korannanaam is ‘Kgabiekies’, en beteken ‘Twee hoë koppe wat staan soos ore’. Geleë op die plaas Hoog-oor.” Nienaber en Raper dui aan dat die s.nw . ‘oor’ in Nama ≠gai- en in /Korana ≠kx’ai is: “Die twee hoë bergdele lyk dan soos twee ore, of oorskelpe, in ongelede vorm soos die lid Kga- (Kora ≠kx’ai). Die lid –bie– is wel die gewone lokatiewe suffiks, die res miskien ’n verafrikaansing. Hoe ook al, dit is duidelik dat Hoogoorberg ’n vertaling en in sy slotdeel ’n aanpassing is van ’n inlandse naam …”. Daar sou ook moontlik ’n verband gesoek kon word tussen die komponent Kga en die /Xam (S1) woorde !kau, !ka٤u, ‘hoog, groot’ (Raper 2021:35), en tussen die lid kies en die Mohissa (C1b) woord tʃi, tʃie, ‘ear, to hear’, (‘oor, om te hoor’) en die Hie (C1) woorde tʃee, tʃetʃe, ‘ear’, (‘oor’) (Bleek 1956:227, 229). Die Hadza (C3) word t∫apit∫i, ‘ear’, (‘oor’) (Bleek 1956:225, 713), is fonologies en semanties so na aan die naam Kgabiekies dat die versoeking bestaan om te wonder of dit die kern van die naam is, en dat die begrippe ‘Hoog’ en ‘berg’ bygevoeg is om die geografiese entiteit te beskryf. Horingkransvlakte, Nakaeis Tydens veldwerk by Rehoboth in 1977 het lede van die Suid-Afrikaanse Polisie daar gesê: “Nakaeis is Horingkransvlakte.” Hier word verwys na plaas nr. 373, ten suide van Rehoboth en oos van die plaas Hornkrantz geleë. Die naam verwys na die vorm van die krans wat lank en smal is en soos ’n horing lyk, meen Nienaber en Raper (1980:602). ‘Horingkransvlakte’ is lid vir lid ’n vertaling van die inlandse naam Nakaeis. Die lid Na- is soos die Namawoord //nâb, ‘Horn’, (‘horing’), ook die Naron (C2) woord //na en die Sesarwa (S5) woord //na:, ‘horn’, (‘horing’) (Bleek 1956:612). Die lid –ka is soos Nama ≠gâs, ‘der Bergkranz’, (‘bergkrans’) (Rust 1969:97) en soos die //Ŋ !ke (S2) woord ≠kâ:, ‘ridge of rocks, ‘krans’’, (‘rif rotse, krans’) (Bleek 1956:653); en die lid –eis van die naam is soos Nama –ei-, ‘das Gesicht, die Oberfläche’, (‘gesig, oppervlakte’) (Rust 1969:61), ook ‘vlakte’. Langbeen, Anuchamis Tot omstreeks 1916 is die naam Anuchamis gebruik vir ’n waterhaalplek aan die Kainabrivier tussen Karasburg en Aroab, effens noord van Duurdrift (Nienaber & Raper 1980:174-175). Die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) toon “Anuchamis (Langbeen)”, en die landkaart DSWA 1911 Blatt 29 Warmbad gee net die naam Langbeen aan. Nienaber en Raper (t.a.p) wys daarop dat “as ’n plek twee name het, dan word albei ... genoem soos hulle toe voorgekom het. In die reël is die oudste naam die inlandse, die ander is die vertaling daarvan. ... Die element -nucha- sal ... ooreenstem met Nama /nū = ‘das Bein’, (‘been’) as gronddeel, en met /nūxa = ‘langbeinig, vielbeinig’, (‘langbenig, veelbenig’) (Kr.-R. 1969 302). Die –mi- is hier bepaaldelik lokativerend, die –s (fem. sing.) ’n lokatief vir die waterplek. ‘Langbeenplekfontein’.” Die komponentindeling van die naam Anuchamis is anders by die //Ŋ !ke (S2) kognate. Die komponent A- stem ooreen met die //Ŋ !ke (S2) woorde /a:, ‘long’, (‘lank’), /ã ‘to be long’, (‘om lank te wees’) (Bleek 1929:55; 1956:267); die komponent –nucha is vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woord !k’u:ka, ‘leg’, (‘been’) (Bleek 1956:731), waar die wisseling van n en k sigbaar is. Die komponent –mi is plekaanduidend, en die slot-s is die vroulike enkelvoud-genusmerker. Langbeen is inderdaad die vertaling van Anuchaamis. Grootderm, Kuwis Kuwis is die naam van ’n sytak van die Oranjerivier wat vanuit die suidweste by Groot Dermdrift daarby aansluit (Sprigade & Moisel Kriegskarte 1904). Geografies korreleer dit presies met die huidige Grootderm, en ook taalkundig is daar ’n korrelasie (Nienaber & Raper 1980:585). Die Namawoord vir ‘derm’ is /gûib(-s), ‘Darm’, (‘derm, ingewande’) (Rust 1960:13), met wisseluitspraak /kûi- , wat goed ooreenstem met Kuwi. Hierdie woord stem presies ooreen met die Naron (C2) woord /gui, ‘intestine’, (‘ingewande’) (Bleek 1956:283) wat, soos Kuwis, geen nasaliteit toon nie. Moontlik dui die slot –s daarop dat die beginpunt van die naam ’n fontein was, -s synde die vr. ekv. wat gewoonlik so ’n waterbron aandui, en Nienaber en Raper meen dat die Afrikaanse naam oorgegaan het op die drif, die berg en die plaas, soos aangedui op SA reeks 1972 vel 2816 DA Grootderm. Die beskrywende naam sou egter miskien eerder geslaan het op die kronkelende vorm van die waterstroom. Hartsrivier, Gaykoup Die Gaykoup word op die Generale Kaart van PH Voorman (1805) aangedui as die Hartsrivier, sytak van die Vaalrivier. Nienaber en Raper (1980:313) meen: “Die lid Gay- hier is dan soos Nama (en Kora) kai = ‘groot’, en die lid –koup is soos ≠gaob, ‘Herz’ (‘hart’) (vgl. Rust 1960 DNW 30), letterlik die ‘Groothart(rivier)’ – ml. ekv. –p word as teken by riviername gebruik.” ’n Ander moontlikheid is dat die naam Gaykoup lid vir lid ‘Hartsrivier’ beteken. Die komponent Gay is fonologies en semanties vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woord /gai, en die //Kxau (S2b) woord /kae, ‘heart’, (‘hart’) (Bleek 1956:296), waar die wisseling van g en k voorkom; die komponent –koup is miskien soos die ≠Khomani (S2a) woord //k”χou, ‘waterhole’, (‘watergat’) (Bleek 1956:611), indien daaraan gedink word dat vir uitkennings- en verwysingsdoeleindes dit doeltreffender sou wees om na ’n beperkte entiteit te verwys as na ’n hele rivier. Dan sou nog ’n ekwivalent die /Xam (S1) woord !ka٤o, ‘ẃaterpan’, kon wees (Raper 2021:107). Hartsrivier, Gaobgariep Gaobgariep is een van die ou name vir die Hartsrivier, sytak van die Vaalrivier. Thompson (1823:78) deel mee: “I learned that Messrs Hodgson and Broadbent, Wesleyan Missionaries, had proceeded up the Yellow River, or one of its tributaries called by the Griquas the Hart”, (“Ek het verneem dat die here Hodgson en Broadbent, Wesleyaanse sendelinge, met die Geelrivier opgegaan het, of een van sy sytakke deur die Griekwas die Hart genoem.”). Die verklaring van die naam word verstrek deur Pettman (1931:20): “≠Gaob-!Garieb, ≠gaob = ‘the heart’, !Garieb, the Orange River ... was given by the Koranna Hottentots to the branch of Vaal River now known as the Hart River.”, (“Gaob-!Garieb, ≠gaob = ‘die hart’, !Garieb, ‘die Oranjerivier’, is deur die Koranna-Hottentotte aan die tak van die Vaalrivier tans as die Hartsrivier gegee.”). Ook in Nama is die woord vir ‘hart’ ≠gaob, ‘Herz’ (Rust 1960:31), wat ooreenstem met die Korannawoord ≠gaob en die Naron (C2) woord ≠gau, ≠gauʃa, ‘hart’ (Raper 2020:347). Die woord verskyn met die serebrale klapklank ! in die /Xam (S1) woord !gau, ‘blood, heart’, (‘bloed, hart’), met sy sinoniem !gausa (Bleek 1956:378). (c) Omvang, grootte Grootberg, Abeep Grootberg is die naam van ’n berg ten weste van Doornpoort aan die Oranjerivier. Vir hierdie verhewenheid gee die Sensukaart van 1891 “Tn.Abeep or Plat Berg” aan. Nienaber en Raper (1980:156) aanvaar dat Plat Berg die vertaling van Tn.Abeep is, en stel die komponent Tn.Abee- gelyk aan die Namawoord ≠hawa, ‘platt (flach)’, (‘plat’) (Rust 1960:48). Om die verskil tussen (Tn.)Abee en (≠)hawa te verklaar, wys hulle op die verwisselbaarheid van b en w, en van a en e, en verduidelik verder: “die slot –p vir die ml. ekv. is hier die gewone indeks vir ’n bergnaam.” Die lid Tn.Abeep is ook vergelykbaar met die Naron (C2) en //Ŋ !ke (S2) woord /ka:ba, ‘flat’, (‘plat’) (Bleek 1929:39). Dan sou die slot–b die manlike enkelvoud uitgang wees wat die berg aandui. ’n Ander moontlike verklaring is om die komponent Tn.A- as vergelykbaar te sien met die //Ŋ !ke (S2) woord /k’ã, ‘flat’, (‘plat’) (Bleek 1929:39), waar die dentale of alveolêre medeklinker met nasale neweklank, Tn., ooreenstem met die dentale of alveolêre klapklank met nasale neweklank /n, en die slotkomponent –beep ’n plekaanduidende agtervoegsel is. Nienaber en Raper (1980:156) deel egter mee dat die berg nou as Grootberg bekend staan, en dat die ander twee name verdwyn het. Dis moontlik dat Grootberg die naam Tn.Abeep vertaal. Die komponent Tn.A is soos die //Xegwi (S3) woord /a:, die /Nu //en (S6) woord !na:, die //Ŋ !ke (S2) woord /a:, /ã:, die Auen (N1) woord /kã, en die /Auni (S4) woord !ã, !kã, wat almal ‘groot’ beteken (Bleek 1929:22; 1956:267, 295, 368, 402). Albei name, Grootberg en Plat Berg, is op die berg van toepassing, wat sowel groot as plat is. Die ouer Hollandse naam Plat Berg is miskien die primêre vertaling, maar beide “Grootberg’ en ‘Plat Berg’ is taalkundig geloofwaardig. Grootrivier, Garie Vir die Oranjerivier, die grootste rivier in Suid-Afrika, is name uit verskillende tale opgeteken. Die Boesmannaam is in 1761 deur Brink en Hop (in Godée Molsbergen II 1916:44) aangegee as “de groote rivier, anders Charie of Eyn gent.”; (“die groot rivier, anders Charie of Eyn genoem.”) Rykvoet het in 1764 geskryf van “dem Grossen Fluss, auch Charie genannt”; (“die groot rivier, ook Charie genoem”) (Moritz 1915:184), en in 1777 het Gordon (Ms.1 1777:104) verwys na die “’garie of grote rivier”; (“garie of groot rivier’). Mentzel het in 1787 geskryf oor “the Groote Rivier, which is also called the Groot Berg Rivier or ‘Charie’ or ‘Eyn’.”; (“die Groote Rivier, wat ook die Groot Berg Rivier genoem word, of ‘Charie’ of ‘Eyn’.”) (Mandelbrote 1944:216). Die Duitse naam Grossfluss, (‘groot rivier’) en die hibridiese Oranjefluss is deur Kroenlein (1889:93) onder die lemma !Garib aangegee. ’n Hollandse en Afrikaanse aanpassing, Gariep, is in 1801 deur Borcherds opgeteken toe hy verwys het na “de Groot of Oranje Rivier, bij de inboorlingen bekend als de Gariep”; (“die Groot of Oranjerivier, onder die inboorlinge bekend as die Gariep”), en “De groote stroom, als Groot, t’Gariep of Oranje Rivier bekend”, (“Die groot stroom, as Groot, t’Gariep of Oranjerivier bekend”) (Nienaber & Raper 1977:381). Die vroeë alternatiewe naam Vigiti Magna (Nienaber & Raper 1977:329) verwys ook na die grootte van die rivier, magna synde Latyns vir ‘groot, omvangryk’. Nienaber en Raper (1977:382) beweer “Die algemene naam onder die Blankes was die Grootrivier”, soos die huidige skrywer ook uit sy kinderdae onthou. Die naam Charie, wat ook voorkom as ’garie en t’Gariep, waar die apostroof en ’t ’n klapklank voorstel, word dus herhaaldelik aangegee as ’n alternatief vir Groot, Groote, grote, groote, Grosse en magna. Dit wil voorkom asof die byvoeglike naamwoorde as beskrywings vertolk is, want verklarings dui gewoonlik nie aan dat die name Big River, Grootrivier, Grosse Fluss ensovoorts vertalings van Charie en sy variante is nie. Tog blyk dit taalkundig dat dit wel die geval is. Die /Xam (S1) woord vir ‘groot’ is !karri (Bleek 1956:456), vergelykbaar met die /Nu //en (S6) woorde ˉ//karri en ˉ//kare, ‘big, many, all’, (‘groot, baie, almal’) (Bleek 1956:559). Hierdie woorde stem semanties en fonologies ooreen met die name Charie en t’Garie-, waar die wisseling van g en k merkbaar is. Die klapklank wat in die vorme ’garie en t’Gariep voorkom, verteenwoordig dus óf die laterale of retrofleks-frikatiewe klapklank //, of die serebrale of palato-alveolêre klapklank !. Die slot-p in die variant t’Gariep, wat as die Hollandse en Afrikaanse vorm Gariep aangepas is, is die Khoi-khoi manlike enkelvoudsuitgang wat ook as –b in the Khoi-khoi-variant !Garib voorkom, ’n verdere stap in die stratifikasieproses. Grootrivier, Quaecoma In 1705 het Starrenburg (in Valentyn 1726:94) opgeteken: “Hier was de ... rivier ... wel duizent schreden breet ... deze rivier, op hunne taal Quaecoma genoemt…”; (“Hier was die… rivier ’n goeie duisend treë breed … hierdie rivier, in hulle taal Quaecoma genoem ...”), en “... van de groote Quaecomas rivier...” ; (“… van die groot Quaecomas rivier.”). Nienaber en Raper (1977:991) wys daarop dat geen verklaring vir die naam verstrek is nie, maar dat Mossop (1935:155) aandui dat Starrenburg se Quecom(m)a die huidige Verloren Vallei is, en dat dit ook bekend is as die “Sand of Zeekoeien Rivier” van Olof Bergh (1682). Nienaber en Raper (t.a.p.) verduidelik dat hierdie laaste mededeling drie aanknopingspunte gee; en dat die name Sandrivier, Seekoeirivier en Verlorevlei almal vertalings van Quaecomma kan wees: “’n Sandduin is in Khoekhoens ... Koa, Nama vir ‘sand’ is //khae; ... hulle kán aansluit by Starrenburg se Quae. En as –co(m)ma (Ou-Kaaps -kamma) verstaan word as ‘rivier’, dan is die naam vertaalbaar met ‘Sand(duin)rivier’. Maar ook ‘Seekoeirivier’ is moontlik; ‘seekoei’ is bv. in Ou-Kaaps t’gao, kaou-, ens. ... Die gewone patroon by ou name is dat so baie regstreeks uit Khoekhoens vertaald oorgeneem is. Ons meen dat Verloren Vallei ook so ’n vertaling is. Die grondslag van die komponent Quae- in Starrenburg se onbeholpe benadering is kennelik soos Nama ≠khôa = ‘verlieren, Schaden leiden’, (‘verloor, skade lei’) (Kr.-R. NW 249). Die Topo-kadastrale reeks 196 vel 3218 Clanwilliam spel plaas nr. 1933-61-3092 ‘Verloren Vlei’, en die vlei ‘Verlorevlei’, albei voortsettings van die ou naam ‘Verlo(o)ren Vallej’. ... Die ou naam is derhalwe nog in lewendige vertalings tot vandag bewaar.” ’n Boesmanwoord wat ook goed by die komponent Quae sou aanpas, is die /Xam (S1) woord tua, ‘to let go, lose hold of; to lose’, (‘om te laat gaan, houvas verloor, om te verloor’) (Bleek 1956:240). ’n Ander moontlikheid is die /Xam (S1) woord kwokwaĩ, ‘sudden disappearance, perhaps an earthquake’, (‘skielike verdwyning, miskien ’n aardbewing’); kwo-kwãi, ‘disappearance’, (‘verdwyning’) (Bleek 1956:115, 711), wat die rede sou kon wees waarom die vlei verlore geraak het. Daar is ook ’n vierde moontlikheid. Dit blyk dat Starrenburg die betekenis van die naam kon aangegee het in sy verwysing na “de groote Quaecomas rivier.” Starrenburg meld dat Quaecomas ’n ‘groote rivier’ is. Die komponent Quae sluit dan fonologies en semanties aan by die /Xam (S1) woord gwai, ‘great’ (Bleek 1956:52), en die komponent –com(m)a by die Hadza (C3) woord kamua, ‘river, pool, waterhole’, (‘rivier, poel, watergat’) (Bleek 1956:79). Hierdie verklaring strook met Starrenburg se beskrywing van die rivier as synde groot, en sluit wat klank en betekenis betref ook by die komponente van die naam Quaecoma aan. Grootrivier, Taucoee In 1777 het Gordon (Ms. 1 1778:37) “met allerley draayen omtrent middag by de grote rivier [aangekom], dewelke midden door de cloof draayde, en ‘tau’coe’e genaamt is op Hottentots buffelsland rivier”; (“Met allerlei draaie omstreek middag by die groot rivier aangekom, wat deur die middel van die kloof kronkel, en tau’coe’e genoem is, in Hottentots Buffelslandrivier.”). Taucoee is die ou inlandse naam vir die huidige Grootrivier, ’n sytak van die Gouritsrivier in die distrik Mosselbaai (Nienaber & Raper 1977:1020). Hierdie skrywers meen die komponent tau is soos die Ou-Kaapse woord t’aouw vir ‘buffel’ wat in 1691 deur Schrijver opgeteken is, en soos die Nama woord /gao. Die lid -cou stem ooreen met Kora !gū-b en Nama ook !gū- en !hū- = ‘Land’, (‘land, landstreek’) (Rust 1960:38). Met die slotlid –e is daar minder sekerheid, maar is “miskien gelyk te stel met Nama !a- = rivier, in hierdie streek onder die Gourits-sprekers ‘e, met die stomp aksent soos !? In Nama is die opgawe hiervolgens te lees as !Gao-!gu-!a(b).” Boesmanwoorde vir ‘buffel’ wat ook vergelyk kan word met die komponent ‘tou, is die Kung (N2) woorde /gau, /kau, en die Hie (C1) woord /hao, !kau, ‘buffalo’, (‘buffel’) (Bleek 1956:276, 303, 287). Woorde vir ‘land’ wat met die komponent ’coe vergelykbaar is, is die /Xam (S1) woorde !khou en !kɂãu, ‘land, field’, (‘land, veld’) (Bleek 1956:429, 562), en vir die slotkomponent –‘e is daar die /Auni (S4) ≠ei, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1956:643). Daar is egter ’n ander moontlike verklaring. Gordon deel mee dat sy geselskap omtrent middag by ‘de grote rivier’ aangekom het. Indien ‘grote rivier’ soos deur Gordon beskryf en die huidige naam Grootrivier die vertaling van ‘Tau’cou’e is, is die lid ‘Tau gelyk te stel met die /Xam (S1) woord !ka٤u, !kau, ‘groot’ (Raper 2021:31), waar die simbool ‘ die serebrale klapklank ! verteenwoordig en die verwisselbaarheid van t en k voorkom, en die komponent couee is soos die Hie (C1) woord kwe, ‘river’ (Bleek 1956:112). Klein Kliphuis, Pakhuis Die Pakhuisberg is ten noordweste van die Sederbergreeks, ongeveer 8 km noordoos van Clanwilliam geleë. Die naam Pakhuis word ook gedra deur die Pakhuispas, wat Clanwilliam en Calvinia verbind. Volgens sommige bronne is die naam van Nederlands afgelei, en verwys dit na die vorm van die berg; verskeie rotsformasies kom daar voor wat lyk asof hulle opmekaar gepak is. Daar is ook voorgestel dat die naam na die vorm van die rotsformasie verwys wat aan ’n pakhuis of stoorplek herinner (Raper 2004:299). Hierdie verklarings word egter betwyfel omdat die naam herhaaldelik deur Duitse sendelinge van Wupperthal as Bakhuis opgeteken is (Nienaber & Raper 1977:537). So het pastoor Johannes Leipoldt in 1830 geskryf: “Ich eilte … auf den Platz Kleen Bakhuis. … Als ich … auf den Bakhuis-Berg kam …” ; (“Ek het my gehaas … op die plek Kleen Bakhuis. Toe ek … by die Bakhuis-berg kom …”) (BRM 1832:62 in Nienaber & Raper 1977:537). Die woord Kleen is blykbaar ’n poging om die woord Klein te skryf, die tweeklank ee in Hollands soos ei uitgespreek. Die komponent Bakhuis sou mens kon vertolk as ’n huis of ander struktuur waar kos ens. gebak word, maar die voorkoms van die variant Pakhuis maak dit minder seker. Die plek Klein Kliphuis word op die 1:250 000 landkaart van Suid-Afrika noord van die Pakhuispas, ongeveer 7 km oosnoordoos van Clanwilliam, aangedui. Klein Kliphuis korreleer dus met Leipoldt se Kleen Bakhuis, sodat dit duidelik is dat Kliphuis en Bakhuis variante van dieselfde naam is. Die onsekerheid oor die spelling en verklarings van die twee name dui op die moontlikheid van die aanpassing van ’n ouer inheemse naam. Die komponent Pa van die naam Pakhuis is wat klank en betekenis betref vergelykbaar met die /Xam (S1) woord ʘpwa, ‘klein’, wat ook in //Ŋ !ke (S2) en Sesarwa (S5) voorkom; ook met die //Xegwi (S3) woord ʘpa:(ri) en die Naron (C2) woord /kwa:, ‘little’, (‘klein’) (Bleek 1929:54). In laasgenoemde kognaat is die dentale klapklank met neweklank /k afwisselend met die lipklank met bilabiale neweklank ʘp in die woord ʘpwa, sodat /kwa en ʘpwa met mekaar korreleer. Die komponent –khuis van die naam Pakhuis is soos die Namawoord /uis, ‘Stein’, (‘klio, rots’) (Rust 1960:59), en die /Xam (S1) en //Ŋ !ke (S2) woord !kwe, ‘digging stone, perforated stone used to weight digging stick; also used for the digging stick itself’; (‘graweklip, deurboorde klip wat gebruik word om die grawestok swaarder te maak; ook vir die grawestok self gebruik’) (Bleek 1956:463). Pakhuis is dus ’n aanpassing van ʘpwa/uis of ’n variant daarvan, wat ‘klein klip’ beteken; en die byvoeglike naamwoord Klein of Kleen in pastoor Leipoldt se geskrif moontlik ’n toutologiese vertaling van die woord ʘpwa. Kleinplaas, Cariega Cariega is die inheemse naam vir die plaas Kleinplaas wat 15 km suidwes van Grahamstad geleë is. Die Afrikaanse naam is ’n vertaling van Cariega, wat op sy beurt ’n aanpassing van ’n ouer inlandse naam is. Die komponent Cari is fonologies en semanties vergelykbaar met die Namawoord ≠kari, ‘klein’ (Rust 1960:35), sowel as met die /Nu//en (S6) woord /kari en die Naron (C2) woord /k’are, ‘small’, (‘klein’) (Bleek 1929:76). Die komponent –ga is vergelykbaar met die //Kxau (S2b) woord /kxɂa, ‘place’, (‘plek’) (Bleek 1956:335) en die Naron (C2) woord !a, ‘place, district’, (‘plek, distrik’) (Bleek 1956:369). By die woord /kxɂa stem die velêre glyklank x ooreen met die velêre glyklank g in die lid –ga. Kleinrivier, Artjes(vlei) Artjesvlei is die naam van ’n streek in die distrik Hermanus in die Wes-Kaap. Dit word begrens deur die Babilonstoringberge aan die noordekant en die Kleinrivierberge in die suide. Die naam Artjesvlei of Atchasvlei was vanaf omstreeks 1870 in gebruik, maar die streek is tans bekend as Ertjiesvlei, glo genoem na wilde-ertjies wat daar groei. ’n Beswaar teen hierdie verklaring is dat die naam ook opgeteken is as Artjesvlei en Atchasvlei, en die Hollandse woord vir ‘ertjies’ is erwten, nie ertjes of artjes nie. ’n Moontlike oplossing vir die vraag kan dalk die naam wees van die Kleinrivierberge wat die suidelike grens van die streek vorm, en wat moontlik die streek sy naam gegee het en die vertaling van die streeknaam is. Die komponent Ar- is soos die segment Ar- van die Artjes, vergelykbaar met die Naron (C2) woord ≠are, ook /k”are, ‘small’ (Bleek 1956:642, 755); ook met die /Xam (S1) woord ts’are, ‘klein’ (Raper 2021:42). Did lid –cha van die variant Atchas is soos die / Xam (S1) woord /k’a, die Auen (N1) woord ≠ka:, die Kung (N2) woord ˉ!kã, en die /Nusan (S6a) woord /a:, ‘river’ (Bleek 1929:70; 1956:268), en die lid –tje of -tjies van die variant Artje(s)- met die Hadza (C3) woorde ati:je, ati, ate, ‘water’ (Bleek 1956:2). Ook vir die komponent Er van die alternatiewe vorm Ertjies(vlei), kan Boesman-ekwivalente uitgewys word, naamlik die Naron (C2) woord ≠erri en die /Xam (S1) woord ≠ẽri, ‘klein’ (Raper 2021:42) ‘small’ (Bleek 1956:642). (d) Telwoord, getal Driekoppe, Kouberg Kouberg is die naam van ’n berg 21 km noord van Kamieskroon en 40 km suid van Springbok. Daar word beweer dat die naam afgelei is van die Khoi-khoiwoord kou, ‘candle-bush’, Sarcocaulon patersonii, kersbos in Afrikaans (Raper et al. 2014:249), ’n vetplant wat lank brand selfs as dit groen is, as gevolg van ’n wasagtige afskeiding. Dit word deur die Boesmans as fakkel gebruik en staan daarom ook bekend as Boesmanskers (Smith 1966:148-149). ’n Ander verklaring lui dat die naam ‘die laaste berg’ beteken, van die Namawoord khau-ei, ‘agter, laaste’, omdat hierdie berg die laaste een is wat mens teëkom op pad na die vlaktes van Boesmanland (Raper et al 2014:249). Dit strook met die mededeling van GPL Boonzaaier (1973 vraelys in Nienaber & Raper 1977:770): “Kouberg, beteken ‘Laaste Namakwalandse berg. Daarvandaan is dit net Boesmanlandse vlaktes.” In hierdie stadium glo Nienaber en Raper (t.a.p.) “Met stemlose k- soos Nama !gou-s [!gau-s] = ‘das Ueberbleibselder, Ueberschuss, der Rest’, (‘die oorblyfsel, die oorskot, die res’) (Kr.-R. 1969 DNW 129), die laaste, hoewel ook denkbaar is soos Nama khau- in die betekenis van ‘agter’, maar dit is minder waarskynlik as ’n postposisie (khaus-ei).” Etlike jare later het PJ Malherbe die verklaring verstrek soos deur die stadsklerk JA Nieuwoudt oorgedra (in Nienaber & Raper 1980:561): “Kouberge, dit is Tkauberge. Dit is die laaste berge voordat jy in Boesmanland kom. … Die laaste kind is die tkaukind.” Taalkundig is dan ’n verband moontlik met Nama khau, ‘der Hintere, die Rückseite’, (‘agterkant, rugkant’) (Rust 1969:214), “d.w.s. die berge wat aan die rugkant of agter jou lê. Indien die T- van Tkauberge ’n klapklank voorgestel het, word dit nie meer in moderne Nama gehoor nie.” (Nienaber t.a.p.). Die skoolhoof P van Heerde (brief in Nienaber & Raper 1980:770) verduidelik dat die naam Kouberg verskillend verklaar is as “eers ‘Klipberg’, toe ‘Die laaste berg’, eindelik ‘laaste of jongste kind’.” Toe het mnr. Van Heerde by Bleek en Lloyd se Bushman Folklore ’n ander verklaring gekry: “Hulle gee !Kháu as ’n soort akkedis. Die !Kháu het probeer om oor die sand of duin oor die berg te kom. Toe verloor hy sy stert. Met nog te beur verloor hy die tweede deel van sy liggamsdeel. Met nog te beur kon hy met sy kop ’n ent verder kom, en toe bly die kop ook lê. Die drie berge, die Stert, die Liggaam, die Kop. Die oorspronlike naam was Driekoppe.” Hierdie verklaring dat die Afrikaanse naam vir die berg Driekoppe is, open die moontlikheid dat dit die vertaling van die inheemse naam is. In hierdie geval is die komponent Kou vergelykbaar is met die woord !kau, !kao, ‘drie’, wat in Sesarwa (S5), Auen (N1) en Kung (N2) voorkom, en die !O !kuŋ (N3) woord ¯!kau, ‘drie’ (Bleek 1956:412; Raper et al 2014:249). Die generiese komponente –berg en –koppe identifiseer die benoemde entiteit. Tweeriviere, Kamgams Die plek van samevloeiing van die Auob- en Nossbriviere staan bekend as Tweerivier. Papst (1894 in 23 s.j.:92) stel dit as volg: “nach dem Tweerivier, der Stelle, wo sich der Ouob und ≠Nossob vereinigen.”, (“na die Tweerivier, die plek waar die Ouob en ‡Nossob hulle verenig.”). Die inlandse naam word deur Schwabe (1904:182) aangegee as Kamgams. Nienaber en Raper (1977:627) stel die lid Kam- van hierdie naam gelyk met die Nama woord / gam, ‘zwei’, (‘twee’) (Rust 1960:78.), waar die wisseling van k en g sigbaar is, en die lid –gams met die Nama woord //gami, //gams, ‘Wasser’, (‘water’) (Rust 1960:72). Die lid Kam stem ook ooreen met die (S4) woord /kam, ‘two’, (‘twee’) (Bleek 1956:299), wat soos die eerste komponent van die naam Kamgams die medeklinker k vertoon. Tweeriviere is die vertaling van die inlandse naam. Vyf Susters, Koeroegab Omtrent 14 km oos van Koeroegab, ’n berg 20 km noord van Khubus in the Richtersveld, lê die heuwelreeks bekend as die Vyf Susters, in Engels bekend as Five Sisters. Die rede vir die naam lê voor die hand; daar is vyf koppe in die reeks. Die Afrikaanse naam Vyf Susters sowel as die Engelse naam Five Sisters het dieselfde betekenis as die inlandse naam Koeroegab. Die lid Koeroe is soos die /Auni (S4) en /Nu//en (S6) woord koro, ‘five’, (‘vyf’) (Bleek 1956:101) en die Namawoord goro, ‘fünf’, (‘vyf’) (Rust 1960:24); die komponent gab stem ooreen met die /Xam (S1) woord //xa en die /Nu //en (S6) woord /xã, ‘sister, older sister’, (‘suster, ouer suster’) (Bleek 1929:75). In hierdie woorde is die wisselbaarheid van k en g te bespeur, en die wisseling van die velêre glyklank g en die laterale suigklap met frikatiewe neweklank, //x. Die verskeie allonieme weerspieël dus invloede van Afrikaans, Engels, Khoi-khoi, /Auni, /Nu//en, en /Xam. 3.2.2 Watergehalte, Geaardheid Brakkevallei, Tythouw In 1705 skryf Starrenburg (in Valentyn 1726:95): “... resolveerden wy deze rivier die voorby de Kraal loopt (en door de Hottentots Tythouw genaamt wort) te volgen ... Deze Tythouw rivier ontlast zich niet in zee, maar eindigt in een groote zoutpan.”, (“… besluit ons om hierdie rivier, wat verby die kraal loop (en deur die Hottentotte Tythouw genoem word), te volg. Hierdie Tythouw rivier water nie in die see uit nie, maar eindig in ’n groot soutpan.”). Mossop (1927:156) voeg hierby: “It has been suggested to the writer by Dr. J.A. Engelbrecht ... that Tythouw may be derived from the Hottentot words !hai = ‘to hunt on horseback’, and koa-b = ‘the elephant’, so that the name Elephants Chase given to this valley by Van der Stel’s journalist appears to have been a literal translation of the original name.”; (“Daar is deur dr. JA Engelbrecht aan die skrywer voorgestel dat Tythouw afgelei kan wees van die Hottentot woorde !hai = ‘om te perd te jag’, en koa-b = ‘die olifant’, sodat die naam Olifantsjag wat deur Van der Stel se joernaalhouer aan hierdie vallei toegeken is, ’n letterlike vertaling van die oorspronklike naam skyn te wees .”). In Bergh se Joernaal (Mossop 1931:32) onder datum 7 November is aangeteken: “... quamen doe op een groote valeij daer een was vol riet, goet gras en vers water”, (“kom toe op ’n groot vallei wat een was vol riet, goeie gras en volop water”), en hierop verduidelik Mossop: “Nou Langvlei genoem. ... Die Hottentotse naam was Tythouw, en hy stroom in die groot ‘Lange Vlei’ anderkant die klein dorpie Leipoldtville. ... Langvlei is die ‘Oliphants Jagt’ van die dagboekhouer van Van der Stel se reis (sien op dato 11 Sept. 1685). Vaandrig Rhenius praat in 1724 daarvan as die ‘Brakke Vally of anders de Oliphhants Jagt genaamt.’.”; (“Named Brakke Vally or otherwise the Olifantsjag”). Met belangstelling het die skrywer by sy nasporinge na Olof Bergh se roete verneem dat die vallei nou nog bekend staan onder die naam van ‘die Brak’.” (Mossop 1931:92 vn. 14). Op die landkaart by Bergh se roete van 1682 is “Brakke Vallei (Tythouw)” ten ooste van Leipoldtsville geleë (Mossop 1931:179). Nienaber en Raper (1977:1070) wys ook daarop dat “In 1927 het Mossop gesê dat Langvlei Olifantsjagtvallei is (Old Cape Highways 156); in sy kaart by Bergh 1682-3 se roete staan teenoor die ou naam Tythou die naam Brakkevallei van Van der Stel van 1685, en in ’n voetnoot daarby die huidige naam Jakkalsrivier. Nie een van die vier name (Langvlei, Olifantsjagvlei, Brakvallei en Jakkalsrivier) laat hulle uit die bekende woordvoorraad met gemoedsrus en aanneemlik met Tythouw verbind nie. Dit is inderdaad ’n vraag of die inlandse naam een of ander van die Hollandse name vertaal; dit kan ’n alternatiewe naam wees.” As mens die moontlikheid insien dat die naam uit Boesmans vertaal kon gewees het, is daar twee moontlikhede. Indien ‘Lange Vallei Rivier’ die vertaling is, stem die lid Ty- ooreen met die Naron (C2) woord ˉkei, ‘long’, ‘lang’ (Bleek 1929:55), ook met die/Xam (S1) woord /kei, ‘long’, soos in die frases /kei tau, ‘a long time’, (‘’n lang tyd’), en /kei kau, ‘long ago’, (‘lank gelede’) (Bleek 1956:308); /kei is ‘lang’, tau is soos die /Xam (S1) woorde au, au: en //au, ‘tyd’ (Raper 2021:91). Die komponent thouw is vergelykbaar met die /Nu //en (S6) woord / kau, ‘valley’, (‘vallei’), en met die Sesarwa (S5) en / Nu //en (S6) woord /kau, ‘vlei, low lying land’, (‘vlei, laagliggende land’) (Bleek 1929:89; 1956:303). In hierdie inlandse woorde is die wisseling van t en k te bespeur. Die tweede moontlikheid is dat Tythouw ‘Brakkevallei’ beteken. Starrenburg het meegedeel dat die rivier “in een groote zoutpan”; (“in ’n groot soutpan”) uitloop. Die lid Ty- is fonologies en semanties vergelykbaar met die /Xam (S1) woord ‾kei, ‘big’, (‘groot’) en die lid -thouw met die /Xam (S1) woorde ‾!kɂau, !kɂou:, ‘saltpan’, (‘soutpan’) (Bleek 1956:86, 412). Brakkevallei is dus in hierdie geval ’n onregstreekse vertaling van die naam Tythouw. Suurbergpoort, Quanti Etlike verklarings van die naam Quanti is opgeteken. Schrijver (1689 in Quellen 3 1929:106) verduidelik: “an een platte kloov gekomen, die wij regt oost an ingingen, van de Hottentots Quanti, dat is Daghkloov genaamt.”, (“by ’n plat kloof aangekom, wat ons reguit van die ooste af ingegaan het, deur die Hottentotte Quanti, dit is Dagkloof genoem”). Die plek word deur Mossop (1931:258) geïdentifiseer as “Quanti (i.e. Dagkloov); present day or locality: Zuurberg, a poort between Uniondale and Willowmore”; (“Quanti (d.w.s. Dagkloov); huidige lokaliteit: Zuurberg, ’n poort tussen Uniondale en Willowmore”), en “Quanti or Dagkloof is derived from the Hottentot //gau (to dawn).”; (“Quanti of Dagkloof is afgelei van die Hottentots //gau (om dag te word).”). Nienaber en Raper (1977:992) merk op: “//Goa = ‘daglumier’, //goa-s = ‘oggend’ verklaar o.a. nie die -n- nie en maak die afleiding nog verdag. Ook Skead CJ 1973 Gazetteer 215 stel die plek gelyk met ‘Zuurbergpoort’ ... Die naam Dagkloof kom nie meer in ons lyste voor nie, ook nie iets wat op die inlandse naam Quanti lyk nie.”. Die ‘Hottentot’ woord vir dagbreek is //góab, en die Naron (C2) woord is kwa, ‘dawn’, (‘dagbreek’) (Bleek 1929:32), wat fonologies presies ooreenstem met die komponent Qua-. Ook vergelykbaar is die /Xam (S1) woord !gauë, !gaue, ‘dag, môre’ (Raper 2021:17). Die komponent -nti is vergelykbaar met die Kung (N2) woord ¯/k”ĩ, ‘cleft’, (‘gleuf, groef, kloof’) (Bleek 1956:339), waar die nasaliteit wat hier deur die tilde uitgedruk word, met die nasale n van die lid nti ooreenstem, en die dentale suigkonsonant / met die alveolêre konsonant t. Maar hierdie ‘cleft’, (‘groef’) is die een “at the end of arrow, where it is put on the bowstring”, (“aan die punt van die pyl, waar dit op die boogsnaar gesit word.”). Dit is moontlik dat die woord ¯/k”ĩ ook vir ‘cleft’ in die sin van ‘kloof’ gebruik is. Die identifisering van die plek as Zuurberg en Zuurbergpoort suggereer egter ook ’n ander oplossing, naamlik dat die komponent Qua- verenigbaar met die Hie (C1) woord khauwe, ‘sour’, (‘suur’) (Bleek 1956:89), en die lid -nti ook in hierdie geval soos die woord /k”ĩ, soos hier bo bespreek; dus ‘Suur(berg)poort’. Die ouderdom van die verklaring van die naam Quanti as Daghkloov, en die noue fonologiese ooreenkoms tussen die lid Qua- en die Naron woord kwa pleit egter vir hierdie verklaring. Brakrivier, Gamoep ’n Pleknaam waarby heelwat onsekerheid ter sprake was wat sy betekenis betref, is Gamoep. Die naam verskyn vir ’n poskantoor as Gamup op Veillet se kaart s.j., en mnr. GPL Boonzaaier (vraelys 1973 in Nienaber & Raper 1977:359) deel mee: “Gamoep, plaas, naaste dorp Springbok. Beteken ‘gras voor die oog’. Steekgras het in die rivier gegroei wat daarlangs loop.” In ’n gesprek met die skrywers in 1974 verduidelik mnr. IJ Kennedy: “Die inheemse gras van hierdie kontrei is die ≠gãgras; ≠gã is die gras, en mũ is die oog.” Hiervolgens is die naam saamgestel uit wat in Nama / gã-b = ‘gras’ is, en mũs sal wel ‘oog’ wees, met die slot –p in lokativerende funksie. Nienaber en Raper (1980:282) sien die saak egter anders. Hulle merk op dat die Topografiese kaartreeks 1975 vel 2918 Pofadder ’n aantal bergname in die omgewing aangegee word “wat kleuronderskeidend is, soos Withoek, Swarthoek, Rooipoort, Bloubank, of aan die teenoorgestelde kant van Gamoep: Witklip, Vaalheuwel, Swartknop, Geelvlei, en dan kry die naam Gamoep daarbinne sin as dit gesien word as kleurnaam. Onmiddellik suidwes van die opstal, ongeveer 3 km daarvandaan, is die koppie ‘Bruinkop’. ... Bruinkop is in Nama Gamoep, die –p (ml. ekv.) indiseer ’n bergnaam, en –oep is soos Nama /ui-b = ‘kop, berg’, van /ui-s = ‘klip, rots’, en die Gam- is soos ≠gam(a) = ‘bruin’, vgl. Gmaap, ou naam van Modder-, eintlik Bruinrivier. Ons kan aanneem dat ... die plaas Gamoep langs die Brakrivier die ou oorspronklike naam van die Namas hier bewaar, en die kop daarop die Afrikaanse vorm daarvan ontvang het.”. Hierdie stelling, naamlik dat die plaas Gamoep aan die Brakrivier geleë is, werp nuwe lig op die saak. In baie gevalle waar ’n plaas aan ’n rivier geleë is, is die plaas na die rivier genoem, en Brakrivier mag wel ’n vertaling wees van, of dieselfde betekenis hê as, Gamoep. Die begrippe ‘brak’, ‘bitter’, ‘suur’ en ‘sout’ is nie altyd skerp afgebaken nie. Die /Xam (S1) woord /u: word byvoorbeeld aangegee as ‘salt, also used as brackish, bitter’; (‘souterig, ook as brak, bitter gebruik’) (Bleek 1956:359); die /Nusan (S6a) woord // ga word deur Bleek (1956:374) aangegee as ‘sour, bitter’, (‘suur, bitter’); die Nogau (N1a) woord //ga as ‘bitter’ (Bleek 1956:608); en die Kung (N2) woord !gaá as ‘to be salt’, (‘om souterig te wees’). Die komponent Ga van die naam Gamoep is dus vergelykbaar met die Boesmanwoorde //ga en !gaa, ‘suur, bitter, brak’, soos hierbo uitgewys. So ook is die gelokaliseerde fontein (mũb) met sy brak water ’n makliker herkenbare entiteit om na te verwys as die uitgebreide rivier. Brakwater, Guibegaos In ’n lys van “Aussenstationen” noem Kreft (1871 in Quellen 3 1929:226) Guibib-!Khaus, wat op Hahn se kaart van 1879 aangegee word as Guibe-!Gaos, en op die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) as “Brackwasser (Guibe-!Gaos).”; (“Brakwater (Guibe-!Gaos).”). Hierop reageer Nienaber en Raper (1977:475): “Die naam [Guibegaos] het in onbruik geraak, dit is nou vervang deur Brackwasser ... wat die ou naam nie vertaal nie. Die ou naam bestaan uit Gui= = ‘melkbos’, ’n Euphorbia sp., met plekbenoemende formans -be-, plus !gaos = ‘inloop, ineenvloeiing, vloer’, hier naamlik waar die spruit in die Konkiep inloop.”. Tog blyk die naam Brackwasser of Brakwater die ou naam wel te vertaal. In die verskillende Boesmantale kom woorde voor wat na verkeie verwante sake verwys, soos /u, ‘sout’, ‘brackish’ en ‘bitter’. So is die komponent Gui- van die naam Guibegaos soos die die Kung (N2) en !O !kuŋ (N3) woord ‾gwi, ‘salt’, (‘sout’), ook gebruik vir ‘brak’; die klinker u is dikwels verwisselbaar met w. Die komponent !Gaos, deur Kreft aangegee as !Khaus, is vergelykbaar met die /Auni (S4) woord /k”auu ‘water’, ‘water-pit’, (‘watergat’) Bleek (1956:338). Die slot -s is die bygevoegde vroulike enkelvoud-uitgang. Brakwater, Tiaob Schultze (1907:166) gee die naam “Tiaob, Brakwater” aan vir ’n plek ten ooste van Aus op die pad na Keetmanshoop. Nienaber en Raper (1977:1027) meld dat Tiaob tans bekend is as Brackwasser, wat ook soos die Afrikaanse vorm ’n vertaling is van die inlandse naam. Hulle verduidelik: “Die slotlid -ao- is miskien te begryp as /ǎu- = ‘bron’, of ‘(lopende) fontein, water’. Met wisseling t- en d- is die deel Ti- bes in verband te bring met die plekname soos Tewe, Debe, verwant aan Dabib, ‘Brakwater, -fontein’.” Hierdie lid Ti- is dan ook vergelykbaar met die Hie (C1) woorde debe en debee, die Auen (N1) woorde dibi en debe, en die N/uu woord dyebe, ‘sout’ (Raper 2020:215, 408). In die betrokke woorde is die wisseling van t en d sigbaar. Droëvlakte, Orokap Van Reenen (1791 in Mossop 1935:298 VRV 15) het opgeteken: “Van ... Buffelrivier na de xoroxkap of droge flackte; gereden 7 uuren. N.B. Voorsch. kruisjes beteeken hed klappen med de tonge.”, (“Van ... Buffelsrivier na die xoroxkap of droë vlakte 7 uur gery. L.w., die kruisies beteken die klappe met die tong.”). Soos Van Reenen te kenne gegee het, is die x’e gebruik om klapklanke aan te dui, sodat xoroxkap se hoofdele oro kap sou wees. Nienaber en Raper (1977:971) verklaar die woord xoroxkap as synde “soos Nama / khoro = ‘dor (van plante, gewasse)’, ook = ‘kaal’, en ≠gâb = ‘der Fläche, die Ebene’ (Kr.-R. 1969 NW resp. 242 en 97).” Hulle merk op dat die wisseling van -k- en -g- in geskrifte van dié tyd gewoon was, en dat die chronologie van develarisasie vir die taalkundige van belang is. Die lid xoro is ook vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde /xoro, ‘to dry’, (‘om uit te droog’) en k”orokn, ‘dry’, (‘droog’) (Bleek 1956:365; 1929:39). Die komponent xkap is soos die //Ŋ !ke (S2) byvoeglike naamwoord /k’ã en die Naron (C2) woorde ≠kã:, ‘plain, flat land’, (‘vlakte, plat land’), ≠ha, ‘field, plain’, (‘veld, vlakte’), en /ka:ba, ‘flat, plain’, (‘laagte, vlakte’) (Bleek 1929:39; 1956:653, 650), waar die stemhebbende en stemlose bilabiale plofklanke b van die woord /ka:ba en p van die komponent xkap mekaar afwissel. Drooge Rivier, Os stamma In 1707 het Hartogh is sy Dagregister onder datum 9 November geskryf oor “de Drooge Rivier, door de Hottentots geheeten Os Stamma”, (“die Droërivier, deur die Hottentotte benoem as Os Stamme.”), en in die transkripsie staan op bladsy 3 “Os kamma”. Nienaber en Raper (1977:973) veronderstel ook: “Godée Molsbergen se lid ‘-stamma’ is ’n wanlesing van -kamma (Nama //gam-i) = ‘rivier, stroom’.”, en noem die moontlikheid van ’n verband tussen die komponent Os- en die Namawoord /or-o, ‘droog’. Drooge Rivier vertaal die naam Os stamma. Die komponent O(s) is vergelykbaar met die Hie (C1) woord /o, ‘dry’, (‘droog’) (Bleek 1929:35), en die /Xam (S1) woord //k”o:, //ko:, ‘to be dry’, (‘om droog te wees’), ook die //Ƞ !ke (S2), Naron (C2) en /Nu //en (S6) woord //ko: ‘to dry, to be dry’, (‘om uit te droog, om droog te wees’) (Bleek 1956:606, 581). Die klapklank is dus óf die dentale frikatiewe klapklank /, of die laterale frikatiewe klapklank //. Die komponent stamma van die naam Os stamma is vergelykbaar met die Ou-Kaapse dialektiese woorde t’amma, ‘water’, of kamma, ‘rivier of water’ (Nienaber 1963:522, 430), die Hadza (C3) woord kamua, ‘river, pool, waterhole’, (‘rivier, poel, watergat’) (Bleek 1956:79), en die !O !kung (N3) woord //kam, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1929:39). Die tweeklank -st- in die woord stamma en t’ in die woord t’amma is ’n poging om die klapklank // weer te gee, soos in die Namawoord //gami, ‘water’. Droërivier, Ouka, Oukamma ’n Woord vir ‘droog’ wat as komponent van ’n pleknaam oorleef het, is ou, deur Hartogh in 1707 in die name Ouka en Oukamma, ‘drooge rivier’ opgeteken (Godée Molsbergen III 1922:143). Nienaber (1963:253) meen: “Die eerste lid is te verbind met Na. u, ‘auftrocknen, keine Milch geben’, (‘uitdroog, geen melk gee nie’), eerder as met /o in dieselfde sin, of met /óm, ‘abtrocknen, abwischen’, (‘afdroog, afvee’), lg. twee met tongslae. Die woord beteken in eintlike sin: ‘opgedroogde rivier’.”. Verwante Boesmanwoorde vir ‘droog, om droog te wees, om droog te word’, vertoon deur die bank klap- of suigklanke, maar is nader aan die woord ou deurdat hulle ook tweeklanke insluit. Sulke ekwivalente of vergelykbare woorde wat klank en betekenis betref, is die Kung (N2) byvoeglike naamwoord !!ɂau, ‘dry, arid’, (‘droog, uitgedroog’), met sy sinonieme !!kao en //kao (Bleek 1956:505); die !Xuhn woord //xao, ‘dry’, ‘droog’ (Weich 2004:154), and the N/uu word //ooa, ‘to be dry’, (‘om droog te wees’) (Shah & Brenzinger 2016:123), vergelykbaar met die /Xam (S1) en //Ŋ !ke (S2) werkwoord ‾//ko:wa, ‘to dry’, (‘om te droog’) (Bleek 1929:35), wat van die ander verskil deur die afwesigheid van die ejektiewe neweklank k en die glyklank w. Die //Ŋ !ke (S2) woord /o:, ‘to dry, rub, stamp, pound’, (‘om te droog, vryf, stamp, maal’), wat ook in Naron (C2) voorkom (Bleek 1956:355), is in vorm vergelykbaar met die Namawoord /ò, ‘auftrocknen’, (‘droog word, verdor’) (Kroenlein 1889:273a), en met die Khwe woord /’óò, ‘to dry out’, (‘om uit te droog’), wat die dentale suigklank vertoon, terwyl nog ’n Khwe woord, //xó, ‘dry out, be dry’, (‘uitdroog, droog wees’) die laterale klapklank met frikatiewe neweklank insluit (Kilian-Hatz 2003:266). Droërivier, Valsrivier, Arna Verskillende verklarings is opgeteken vir Arna, die inheemse naam van die Valsrivier wat sowat 20 km noord van Albertinia ontspring (Raper et al 2014:18). Schrijver (1689 in Godée Molsbergen III 1922:119) noem dat sy geselskap “... zijn omtrent ’smiddags ten 1 uur an de rivier Arna, van de Hottentots genaamt, gekomen, daar wij weinig weide voor de beesten vonden.”; (“… omtrent 1-uur in die middag aangekom het by die rivier, Arna deur die Hottentotte genoem, waar hulle min weiding vir die beeste gevind het.”). Mossop (1931:246 vn.) verklaar die naam soos volg: “Hott. ari (holes) + !na (with). It has been noted that the Valsch River is in the dry season a chain of pools or water holes. We have in this word the descriptive Hottentot name for that branch of the Valsch River now called the Drooge (or Dry) River.”; (“Hott. ari (gate) + !na (met). Daar is opgemerk dat die Valsch Rivier in die droë seisoen ’n ketting van poele of watergate is. Ons het in hierdie woord die beskrywende Hottentotnaam vir daardie tak van die Valsch Rivier wat nou die Drooge (of Droë) Rivier genoem word.)”. Nienaber en Raper (1977:215) dui aan dat Mossop direk hieronder verklaar dat die name van die Bot(ter)rivier en Vetrivier van Riversdal gewoon uit Khoi-khoins vertaal is, soos ook met ander plekname wat Schrijver opgeteken het, en meen dit is hier ook die geval. “Die lid Ar- is dan miskien te begryp soos Nama /ari = ‘auftrocknen (Wasser)’, (‘opdroog’) (Kr.-R. 1969 NW:14), ‘opdroog’, waarby die lid –na kan aansluit, bv. ≠nâ = ‘austrocknen’, (‘uitdroog’) (Rust 1960:62). ... Hoe ook al, ‘Drooge Rivier’ is o.i. bedoel as die vorm wat vertaal is.” Dis minder waarskynlik dat die twee komponente van die naam ’n toutologiese samestelling vir ‘uitdroog’ sal wees, met ander woorde dat Arna ‘uitdroog uitdroog’ beteken, en dat geen woord vir die generiese term ‘rivier’ in die naam voorkom nie. Dit sou meer sin gemaak het as die lid –na ‘rivier’ beteken, ’n woord wat taalkundig vergelyk kan word met die /Xam (S1) en Naron (C2) woord ≠na:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:669; 1929:39), wat ook as die fluviale term ‘rivier’ gebruik word. Daar is egter onsekerheid of Arna die inheemse naam van die Valsrivier of van die Droërivier is., met ander woorde of Ar- ‘vals’ of ‘droog’ beteken. Soos hierbo aangedui, stel Mossop (1931:246 vn.) dit so dat dit die Valsrivier is wat vol poele is, maar dat hierdie eienskap van die Valsrivier tot die benaming van sy sytak, die Droërivier, gelei het. Nienaber en Raper (1977:321, 322, 1103) gee Arna aan as die naam vir die Droërivier of Drooge Rivier, sowel as vir die Valsrivier. Aangesien Mossop die naam Arna verbind met die ‘Valsche River’, is Valsrivier denkbaar die vertaling van die inlandse naam. Fonologies nader aan die lid A- of Ar- en die betekenis van die naam as ‘Valsrivier’ is die Boesmanwoord //a, ‘to tell lies’, (‘om leuens te vertel’), m.a.w. om vals te wees (Bleek 1956:731); die lid –na stem ooreen met die /Xam (S1) en Naron (C2) woord ≠na:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:669; 1929:39), soos hierbo aangedui. Die lid Arn- toon fonologies en semanties ’n ooreenkoms met die Kung (N2) woorde k”aƞ, ‾k”aƞ, ‘false’, ‾k”ãƞ, k”aƞɂa, ‘to speak falsely, conceal a fact’, (‘om valslik te praat, ’n feit verberg, verdoesel’) (Bleek 1956:119), en die lid –a van Arna met die /Nusan (S6a) woord /a:, ‘river’ (Bleek 1956:268). Riviersonderend, Kannakamkanna Die Riviersonderend is ’n sytak van die Breederivier. Dit vloei vanaf die omgewing van die Theewaterskloofdam ooswaarts vir ongeveer 140 km. om ongeveer 16 km wessuidwes van Swellendam in die Breërivier uit te mond. Ook opgeteken as Rivier Zonder End, Soonderendt, Zonderend, Zondereind, ens. (Raper et al 2014:417), is die naam skynbaar toegeken omdat dit moeilik was om tussen die talle bolope en sytakke te bepaal waar die bron was. Die baastuinier Hartogh het in sy Dagregister onder datum 10 November 1707 opgeteken: “... marcheerden voorbij de Hessequaas Cloof, na omtrent 3 uuren gerijst te hebben, quaamen aan ... de rivier Sonder ent ... werdende door de hottentots gent. Kanna kam kanna.”; (“… marsjeer verby die Hessekwaskloof, en nadat ons omtrent 3 ure gereis het, kom ons by die Riviersonderend aan … deur die Hottentotte Kanna kam kanna genoem.”). Dit is volgens Nienaber en Raper (1977:639) “Die enigste optekening van die inlandse naam vir hierdie riviertjie wat in die Breërivier inloop. Blykbaar is die Hollandse naam ’n vertaling, albei is ook drieledig. Daar is te veel moontlikhede om dit met enige sekerheid te verbind aan bv. die Nama-voorraad.” Die naam Riviersonderend is inderdaad ’n vertaling van die Boesmannaam Kannakamkanna. Die komponent Kanna- is verwant aan die !O !kung (N3) woord /kana, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1956:300); die komponent kam stem ooreen met die Hadza (C3) woord /kam, ‘not’, (‘nie’) (Bleek 1956:299), en die komponent kanna is vergelykbaar met die Hadza (C3) woord kuhana, en //Ŋ !ke (S2) woorde kwanna. ‘to lack’, (‘sonder iets wees’) en kuana, ‘finish’, (‘eindig’) (Bleek 1956:104, 717). Kleur Blaauwpoort, Blouwpoort, Geinab Die kleur van ’n voorwerp is in baie gevalle die voor-die-hand-liggende eienskap wat verwysing daarna, en gevolglik die benaming daarvan, sal bemoontlik en vergemaklik. Soms verwys die naam na die kleur van die grondsoort of rots, soms na die kleur van die water. Een van die kleure wat betreklik veelvuldig by plekname voorkom, is blou. So byvoorbeeld is Blaauwpoort, ook gespel Blouwpoort, die naam van plaas nr. 520, suidwes van Khorixas in Damaraland (Nienaber & Raper 1980:662). Oor die plaas loop die Geinab, ’n sytak van die Huabrivier. Daar is opgeteken dat Geinab afgelei is van die woord //gei, ‘schlecht’, (‘sleg’) en //na, ‘hinunter’, (‘daaronder’), van die vele klippe op sy bedding (Zaby 1979:663). Daar is egter rede om te glo die plaas neem sy naam van die poort waardeur die stroom vloei, en dat Blaauwpoort of Blouwpoort ’n vertaling van Geinab is. Die lid Gei-, wat in Duits uitgespreek word as Gai-, is verwant aan die /Nu//en (S6) woord //gai, ‘blue’, (‘blou’) (Bleek 1956:524); die komponent -na(b) van die naam Geina(b) is soos die Nogau (N1a) woord nŋa, ‘road, path’, (‘pad, spoor’) (Bleek 1956:148), en die Nama woord //hab, ‘Bergabsturz’, ‘Kluft’, (‘krans, kloof’) (Rust 1960:19, 35); die slot -b van die naam is die bygevoegde merker van die Nama manlike enkelvoud. Bontoor se Berg, Anenous Anenous is die naam van ’n lokaliteit 14 km wes van Steinkopf, suid van Bontoor se Berg en noord van Anenousberg. Die name Anenous, Anenousberg, Anenouspas en Bontoor se Berg vorm almal deel van dieselfde toponimiese konfigurasie. Die Afrikaanse naam Bontoor, waarvan Bontoor se Berg sy naam kry, is blykbaar ’n vertaling van Anenous, ook opgeteken as Aninaus. Die komponent Ani- is soos die Namawoorde ans, ‘Buntscheckigkeit’, (‘bontkleurigheid’); anxa, ‘buntscheckig, getüpfelt’, (‘bontkleurig, gestippeld’) (Kroenlein 1889:6), en an-an, ‘verzieren, färben’, (‘versier, verf’) (Kroenlein 1889:6). Dit is ook vergelykbaar met die Naron (C2) woord ani, ‘to paint’, (‘om te verf’) (Bleek 1956:10). Die komponent -nous is vergelykbaar met die Kaapse dialektiese woord nouw, ‘oor’, wat in 1691 deur Witsen opgeteken is (Nienaber 1963:409); ook met die Oostelike dialektiese woorde t’nunqua, ‘oor’ (Sparrman 1775-6 II:349) en X n’aunka, ‘Ohren’, (‘ore’) (Von Winkelmann 1788:46); met die Koranna woord t’¹naum, ‘the ear’, (‘die oor’) (Lichtenstein 2 1930:469); met die Griekwa woord naup, ‘the ear’, (‘die oor’) en die Koranna woord nangku, ‘ears’, (‘ore’) (Smith 1835:281); en met die /Nu //en (S6) woorde ≠nu∫a, ≠nu-i, ‘ear’, (‘oor’) (Bleek 1929:35). Groene Rivier, Krakeel Die komponent Krakeel in die naam van die Krakeelrivier word gewoonlik vertolk as die Afrikaanse woord krakeel, ‘quarrel, wrangle’, (‘stry, twis’), wat glo na ’n argument of twis verwys wat tydens vloede by die samevloeiing van hierdie rivier met die Appelrivier plaasvind (Raper 2004:188). Hierdie verklaring berus op ’n misverstand van ’n Boesmannaam waarvan die betekenis verlore geraak het, maar wat in die vertaling daarvan bewaar is. In die tweede helfte van die 18e eeu was die Krakeelrivier as die Groene Rivier bekend (Raper et al 2020:372), wat klaarblyklik die vertaling van die aangepaste naam Krakeel is. Die komponent Kra- van die naam is fonologies vergelykbaar met die //Ƞ !ke (S2) woord /kxre, ook opgeteken as /karowa, ‘green’, (‘groen’) (Bleek 1956:336; 1929:44), wat tot krwa en later kra saamgesmelt het. Die komponent -keel van die naam Krakeel is aangepas uit die Hadza (C3) woord kela, ‘river, riverbed’, (‘rivier, rivierbedding’) (Bleek 1956:86). Roode Kop, Rooilepel, Abascvap, Abbakwap “Roode Kop or Tn.Abascvap” is die naam wat op die Sensuskaart van 1891 aangegee word vir ’n verhewenheid op die plaas De Hoop in die Richtersveld, suid van die Oranjerivier. Die notule van die Direkteur van Opmeting 1950 (in Nienaber & Raper 1980:152) dui die naam van die kop aan as “Rooilepel, oosnoordoos van Peilkop. ... Die kop het die fatsoen van ’n lepel. Die inheemse naam is Abbakwap.” Op moderne kaarte verskyn die naam slegs as Rooilepel, vgl. Topo-kadastrale reeks 1966 vel 2816 Alexander Bay. Nienaber en Raper (t.a.p.) meen “Rooilepel is letterlik vertaal uit die ou Khoekhoense naam. Die tweeklank Tn. in die komponent Tn.Aba scvap stel die klapklank voor; Aba en Abba is soos die Namawoord /aba, ‘rooi’, en die komponent kwap of scvap vergelykbaar met die Namawoord //goab, ‘lepel’.” Die komponent Tn.Aba is ook vergelykbaar met die Ou Kaapse dialektiese woord kaba wat in 1660 deur Van Riebeeck opgeteken is as deel van die sinsnede “kabarijs (sijnde de rode copere kettinghs)”, (“ , synde die rooi koper kettings)”) (Bosman & Thom III 1957:310). Die komponent Tn.Aba is ook vergelykbaar met die Namawoord ava, ‘rood’, (‘rooi’), soos aangegee deur Wikar (1779 in Mossop 1935:76), met die moderne Namawoord /awa, ‘roth’, (‘rooi’) (Rust 1960:50), asook met die //Kxau (S2b) woord ŋ/kxaba, ‘red’, (‘rooi’) (Bleek 1956:150). Boesmanwoorde wat met die lid -kwa(p) of -scva(p) ooreenstem, is die /Xam (S1) en Auen (N1) woord _/gwã, die /Auni (S4) woord _//gwa, die //Ŋ !ke (S2) woord // gwa:ba; die Naron (C2) woord \//gwa:ba, en die Auen (N1) woord //kwa, ‘tortoise shell spoon’, (‘skilpaddop-lepel’) (Bleek 1929;78; 1956:284, 536, 596). Dit is dus moontlik dat ‘Rooilepel’ die naam Abbakwab of Tn.Abascvap vertaal. Dit val egter op dat die oudste optekening die Hollandse naam vir die kop aangee as Roode Kop, wat beskrywend van die kop is en wat aanwysbaar die inheemse naam Tn.Abascvap vertaal. Die komponent –scvap is in hierdie geval vergelykbaar met die Hie (C1) woord //gwa, (Bleek), en die /Auni (S4) woord //wa, ‘hill’, (‘heuwel, kop’) (Bleek 1956:536, 629), waar die tweeklank –sc- die retrofleks frikatiewe klapklank // verteenwoordig en die bilabiale v en w mekaar afwissel. Die slot–p is die manlike enkelvoudsuitgang wat die benoemde entiteit aandui. Beide Rooilepel en Rooikop is dus moontlik vertalings van die inlandse naam; die rooi kop het die vorm van ’n skilpaddop wat deur die inlanders as lepel gebruik is. Roode Wal, Kookhuis Cookhouse is die naam van ’n dorp ongeveer 170 km noord van Port Elizabeth en 24 km oos van Somerset-Oos, op die westelike oewer van die Groot-Visrivier, wat tot 1819 die oostelike grens van die Kaapkolonie gevorm het. Etlike verklarings vir die oorsprong van die naam is opgeteken; dat dit na ’n klein kliphuis verwys wat vir skuiling en kosvoorbereiding gebruik is deur troepe wat op die oewer gekampeer het; dat die naam na die warm klimaat verwys wat die troepe daar moes verduur wat daar gestasioneer was (Raper et al 2014:77); en dat dit na ’n ou Hollandse dame verwys wat vir haar uitsonderlike kookvernuf bekend was (Skead 2004:245). Dit blyk egter dat die Engelse naam Cookhouse eintlik ’n vertaling van die Afrikaanse naam Kookhuis is wat in 1803 opgeteken is (Skead 2001:245). Albei name, Cookhouse en Kookhuis, is amptelik deur die Nasionale Pleknamekomite (1978:47) goedgekeur. Dan is daar ook die Xhosanaam eKukawusi wat gewoonlik beskou word as die Xhosa-aanpassing van Cookhouse; die aanvangsvokaal e- is die klasmerker, en die slot –i die agtervoegsel, Kukawusi dus soos Cookhouse. Opmerkings deur Skead (2001:245) werp nuwe lig op die saak en verskaf die oplossing, naamlik: “Cookhouse was formerly named Rood Wal”, (“Cookhouse was vroeër Rood Wal genoem”), en “The early Dutch name was Roode Wal (Red Bank).”; (“Die vroeë Hollandse naam was Roode Wal (Rooi Wal).”). In feite blyk dit dat eKukawusi, Cookhouse en Kookhuis almal aanpassings is, laasgenoemde twee volksetimologiese vertolkings, van ’n veel ouer naam. Al drie hierdie name het dieselfde betekenis, naamlik ‘rooi wal’. Die komponent Koo- van die naam Kookhuis is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /ko:wa, ‘to be pale, red’, (‘om lig, rooi te wees’) (Bleek 1956:321), asook met ’n Korannawoord vir ‘rooi’, naamlik kx’awa (Nienaber 1963:432). Die komponent -khuis, ‘oewer, wal’, wat in Engels as –house aangepas is, is fonologies vergelykbaar met die Namawoord !haus, ‘Felsbank’, (‘klipbank, rotsbank’) (Kroenlein 1889:156a42), en die !O !kuŋ (N3) woord !ku, ‘bank of river’, (‘wal, oewer van rivier’) (Bleek 1956:448), ook die //Ƞ !ke (S2) woord ˉ/u:, ‘wall’ (Bleek 1956:358). Die mate waarin woorde in verskillende Khoi-khoi- en Boesmantale met mekaar ooreenstem, maak dit moontlik om in sommige gevalle meer as een kognaat te vind. ’n /Xam (S1) woord vir ‘rooi’ is //k”o٤//k”o٤ ‘to be a little red’, (‘om effens rooi te wees’) (Bleek 1956:608), wat met weglating van die suigklappe fonologies met Coo-kho- ooreenstem. Roodsand, Naukoti Roodsand is reeds vroeg opgeteken as ’n alternatiewe naam vir Naukoti. Schrijver (VRS 12 1689:225) berig “... sloegen wij hier ons leger op, de plaats van de Hottentots Naukoti, of Roodsand, geheten.”; (“… slaan ons hier ons kamp op op die plek deur die Hottentotte Naukoti, of Rooisand, genoem.”). Daarby voeg Mossop (1931:225): “... Naukoti (Redsand) ... The expedition probably arrived at Oliphants River below the red cliffs at Roodekop.”; (“... Naukoti (Rooisand) ... Die geselskap het waarskynlik by die Olifantsrivier onderkant die rooi kranse by Roodekop aangekom.”). Die komponent Nau word deur Nienaber en Raper (1977:877) gesien as die Nama woord !nou-b, ‘der rote Ocker’, (‘rooi-oker’) (Rust 1969:300), en die lid –koti “wel soos Nama //khae-s, mv. –ti, nou –di, die geheel van die samestelling is verenigbaar met Nama !Nâu-//khaedi, ‘Rooi Oker-sandkorrels’, topografies gefundeer. Vanweë die stamklinker is daar nog twyfel oor die tweede komponent.” Boesmanwoorde vir ‘rooi’ wat met die komponenent Nau- ooreenstem, sluit die Kung (N2) woord /num en die Naron (C2) woorde /nu٤a en /noa, ‘red’, (‘rooi’) (Bleek 1956:351), en die Naron (C2) woord /nuo_a, ‘red’, (‘rooi’) (Bleek 1929:69). Daar is ook ander woorde wat miskien fonologies nader aan die komponente van die naam Naukoti is. Die Naron (C2) woorde vir ‘rooi’, naamlik /nuo_a; /noa, /nu٤a, /nw٤a, en \/nwa, (Bleek 1929:69; 1956:348, 353), stem met die lid Nau ooreen wat die betekenis betref, maar die tweeklanke –oa, –ua en –wa stem nie presies ooreen met die tweeklank –au van die pleknaamlid nie. Fonologies nader daaraan is die Namawoord /awa, ‘rot’, (‘rooi’) (Rust 1960:50). Wat die tweede komponent -koti van die naam Naukoti betref, kan ’n ooreenkoms gesien word met die /Xam (S1) woorde !kãũ, !kɂau, !kɂaũ, ‘sand, ground’, (‘sand, grond’) (Bleek 1929:71), en !hu:, ‘red sand, sandhill’, (‘rooi sand, sandheuwel’) (Bleek 1956:399). Soos hierbo opgemerk, maak Mossop (1931:225) melding van “die rooi kranse by Roodekop.” Indien gedink word aan rooi kranse, kan die lid ko- van die naam Naukoti in verband gesien word met die /Xam (S1) woord ‾/kou:, ‘ridge, krantz, overhanging cliffs’, (rif, krans, oorhangende kranse’) (Bleek 1956:321). Rooiberg, Abansuip Abansuip is die inlandse naam vir Rooiberg wat ongeveer 10 km oos-noordoos van Eksteenfontein geleë is. Die Afrikaanse naam is ’n vertaling; die komponent Aba is soos die Nama woord / awa, waar die b en w mekaar afwissel, en vergelykbaar met die Korannawoorde !aba, ‘rooi’ en kx’awa, ‘roth’, (‘rooi’) (Wuras 1920:42 in Nienaber 1963:432), die //Kxau (S2b) woorde ŋ/kxaba, ‘red’ en ŋ/kx?aba, ‘red-white (of horse)’, (‘rooi-wit (van perd)’) (Bleek 1956:150, 748), sowel as met die N/uu woord /x’aba, ‘red’, (‘rooi’) (Shah & Brenzinger 2016:140), en die Namawoorde /awa, ‘roth’, (‘rooi’) (Kroenlein 1889:19a25) en /aba, ‘rot’, (‘rooi’) (Rust 1960:50). Die tweeklank ns van die komponent nsuip is ’n poging om die dentale suigklank / in skrif voor te stel, en die lid uip is soos die Namawoord /uib, ‘der Berg’, (‘berg’) (Kroenlein 1889:316), waar die manlike enkelvoud slot –p met –b verwisselbaar is, en soos die Nogau (N1a) woord //khawi, ‘mountain’, (‘berg’) (Bleek 1956:574), waar die genusuitgang ontbreek en die intervokaliese w voorkom. Rooiberg, Garub Die naam Garub, deur Alexander (I 1836:287) as Tarup Hills aangegee, is deur hom verduidelik as “those containing water in holes of the rock”, ’n verklaring wat deur Nienaber en Raper (1977:388) aanvaar is. Hulle stel die komponent Garub gelyk met die Namawoord //garub, ‘das Wasserbecken im Fels’, (‘watergat in die rots’) (Kroenlein-Rust 1969:84), en wys uit: “Ons het dan met Tarup op die oog af weer die wisseling van t- en g- by ’n suigkonsonant vooraan ... Die betekenis is ’n ‘Berg waar daar natuurlike waterkolke in die rotse uitgekalwe is.’ ... Die ou naam het verdwyn en is vervang deur ’n nuwe naam wat nie ’n vertaling is nie, nl. deur Rooiberg vir plaas nr. 83 en Rooiberg-Suid aangrensend ... Rooiberg verskyn reeds op die Kriegskarte 1904 as die gebruiklikste (in Duitse vorm nog).” (Nienaber & Raper 1977:389). Th. Hahn se kaart (1879) gee ook reeds “Roter Bg. (Garub)” aan, die alternatiewe name vir dieselfde entiteit tog ’n aanduiding dat Rooiberg ’n vertaling van Garub kan wees. Benewens die wisseling van t en g soos deur Nienaber (1963:179) verduidelik, kom woorde vir ‘rooi’ met sowel t as g in Boesmantale voor. Die komponent Ga- van die naam Garub is byvoorbeeld vergelykbaar met die Auen (N1) en Kung (N2) woorde !ga, !gã, !gaa, ‘to be red’, (‘om rooi te wees’) (Bleek 1956:374). Daarenteen is die lid Ta- van Tarup soos die Hie (C1) woord taa kwe, ‘red’, (‘rooi’) (Bleek 1929:69), waar die lid taa soos die komponent Ta- van die naam Tarup die stemlose alveolêre t van die naam weerspieël soos deur Alexander aangegee. Die komponent -ru(b) is ’n generiese term wat ‘berg’ beteken, wat met die wisseling van die klinkers u en o ook voorkom in name soos Harucharos, Brukkaros, Goaroes, ens., moontlik vergelykbaar met die Auen (N1) woord ˉ!no:, !nõ:, ‘hill’, (‘heuwel’) (Bleek 1929:46), met wisseling van r en n, of met die Oos-dialektiese woord go in die sinsnede xkoago, ‘ein hoher berg’, (’n hoë berg’) (Von Winkelmann 1788:45). In hierdie geval verwissel die r van die komponente -ru- en -ro- met die g van -go. Die lid xkoa is soos die /Xam (S1) woord !xo:wa, ‘hoog’ (Raper 2021:35), waar die serebrale tongslag ! in die woord !xo:wa as die velêre medeklinker k in die woord xkoa geskryf is, en die intervokaliese w in die skrifbeeld geëlideer is. Rooiberg, Gamdousberg Op die Topo-kadastrale kaartreeks 1966 vel 3320 Ladismith word die plaas nr. Sw. Q. 9-26 aangedui as “Rietvally aan de Gamdousberg”, geleë ten suide van Calitzdorp en wes van die Gamkarivier. Nienaber en Raper (1977:352) meen die naam beteken “‘Leeupoort’ of ‘Leeukloof’, soos in Ou-Kaaps gam = ‘leeu’ en –dou(w) = ‘poort’.” Reeds in 1777 het Gordon (Ms. 1 1778:39 vir 30 & 31 Oktober) meegedeel: “het rode gebergte is daar de gourits rivier of oliphantsrivier door loopt gamdous of leeuwenpad berg genaamt”, (“die rooi berg is waar die Gouritsrivier of Olifantsrivier deur loop, Gamdous of Leeupadberg genoem”), waarop Nienaber en Raper (1980:278) verduidelik dat Gordon se ‘rode gebergte’ vandag die Rooiberg heet, en dat dit tussen Calitzdorp en Vanwyksdorp lê: “Gordon gee ook die vertaling, nl. ‘Leeupad’, soos Nama xam-mi = ‘leeu’, en dao-s = ‘pad’, eintlik ‘voetpad’, by ww. dao = ‘ek trap (op die grond)’. Die Afrikaanse (Nederlandse) –berg is ’n spesialisasie wat vir die verhewenheid toegevoeg is. ‘Leeupadberg’.”. Of is ‘rode gebergte’ die vertaling van Gamdous? Lees Gordon se sin dalk “het rode gebergte is ... gamdous ... genaamt”, met “leeuwenpad berg” sy eie toevoeging? Die moontlikheid bestaan dat die komponent Gam- soos die Auen (N1) woord ≠gã, ‘red’, (‘rooi’) beteken (Bleek 1956:644), waar die nasaliteit wat in die Boesmanwoord met ’n tilde aangedui word, in die bergnaam as m gerealiseer is, en die lid –douw soos die / Nusan (S6a) woord !gou, ‘mountain, hill’, (‘berg, heuwel’) is, waar die serebrale klapklank met stemhebbende velêre neweklank as die stemhebbende alveolêre konsonant d in die komponent dou vertoon. Ander vergelykbare Boesmanwoorde vir ‘berg’ is die /Xam (S1) woord !kou, !kau, en die /Nusan (S6a) sinoniem !kau, ‘mountain’, (‘berg’) (Bleek 1956387, 444). Die feit dat die berg vandag nog Rooiberg heet (Nienaber & Raper 1977: 80:278) ondersteun so ’n verklaring as patroonmatig. Rooifontein, Norap Mnr. AC Kruger het in ’n vraelys aan die Pleknamekomitee in 1978 geskryf: “Norap, distrik Springbok, 57 km suidoos. Ou naam, van Nama, met tongklap uitgespreek voor die N- van Norap. ... Volgens ’n tagtigjarige Namaspreker wat ek ondervra het, was dit “onse naam vir hierdie plek tot die Witmense ingekom het en dit Rooifontein genoem het.” Nienaber en Raper (1980:646) het na besinning tot die gevolgtrekking geraak dat ‘Rooifontein’ nie ’n vertaling van die ou inlandse naam Norap of Norab is nie, behalwe dat die lid –ab soos Nama !ab, ‘rivier’, is. Indien die naam wel uit Boesmans kom, kan gedink word aan die Naron (C2) woord / noa, ‘red’, (‘rooi’) (Bleek 1956:348) as gelyk aan die komponent No-, en die Auen (N1) woord ≠ha, ‘fountain’, (‘fontein’) (Bleek 1956:650) as teenvoeter vir die lid ra-, waar die geaspireerde palatale klapklank ≠h vergelykbaar is met die stemhebbende palatale of alveolêre r, “spoken with only one vibration ... Under cetain circumstances it ‘sounds like’ d.”; (“met slegs een trilling uitgespreek. … Onder sekere omstandighede klink dit soos d.”) (Bleek 1956;159). Die slot –b of –p is die manlike enkelvoud. Dan is Rooifontein wel lid vir lid ’n vertaling van Norab. Rooikraal, Abaharas Oud-sersant Elias Kariseb het in 1977 in ’n gesprek meegedeel: “Rooikraal is vandag genoem /Aba/haras.” (Nienaber & Raper 1980:150). Dit is tans die naam van die plaas Rooikraal nr. 111, wes van Witvlei en Gobabis in Namibië. Die Afrikaanse naam is ’n vertaling van die inlandse naam. Die lid Aba is soos Nama / awa, /aba, ‘rot’, (‘rooi’) (Rust 1960:50), waar die letters w en b met mekaar afwissel, en die lid haras is soos Nama !haras, ‘Kraal’ (Rust 1960:50, 36). Die stemhebbende bilabiale klank b kom voor in die //Kxau (S2b) woord ƞ/kxaba, ‘red’, (‘rooi’) (Bleek 1956:150), sowel as in die N/uu woord /x’aba, ‘red’, (‘rooi’) (Shah & Brenzinger 2016:140), wat met die komponent Aba van die naam Abaharas ooreenstem. Die Hie (C1) woord karaa, ‘cattle post, kraal’, (‘veepos, kraal’) en die Kung (N2) woord !ɂa_ra:, !karra, ‘kraal’ (Bleek 1956:81, 409), is fonologies en semanties met die lid hara vergelykbaar, en die slot -s is die vroulike enkelvoud-genusuitgang. Rooipan, Swabies Die Sensuskaart van 1891 dui die naam “Swabies (Rooi Pan)” aan, en die Topo-kadastrale kaart 1967 vel 3018 Loeriesfontein gee “Sobabesoutpan” vir ’n soutpan net wes van Rooivlei aan. Nienaber en Raper (1980:707) gee toe: “Oor die betekenis het ons geen hulp ontvang nie ... ons moet liewer uitgaan van die oudste en algemeenste vorm.” Die verskillende skryfwyses van die naam as Swabie(s) en Sobabe is daaraan te wyte dat die optekenaars die klanke van die gesproke naam so goed as moontlik op skrif moes stel, wat soms moeilik was. Dit lyk op die oog af of Swabie(s) en Sobabe albei ‘soutpan’ beteken; hulle stem semanties en fonologies ooreen met die Hie (C1) woord dʒuawe, ‘chalk pan’, ‘pan (salt)’, (‘krytpan’, ‘pan (sout)’) (Bleek 1956:34, 741), deur Doke as juawe geskryf, soos deur Bleek aangehaal. Die oudste gegewe verklaring of alternatiewe naam is ‘Rooi Pan’, soos op die Sensuskaart aangedui. Die naam Rooi Pan is denkbaar ’n vertaling van Swabies; die komponent Swa is vergelykbaar met die /Auni (S4) woord tsoa, ‘red colour, ochre’, (‘rooi kleur, oker’) (Bleek 1956:219), waar die prepalatale affrikaat ts van tsoa met die frikatief S van die komponent Swa- ooreenkom, o met w uitruilbaar is, en die tweeklank oa as wa gekonsonantaliseer is. Interessant dat die Topo-kadastrale reeks 1967 vel 3018 Loeriesfontein die naam aangee as “Sobabesoutpan”. Waar die komponent Swa- van Swabies met die /Auni (S4) woord tsoa ooreenstem, is die komponent Soba van die variant Sobabe fonologies en semanties met die /Xam (S1) woord /ko:٤wa, ‘pale red’, (‘ligrooi’) vergelykbaar (Bleek 1956:321), waar die alveolêre frikatief S van die kompoment Soba met die alveolêre frikatiewe klapklank / van die woord /ko:٤wa ooreenstem, en die stemhebbende bilabiale plosief b dikwels in die tweede lettergreep tot w verander (Bleek 1956:13). Die lid -be van die naam Sobabe en die lid -bi(e) van die vorm Swabies is die Hadza (C3) meervoudsuitgang –be en die manlike meervousuitgang – bi (Bleek 1956:15, 16), wat glo die basis vorm van die Khoi-khoi plekaanduidende segmente –be, -bi. Die slot-s van Swabies is die Nama vroulike enkelvoudsuitgang wat ’n pan aandui. Rooipoort, Noudonsies Opperman PA (1945:108) verklaar: “Noudonzees = ‘Witklippertjies’; het sy naam aan die talryke wit kaiingklippies te danke wat daar aangetref word.” Nienaber en Raper (1977:911) verduidelik dat dit die naam van ’n plaas en padvervoerhalte 6 km van die Augrabieswaterval is. Hulle beaam die verklaring van Opperman, en wys daarop dat die verklaring ook topografies gegrond is: Witklipeiland is noordoos van Noudonsies, en in die onmiddellike omgewing daarvan (net oorkant die rivierloop), en ten weste daarvan, is die plaas Wit Klip, met Witklip se Berg daarop (Topografiese reeks 1966 vel 2820 Upington). Die lid Nou- is volgens hierdie skrywers soos die lid Nau in die naam Naudau en beteken ‘wit’ (Nienaber & Raper 1977:875), en die lid -don moontlik “’n woord vir kaiingklip wat ons nie elders opgeteken gevind het nie”, terwyl die slotlid –sies soos die Nama lokatief –ses is. ’n Ander moontlikheid doen hom voor op grond van inligting verskaf deur MJ Oosthuizen (Vraelys van Opmeting 1950 in Nienaber & Raper 1980:650), naamlik: “Noudonzees Furrow. ... Ou naam van eilande in die Oranjerivier, en van ’n plaas. Uit Koranna. Aksent op Nou-. Beteken ‘Opdrifsels’ wat so baie op en in die eilande lê. Noudonzies was oorspronklik deel van Rooipoort of Orange Falls.” Nienaber en Raper aanvaar nou in 1980 die verklaring van ‘opdrifsels’, en motiveer: “Met die beskrywing van Noudonsies ook in die eilandstreek van die Oranjerivier (waar dit o.a. die naam van ’n ‘furrow’ of voor was), is die verklaring wat hier gegee word, nl. van ‘Opdrifsels’, baie aanneemlik, en (sou ons sê) teoreties verkieslik bo wat gegee is in TH A** 911, waarna verwys word.” Die Korannawoord vir ‘opdrifsels’ word egter nêrens aangegee nie. Die mededeling dat Noudonzies oorspronklik deel van Rooipoort was, open die moontlikheid dat Rooipoort ’n vertaling van die inheemse kan wees. Die komponent Nou- is inderdaad fonologies en semanties vergelykbaar met die lid Nau- van die naam Naukoti, ’n alternatiewe naam vir Roodsand soos in 1689 deur Schrijver opgeteken is (Mossop 1931:225; Nienaber 1963:432). Die lid Nou van Noudonsies ens. is ook vergelykbaar met die Naron (C2) woorde /nuo_a, /noa, /nu٤a, \/nwa en /nua, ‘red’, (‘rooi’) (Bleek 1929:69; 1956:348, 353, 748), en met die Namawoord /awa, ‘rot’, (‘rooi’) (Rust 1960:50). Die komponent –dons van Noudonsies is soos die Namawoord daos, ‘Pforte’, (‘poort’) (Rust 1960:47); die Sesarwa (S5) woorde dau, dau٤ en dau٤aƞ; ook soos die woord dau wat voorkom in Auen (N1), Naron (C2) en Hukwe (C2b), sowel as die Tsaukwe (C2a) woord dau٤ʃa, ‘poort, pass, passage’, (‘poort, pas, berggang’) (Bleek 1956:22). Die slotlid –ʃa in die woord dau٤ʃa is die vroulike enkelvoud, en die slot –ies van Noudonsies is die lokativerende uitgang. Swart Swartbank, Nuhoas Alexander (1836 2:110) het berig: “We ... halted at Gnuhooas, or Black Hole, 24 miles from the Red Bank.”; (“Ons … het by Gnuhoas, of Swart Gat, 24 myl van die Rooi Bank, stilgehou.”). Op Hahn se kaart (1879) word “≠Nu-!hoab Hill or Zwartbank” vir ’n plek aan die Kuisebrivier aangegee, en Sprigade en Moisel se Kriegskarte (1904) gee “Nuhoab (Zwartbankbergen)”. Th. Hahn (1881:23, 94) gee “≠Nu-!hoas, opposite Sandwich Harbour”, en verklaar: “!Ho, rock, appears in names like ... ≠Nu-!hoas, Black Rock …”; (“ “≠Nu-!hoas, oorkant Sandwich Harbour”, en verklaar: “!Ho, rots, kom voor in name soos ... ≠Nu-!hoas, Swart Rots …”). Moritz (1972:7-8) verduidelik verder: “Alexander nennt den Platz Gnu’hooas ... Der grosse Berg, der eine Lage von schwarzem Felsengestein in sich birgt, gab dem Platz seinen Namen. ≠Nu-!hoas = ‘schwarzer Huck’, oder ‘schwarze Bank’.”; (“Alexander het die plek Gnu’hooas genoem … Die groot berg wat ’n laag van swart rotsgesteentes in hom insluit, gee die plek sy naam. ≠Nu-!hoas = ‘swart hoek’, of ‘swart bank’.”). Dit lyk asof daar eenstemmigheid is oor die betekenis van die eerste lid, naamlik soos Nama ≠nu, ‘schwarz’, (‘swart’) (Rust 1960:55), wat ook ooreenstem met die Khwe-woord n≠qú, ‘black’, waar die stemlose uvulêre afsluiting deur die konsonant q aangegee word (Kilian-Hatz 2003:241, 8), albei met die palatale klapklank ≠. Ook in aanmerking kom die Koranawoord t’¹nu, ‘schwarz’, (‘black’) (Lichtenstein I 1928:317), wat deur Nienaber (1963:475) as /nu getranslitereer is, dus met die dentale klapklank. Die dentale klapklank kom ook voor in die Naron (C2) word /nu, ‘night, dark, black’, (‘nag, donker, swart’) (Bleek 1956:351). Oor die tweede lid van die naam Nuhoas en sy variante is daar minder eenstemmigheid. Nienaber en Raper (1977:932-3) vat dit só saam: “Alexander noem dit ’n ‘hole’, (by hō- en as- = ‘gat’, ‘Loch’), Hahn ’n ‘rock’, (by !ho), Moritz ’n ‘Huck’ (by !hoa-s = ‘Krümmung, Biegung’, (‘kromming, buiging’) (Kr.-R. 1969 NW 190), almal gaan dus uit van ’n !ho-a-s. Die vertaling wat die inlandse naam vervang het, nl. Swartbank i.p.v. Nuhoas, aanvaar dus ‘bank’, maar volgens Schultze (1904-5 ANUK 162) is die inlandse woord vir wat die ‘Buren’ ‘banke’ noem !haob. Miskien toon dit net aan hoe moeilik dit was om altyd goed te hoor. Daar is ewenwel geen rede om die vertaling met Swartbank, die huidige naam, te betwyfel nie. Sy teenstuk is ‘Rooibank’ meer weswaarts, Awanghaus, of in Nama /Awa-!hoas.” Ook die Namawoord vir ‘bank’ is !naob (Rust 1960:8), volgens Schultze (1907:162) !haob, dus met die tweeklank –ao- i.p.v. –oa-. Dis tog onwaarskynlik dat al die aangehaalde bronne die komponent sou aangee met die tweeklank as oa in hooas, !hoas, indien dit nie so gehoor en opgeteken is nie. ’n Ander moontlikheid doen hom voor, berustend op die besonderhede oor die betrokke entiteit, sy voorkoms en geaardheid. Op Hahn se kaart (1879) word aangegee: “≠Nu-!hoab Hill”; Sprigade en Moisel se Kriegskarte (1904) gee “Nuhoab (Zwartbankbergen)”; en hulle verduidelik: “Der grosse Berg, der eine Lage von schwarzem Felsengestein in sich birgt, gab dem Platz seinen Namen, ≠Nu-!hoas …”; (“Die groot berg wat ’n laag van swart rotsgesteentes in hom insluit, gee die plek sy naam. ≠Nu-!hoas … ”). By elkeen van hierdie informante is daar sprake van ’n verhewenheid, by Hahn ’n ‘Hill’, by Sprigade en Moisel ‘-bergen’. Dis duidelik dat die plek sy naam gekry het van die berg wat deur sy swart rotsbank gekenmerk word. Daar word daarom geredeneer dat die komponent !hoas van die naam Nuhoas ooreenstem met die Naron (C2), Tsaukwe (C2a) en Hukwe (C2b) woord ≠gnoa, ‘mountain, stone, rock’, (‘berg, klip, rots’); die Naron (C2) en Kung (N2) woord //nõa, ‘stone, hill’, (‘klip, heuwel’); en die Hie (C1) woord //gwa, ‘stone’, (‘klip’) (Bleek 1956:647, 620, 536). Die /Xam (S1) woord vir ‘bank’ is !kwommaŋ (Bleek 1956:468), waar die klinker-opvolging ook o – a is. Wat Alexander (2 1836:110) se verklaring van “Gnuhooas, or Black Hole” betref, sou die lid –hooas ooreenstem met die /Xam (S1) woord !koa, ˉ!ko:a, ‘hole, cave’, (‘gat, grot, spelonk’) (Bleek 1956:437). Swartberg, Kango Kango, ook Cango, is die naam van ’n streek langs die suidelike hange van die Swartberg in die distrik Oudtshoorn. Die streek is veral bekend vir die Kangogrotte in die suidwestelike hange, omtrent 30 km noord van Oudsthoorn. Lichtenstein (1 1928:679) deel oor die grotte mee: “Da die merkwürdigen, erst nach meiner Abreise entdeckten Tröpfsteinhöhlen in ’tKango ... die Reisenden ... in jene Thäler locken werden …”; (“Daar die merkwaardige drupsteengrotte in die Kango wat eers na my vertrek ontdek is … die reisendes … in daardie dale gate word …”). Cloppenburg (1768 in Kaapse Argief Ms. 96) gee die betekenis van die naam Cango aan as: “... aan de Swarte berg, ... het 3de gedeelte ten Oosten de Cango het geen Water ruggens betekend ...”; (“… aan die Swartberg … die 3de gedeelte ten ooste die Cango wat ‘water ruggens’ beteken …:”). Die naam Cango is ook dié van ’n berg; Swellengrebel het reeds in 1776 (in Godée Molsbergen I IV 1932:31) aangedui: “Peylden het Cangogebergte, zijnde het middelste gedeelte van den Zwartenberg …”; (“Peil die Cangogebergte, wat die middelste gedeelte van die Swartberge is.”). Die naam word ook deur Gordon (Ms. 1 1778:41) met ’n tongslag aangegee, waar hy meedeel: “... gingen met draayen digt onder de ′cango rug, quamen na twe uren bij een plaats voorgelegen aan de cango, by enen van rojen ... hier scheid de cango uit schoon de rug nog langs het Swarte gebergte voortschiet …”; (“… gaan met draaie naby onder die cango rug, kom na twee uur by ’n plek … by ene Van Rojen .. hier hou die Cango op, hoewel die rug nog langs die Swartberg voortskiet …”). Naas die verklaring van Cloppenburg dat Cango ‘water ruggens’ beteken, is daar die verklaring van WHG van der Veen (vraelys 1973 in Nienaber & Raper 1977:637) wat meedeel: “Kango ... Beteken ‘Water’, omdat dit so wateryk is. Daar is ’n menigte standhoudende fonteine, voedingsbron van die Grobbelaarsrivier wat deur die Kango vloei. My vader het vertel dat Kango ’n Boesmanwoord vir ‘Water’ is.” Pettman (1931:26) het die naam verduidelik as synde afgelei van !a-!kanub, “plains surrounded by hills”, (“vlaktes met heuwels omring”), ’n verklaring wat Nienaber en Raper (1977:638) afgemaak het met die verklaring: “Daarteen is baie besware in te bring.” Hulle wys daarop dat die ‘ou’ verklaring van die naam topografies goed gefundeer is: “Die Kango-streek is fontein- en waterryk. Dit lê aan die bolope van die Grobbelaarsrivier wat ... suidwaarts vloei. Dit gee sy naam aan ’n rivier (Kangorivier), aan ’n gebergte (bv. by Swellengrebel), aan ’n hele streek (Cloppenburg), en aan ’n plaas (Cango, De). Die eerste lid kan beteken ‘water’, in Ou-Kaaps gewoonlik kam(ma) (vgl. HOTT 217-8). Die –m kan inderdaad in Ou-Kaaps afwissel met –n ... Die wisseling m en n is wel nie baie gewoon nie, maar is bestaanbaar. Die lid –go vir ‘berg’ is in Ou-Kaaps frekwent, ... hoewel meestal met ’n k- liewers as met ’n g-. Die samestelling Kango = ‘Waterheuwel’ of ‘Waterberg’ is nie net oud nie, maar is taalkundig verantwoordbaar. Ons het geen rede om aan die ou verklaring te twyfel nie.”. Die mededeling van mnr. Van der Veen dat Kango ’n Boesmanwoord is, open die moontlikheid van ander kognate van die Ou-Kaapse woord. Die komponent Ka- stem ooreen met die Ki /hazi (S4b) woord ka, die //Xegwi (S3) en /Auni (S4) woorde ‾kha, ‾khaa en //kha:a, en die //Ŋ !ke (S2) woorde !ka, !kha, !ha en //kha, ‘water’ (Bleek 1956:75, 88, 402, 572). Die komponent Kan- stem wel wat klank en betekenis ooreen met die /Xam (S1) woorde /ka:٤, //ka:, ‘to be wet’, (‘om nat te wees’) (Bleek 1956:294), die komponent –(n) go is vergelykbaar met die Kaaps-Saldanha dialektiese woord cou, ‘montagne’, (‘berg’) (De Flacourt 1655:61), soos ook in die lid – go van die woord xkoago, ‘ein hoher Berg’, (’n hoë berg’) wat in 1788 as ’n woord in die Oostelike dialek opgeteken is (Nienaber 1963:218). Die komponent xkoa is in hierdie woord xkoago soos die /Xam (S1) woord !xo:wa, ‘high’, (‘hoog, hoë’) (Bleek 1929:46); ook soos die /Auni (S4) woorde !gou, !kau, en die Hie (C1) woord !gau, ‘mountain, hill’, (‘berg, heuwel’) (Bleek 1956:387). Die probleem is dat daar nie ’n naam soos Waterberg of Waterheuwel is wat as vertaling van die naam Kango of Cango geïdentifiseer kan word nie. Daarenteen het Swellengrebel, soos hierbo aangehaal, reeds in 1776 aangedui: “... het Cangogebergte, zijnde het middelste gedeelte van den Zwartenberg ...” (Godée Molsbergen I IV 1932:31). Met ander woorde, Swartberg en Cango/Kango is albei name vir dieselfde entiteit, wat die moontlikheid van vertaling versterk, en aandui dat ‘Swartberg’ die inlandse naam Cango/Kango kan vertaal. Die lid Ka- is in hierdie geval soos die Sesarwa (S5) woord /k”a, ‘black’, (‘swart’) (Bleek 1929:22; 1956:337). Die lid –(n) go is, soos hierbo genoem, soos die /Auni (S4) woorde !gou, !kau, die Hie (C1) woord !gau, ‘mountain, hill’, (‘berg, heuwel, kop’) (Bleek 1956:387), en die lid –go, ‘berg’, soos in die woord xkoago, ‘ein hoher Berg’, wat in 1788 as ’n woord in die Oostelike dialek opgeteken is (Nienaber 1963:218), waar xkoa ‘hoog’ beteken, vergelykbaar mat die /Xam (S1) woord !xo:wa, ‘hoog’ (Raper 2021:35). Swartberg, Noegareb Noegareb is die inlandse naam vir die Swartberg in die huidige distrik Malmesbury, noord van Moorreesburg (Nienaber & Raper 1977:892). Die naam is deur Pettman (1931:34) so verduidelik: “Zwartbergen in the Tulbagh district, C.P, is a translation of the Hottentot name derived from the two Hottentot words ≠nu, black, and /gareb, ‘the side or shoulder of a mountain’.”; (“Zwartbergen in die distrik Tulbagh, K.P., is ’n vertaling van die Hottentot naam wat van die twee Hottentotwoorde ≠nu, swart, en /gareb, die hang of helling van ’n berg, afgelei is.”. Die komponent Noe- is ook soos die Naron (C2) woorde !nu:, ≠nu, ‘black, dark’, (‘swart, donker’) (Bleek 1956:453) en die woord ≠nu, ‘to be black, dark’, (‘om swart, donker te wees’) (Bleek 1956:674); wat in /Xam (S1), Kung (N2), Naron (C2) en Tsaukwe (C2a) voorkom, en die Koranna en Naron (C2) woord /nu:, ‘night, dark, black’, (‘nag, donker, swart’) (Bleek 1956:351). Die variabiliteit van die klapklanke in die verskillende, en selfs dieselfde taal, word opgemerk. Die komponent gareb van die naam Noegareb is soos soos die Nama woord //gareb, ‘Bergrand; Berghang’ (Rust 1960:10). Swartduine, Koerietjiekwas Koerietjiekwas is die naam van ’n lokaliteit op die plaas Swartduine in die Wes-Kaap. Die Streekverteenwoordiger van die Universiteit van Suid-Afrika het in ’n brief aan prof. GS Nienaber in 1979 geskryf: “Koeriekiekwas was op die plaas Swartduine ... My vader ... het gesê dat die regte naam //guru!goa is. //Guru sou die Hottentotse woord vir die wit vuursteenklippies wees, en !goa sou ’n leegte of holte of vlakte beteken. Dit alles dui op die leegte of smal vlakte langs die see met ’n wit vuursteenkoppie naby die suidelike uiteinde van die leegte.” Hiervolgens sou die woord //guru ooreenstem met die Namawoord //gurub, ‘Quarz, Kieselstein’, (‘kwarts, gruisklip’) (Rust 1960:48), en met die wisseling van g en k ook met //kuru, ‘Quartz, Kieselgrund’, (‘kwarts, klippiesgrond’) (Kroenlein-Rust 1969:143). Nienaber en Raper (1977:540) meen egter die eerste lid van die naam moet anders verklaar word: “Die kwartssteentjies is wit, en ‘wit’ is in Nama !uri, in Ou-Kaaps !kuri, wat direk aansluit by die Koerie- van die naam. Die grondslag is die kleur van die kwarts, en is nie die naam van die kwarts nie. Die lid lid -kwas sluit dan aan by Nama !goa, ‘Einsenkung formen (in Gelände)’, (‘insinkings vorm (in die landskap’) (Rust 1969:125), d.i. die ‘holte’, ‘leegte’, ‘vlakte’, ook ‘kolk’ en ‘kuil’.” ’n Ander verklaring doen hom egter ook voor. Die plaasnaam Swartduine is heel moontlik die vertaling van die inheemse naam Koerietjiekwas. Die komponent koerietjie is wat klank en betekenis betref vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde k”uerritən, ‘black’, (‘swart’) en k”werritən, ‘become black’, (‘swart word’) (Bleek 1956:698, 127). Die komponent -kwa(s) van die naam Koerietjiekwas is wat klank en betekenis betref vergelykbaar met die Namawoord /gowa(b), ‘Düne’, (‘duin’) (Rust 1960:15); hier is die verwisselbaaarheid van k en g te bespeur; die lid gowa is saamgesmelt tot kwa. Indien die naam wel na ’n vlakte of leegte verwys waarin daar duine is, sou die komponent -kwa van die naam Koerietjiekwas vergelykbaar wees met die Nama woord !goa, ‘Einsenkung formen (in Gelände)’, (‘insinking vorm (in die omgewing’) (Rust 1969:125). Die slot –s van Koerietjiekwas is moontlik die Nama vroulike enkelvoud, of die Naron (C2) vroulike suffiks ∫, wat ook as voornaamwoord gebruik word (Bleek 1956:176), of die toegevoegde Afrikaanse uitgang. Donkermodder, Kaigoaes Tydens veldwerk in Namibië in 1977 het mnr. H Arndt verduidelik: “!Khai-≠goaes, dis mos nou Donkermodder. Keetmanshoop is mos ‘Swartmodder’ of by ons ≠Nu-≠goaes, en net so is Donkermodder by ons !Khai-≠goaes.” Donkermodder, suidoos van Keetmanshoop in die rigting van Grünau geleë, het inderdaad ’n naam wat ’n vertaling van Kaigoaes is. Die lid Kai is soos Nama !kai, ‘dunkeln, dunkel werden’, (‘donker, donker word’) (Rust 1960:15), ook soos die Sehura (C1a) woord xai, ‘darkness’, (‘donkerte’) (Bleek 1956:256), en die komponent –goaes is soos Nama ≠goab, ‘Schlamm’, ‘Mörtel’, ‘Lehm’, (‘slyk, modder, kleigrond’) (Rust 1960:53, 43, 39), en soos die /Xam (S1) woorde ≠gwa, ≠gwãi ≠gwei, ‘clay’, (‘klei’) (Bleek 1956:649). Swartkopsrivier, Gouw Gordon (Ms. 1 1778:125) het die naam Gouw opgeteken vir die Swartkopsrivier: “Na nog anderhalf uur ... kwam by de grote Swartkops rivier ... zy heet in Hottentots `gouw synde melkboom rivier zij komt vyf a ses uuren noord oost van hier uit ene tamelyk hoog gebergte hier Winterberg genaamt …”; (“Na nog ’n uur en ’n half by die groot Swartkopsrivier aangekom … dit heet `gouw in Hottentots wat ‘melkboomrivier’ is. Dit kom vyf of ses uur noordoos van hier uit ’n taamlik hoë berg hier die Winterberg genoem …”). Dit val op dat Gordon hier ’n aksentteken skryf om ’n klapklank te verteenwoordig, terwyl Smith (1834 in Kirby 1939:135) dit nie aandui waar hy “Zwartkops River: Gau” opteken nie. Nienaber en Raper (1977:465) merk op dat Nama ook die naam vir ‘melkbos’ sonder klapklank skryf as guis, Milchbusch’, (‘melkbos’) (Rust 1960:42). Taalkundig gaan dit moeilik om die woord guis te vereenselwig met Gau of Gouw, aangesien die tweeklanke ou of au aan die een kant en ui aan die ander kant nie met mekaar ooreenkom of eenders uitgespreek word nie. Gordon skryf oor die ‘melkeboom’, nie oor die ‘melkbos’ nie. Die naam melkboom word gebruik vir die Sideroxylon inerme, ook vir die Ficus cordata, terwyl die melkbos die Asclepias fruticosa is, Die Namawoord vir die wildevy is /gowes, ‘Feige (wilde)’ die wildevyeboom (Feigebaum) is /gowe-heis (Rust 1960:21). Hierdie woord /gowe- word wel met ’n tongslag geskryf, en fonologies stem dit ook ooreen met Gordon se ‘gouw deurdat albei met klapklank en die o-w opvolging voorkom. Daarenteen is dit so dat die rivier tans Swartkopsrivier genoem word, en die moontlikheid van vertaling moet ondersoek word. Die moontlikheid doen hom voor dat die Hollandse en Afrikaanse name Swartkops- en Zwartkops- vertalings van die inlandse naam kan wees, soos so dikwels in soortgelyke gevalle geblyk het. Met die wisseling van g en k is die naam Gau en ook Gouw wel vergelykbaar met die /Xam (S1) byvoeglike naamwoord kau, ‘black’, (‘swart’), van die werkwoord kauiƞ, ‘to blacken’, (‘om swart te maak’) (Bleek 1956:84). Nie slegs die betekenis van ‘swart’ word in die woorde Gau en kau gedeel nie, maar die tweeklank au kom in albei woorde voor. Hoewel hierdie woord kau nie ’n klapklank het nie, bestaan die moontlikheid dat die anlaut k tog ’n skryfwyse is van die klapklank met neweklank ‘g. In die Boesmantale word dieselfde woord partykeer gebruik vir verwante sake, soos vir ‘swart’ en ‘donker’. Die Swartkopsrivier het blykbaar sy naam gekry oor die swart of donker kleur van die water of van die kop. Die naam `gouw of Gau is semanties vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woorde !koe, !ko-e, ‘dark, black’, (‘donker, swart’) (Bleek 1956:439, 709). Swartmodder, Gnutuais Gnutuais is deur Alexander (I 1838:257) as ’n ou naam vir Swartmodder opgeteken. Die Afrikaanse naam is kennelik ’n vertaling van Gnutuais; die komponent gnu is vergelykbaar met die Namawoord ≠nu, ‘schwarz’, (‘swart’) (Rust 1960:55) en met die Khwewoord n≠qú, ‘black’, (‘swart’) (Kilian-Hatz 2003:241), albei met die palatale klapklank ≠; die stemlose uvulêre afsluiting is in laasgenoemde woord n≠qú met die konsonant q aangedui (Kilian-Hatz 2003:8). Lichtenstein (I 1928:317) het die Koranawoord t’¹nu, ‘schwarz’, (‘swart’), opgeteken, wat deur Nienaber (1963:475) as /nu getranslitereer is, dus met die dentale klapklank. Dieselfde klapklank kom ook voor in die Naron (C2) woord /nu, ‘night, dark, black’, (‘nag, donker, swart’) (Bleek 1956:351). ’n Ander Khwewoord vir ‘swart’ is dùú (Kilian-Hatz 2003:241), wat vergelykbaar is met die !Xuhn woord djoo, ‘black’, waarin die stemhebbende konsonantpaar dj voorkom (Weich 2004:vii, 134). Die element tuais van die naam Gnutuais is fonologies en semanties vereenselwigbaar met die /Xam (S1) woord ≠gwãi, ≠gwei, ‘clay’, (‘klei’) (Bleek 1956:469), waar die alveolêre plosiewe konsonant t die alveolêre klapklank ≠ verteenwoordig, en u met w afwissel. Swartmodder, Nudwab Engelbrecht (1925:31) merk op: “In die laaste jare is daar al baie van die plaasname verdoop, en party ook letterlik vertaal ... !nu-dwab ... is nou vertaal in Swartmodder.” Vandag is dit die kompleks van plase Zwartmodder, plaas nr. B4313/1895, en grensend daaraan ten noordweste, Swartmodder nr. 6233/53. Volgens die moderne Nama-spelreëls sou die inlandse naam !Nu-dwab as ≠Nu-≠goab geskryf word, letterlik ‘swart modder’ (Nienaber & Raper 1977:925). In hierdie geval sou die serebrale klapklank ! in die woord !nu met die palatale ≠ in die woord ≠nu afwissel. Die serebrale klapklank kom wel in die Naron (C2) woord !nu:, ‘black, dark’, (‘swart, donker’) voor (Bleek 1956:453). In die lid dwab wissel die stemhebbende alveolêre konsonant d af met die palatale of alveolêre klapkank plus stemhebbende neweklank ≠g van die woord ≠goab, en die half-vokaal w wissel met die vokaal o af. Die komponent dwab is wat klank en spelling betref nader aan die /Xam (S1) woord ≠gwa, ‘clay’ (Bleek 1956:649), waar die d met ≠g en w met o afwissel, of daarmee vervang word. Die slot –b is die manlike enkelvoudsmerker. Swartmodder, Nugoaes Swartmodder is die ou naam van Keetmanshoop in Namibië; die inlandse naam van die dorp is Nugoaes. ’n Vroeë Duitse naam daarvoor is deur Schmelen (1814 in Moritz 28/4 1915:209) opgeteken: “... auf der andere Seite des Fischfluss gibt es mehrere kleine und eine grosse Stelle, namens Zwartmorast …”; (“Aan die ander kant van die Visrivier is daar baie kleinere en een groot plek, met die naam Swartmodder.”.). Hahn (1879 kaart) gee “Keetmanshoop (≠Nu-≠goais, Zwartmodder).” Nienaber en Raper (1977:829) deel mee dat die inlandse naam van vroeg af (reeds in 1791) opgeteken is, en verskillend vertaal is, naamlik as Modderfontein, Swartmodder, Swartmoeras en Swartklei, soms in Duits en soms in Hollands aangegee. Die komponent Nu is soos Nama ≠nū, ‘swart’, sowel as soos die /Xam (S1), Kung (N2), Naron (C2) en Tsaukwe (C2a) woord ≠nu, ‘to be black, dark’, (‘om swart, donker te wees’) (Bleek 1956:674), en die Naron (C2) sinonieme /nu, ‘night, dark, black’, (‘nag, donker, swart’) en !nu:, ‘black, dark’, (‘swart, donker’) (Bleek 1956:351, 453); die voorkoms van die dentale en serebrale tongslae in die Naronwoorde word opgemerk. Die komponent –goaes van Nugoaes is soos die Namawoord ≠goab, ‘Mörtel’, (‘modder’) (Rust 1960:43), en soos die /Xam (S1) woorde ≠gwa, ≠gwãi, ≠gwei, ‘clay’, (‘klei’) (Bleek 1956:649), waar die wisseling van o en w in die /Xamwoorde te bespeur is. Swartrivier, Dogghakamma Dogghakamma is in 1707 deur Hartogh (in Godée Molsbergen II 1916:8) opgeteken as die inlandse naam vir “de Swarte Rivier door de Hottentots Doggha kamma gent.”; (“die Swartrivier deur die Hottentotte Doggha kamma genoem.”). Nienaber en Raper (1977:318) bevestig dat Swarte Rivier die naam Dogga kamma vertaal. Hulle wys daarop dat die komponent kamma gewoon Ou-Kaaps vir ‘water’ is, of, soos hier, vir ‘rivier’ (vgl. Nienaber 1963:396), en wat die lid Doggha betref, meen hulle: “Die ou naam is vertaal as Swartrivier. ‘Swart’ is in Nama ≠nū, en ≠nūxa = ‘swarterig, swartagtig’. Ons meen dat Doggha ’n Ou-Kaapse wisseluitspraak van ≠Nuxa kan wees. Die wisseling van n- en d- is ’n allofoniese gedrag wat ons ook in ander plekname teëkom, hoewel seldsaam, vgl. bv. Nomtsas waar die Nom- as wisseluitspraak van dom- aanvaar is, of Kopumnaas waar die –naas/-naos as variant van –daos aanvaar is.” Daar is Boesmanwoorde wat vergelykbaar is met die komponent Doggha, byvoorbeeld die /Xam (S1) woorde /hoa:ka, ‘black’, (‘swart’) (Bleek 1929:22), /hoaka ‘black, dark’, (‘swart, donker’) (Bleek 1956:289), waar die dentale of alveolêre klapklank met geaspireerde neweklank /h met die stemhebbende alveolêre plosief d ooreenstem, en die stemhebbende velêre g met die stemlose velêre k afwissel. Die woord kamma is soos die Ou-Kaapse woord kamma, ‘rivier of water; fluuius vel aqua’ (Witsen 1691 in Godée Molsbergen I 1916:217). Valentyn (1726:108a) het die Kaapse dialektiese woord ‘kammo, een rivier’, opgeteken, en Kolbe (I 1727:431) gee ‘k ̃ammo, fluvius; vlietend water’, wat ooreenstem met die !O !kuŋ (N3) woord //kam, ‘to flow’, (‘on te vloei’) (Bleek 1929:39), dikwels ook vir ‘rivier’ gebruik. Swartrivier, Noea Gordon (Ms. 1 1778:54) het opgeteken: “... passeerden wy Camdeboosrivier ... heel na de laagte gaande, de Swarterivier, ′noè ′a by de plaats doorreed …”; (“… gaan ons die Camdeboosrivier verby … gaan heeltemal na die laagte, die Swartrivier, ′noè ′a, ry by hierdie plek deur …”). Die plek word deur Forbes (1965:100) gelokaliseer, wat meedeel: “They travelled ... between Vuilkop and Perdeberg to ... the farm Uitkomst, that ... is by the Swarte River.”; (“Hulle het tussen Vuilkop en Perdeberg na … die plaas Uitkomst gereis wat … by die Swartrivier is.”). Die naam Swartrivier is inderdaad ’n vertaling van die inlandse naam wat opgeteken is as Noea. Die komponent Noe van die naam is soos die Namawoord ≠nū, ‘swart’, en die komponent –a soos die Namawoord !a(b), ‘rivier’ (Nienaber & Raper 1977:891). Boesman-ekwivalente vir die woord ‘swart’ wat ook met die komponent Noe vergelykbaar is, is die Naron (C2) woord !nu:, ≠nu:, ‘black, dark’, (swart, donker’); die /Xam (S1), Kung (N2), Naron (C2) en Tsaukwe (C2a) woord ≠nu ‘to be black, dark’, (‘om swart, donker te wees’), en die Naron (C2) woord /nu, ‘night, dark, black’, (‘nag, donker, swart’) (Bleek 1956:453, 674, 351). Die komponent -a van die naam Noea is vergelykbaar met die /Nusan (S6a) woord /a:, die /Xam (S1) woord /k’a, en die Auen (N1) woord ≠ka:, ‘rivier’ (Bleek 1929:70; 1956:268). Swarte Rivier, Swartvlei, Nounka In 1778 het Swellengrebel (in Godée Molsbergen IV 1932:55) berig: “... trokken ten half seven over de Nounka of Swarte Rivier.”; (“… gaan teen half-sewe oor die Nounka of Swartrivier”). Nienaber en Raper (1977:914) wys daarop dat Swellengrebel se vertaling hulle in staat stel om die ou naam met sekerheid te ontleed, naamlik dat die lid Noun soos die joernaalhouer die woord vir ‘swart’ gehoor het, soos Nama ≠nū is, en die lid –ka soos die Ou-Kaapse woord k’â vir ‘rivier’ (Witsen 1691 in Godée Molsbergen 1 1916:220), in Nama gedevelariseer as !(k)ā-b. Die plek word deur Forbes (1965:147) gelokaliseer: “... their Nounka ... now called the Hoogekraal throughout its length, but earlier by this name only upstream, and the Zwart for some 5 or 6 miles above its debouchment into the Zwart Vlei.”; (“… hulle Nounka … nou die Hoogekraal oor sy hele lengte genoem, maar vroeër slegs stroomop met hierdie naam, en die Swart vir omtrent 5 of 6 myl bokant sy uitmonding in die Swartvlei.”). Dit bring moontlik ’n nuwe dimensie by, sodat Nienaber en Raper (s.v.) uitwys dat ‘vlei’ in Nama ≠gā is, wat klankmatig aansluit by die –ka van die naam Nounka: “Dit kan dus gelees word as ≠Nū-≠gā-, letterlik ‘Swartvlei’, sodat die inlandse naam ook in sy vertaling in Afrikaans kon bestaan het, soos dit afleibaar is.” Dit is moontlik, maar Swellengrebel het opgeteken dat Nounka en Swarte Rivier name vir dieselfde entiteit is, naamlik ’n rivier. Boesman-ekwivalente vir die woord ‘swart’ wat ook met die komponent Noe vergelykbaar is, is die Naron (C2) woord !nu:, ≠nu:, ‘black, dark’, (‘swart, donker’), die /Xam (S1), Kung (N2), Naron (C2) en Tsaukwe (C2a) woord ≠nu, ‘to be black, dark’, (‘om swart, donker te wees’), en die Naron (C2) woord /nu, ‘night, dark, black’, (nag, donker, swart’) (Bleek 1956:453, 674, 351). Woorde vir ‘rivier’ wat met die komponent -ka van die naam Nounka vergelykbaar is, is die /Xam (S1) woord /k’a, die Auen (N1) woord ≠ka:, die Kung (N2) woord ˉ!kã; en die /Nusan (S6a) woord /a:, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1929:70; 1956:268). Indien ’n Boesmanwoord vir ‘vlei’ gesoek word wat ook die stemlose velêre konsonant k insluit, kan gedink word aan die //Ŋ !ke (S2) woord / kã:٤, ‘valley’, (vallei, vlei’) (Bleek 1956:295). Wit Witte Cloof, Nabbe, Nabe, Nabee Gordon (Ms 1 1777:45) doen verslag oor sy roete: “... trokken door enige draajen van het Swarte gebergte ... de ′nabe of witte uit”; (“… trek deur etlike draaie van die Swartberg … die ’nabe of ‘wit’ uit”), en Gordon (Ms 4 1780:134) skryf: “vertrokken weer terug uit de cloof en arriveerde door vele draayen van de Nabbé cloof (N.B. kwam hierin mijn vorig pad na bere valey).” (“vertrek weer uit die kloof en kom deur baie draaie van die Nabbé cloof (let wel, kom hier in my vorige pad na Beervlei).” Op Gordon de kaart nr. 15 in Forbes (1965) is dit herteken as “Nabee”. Nienaber en Raper (1977:831-2) merk op: “So kom hulle in ′Nabe, ’n kloof en ’n berg. Die Khoekhoense naam daarvan is deur hom vertaal as ‘Witte (Cloof)’ of, waar dit in die eerste aanhaling in direkte teenstelling met Swartberg is, dan as ‘Witte (gebergte)’.” Aangesien daar geen woorde vir ‘wit’ in die Khoi-khoitale is wat regstreeks by die lid Nabe, Nabbe of Nabee aansluit nie, gee Nienaber en Raper (1977:832) toe: “Die naaste wat ons hieraan kom is om die (-)na-be te verbind met Nama !nâ-b = ‘Licht (allg.)’, (‘lig (alg.’) (Rust 1960 DNW 39), lg. wit (skynend). ... Waarop die kleurindruk slaan, weet ons self nie seker nie.” Die woord nau, ‘wit’, is in 1689 deur Schrijver (in Mossop (1931:227) opgeteken: “The said kloof was called Naudau, that is Witte Kloof, by the Hottentots.”; (“Die genoemde kloof is deur die Hottentotte Naudau genoem, dit wil sê Witte Kloof.”). Nienaber (1963:562) het by die bespreking van die naam Naudau geskryf: “Hier het ons waarskynlik met ’n nuanse van ‘wit’ te doen, t.w. !noã, ‘blau’, met wisselvorm !nua (Meinhof).” Ook in die Boesmantale is daar blykbaar nie woorde vir ‘wit’ wat volledig by die komponent Nau aansluit nie; maar daar is wel woorde wat ‘wit’ beteken en tog fonologies by nau aanpas. As die wisselbaarheid van die konsonante n, g en k in berekening gebring word, is nau vergelykbaar met die Kung (N2) woord ‾!kau, ‘to be white’, (‘om wit te wees’), en !k”au, ‘white’, (‘wit’); en met die Auen (N1) en !O !kuƞ (N3) woord ‾!kau, ‘white, pale yellow’, (‘wit, liggeel’). Gedagtig ook aan die verwisselbaarheid van die klinkers u en o kan die vergelykbaarheid ook bespeur word in die Kung (N2) sinonieme !gɂao en !k”ao, ‘to be white’, (‘om wit te wees’); en !kao, !kɂao, ‘white, light-coloured’, (‘wit, lig-gekleur’), sowel as in die Auen (N1) en !O !kung (N3) sinonieme !k”ao en !kɂao, ‘white, pale yellow’, (‘wit, liggeel’) (Bleek 1956:337, 409, 413, 507), Die !Xuhn woord !aúh, ‘white’, (‘wit’) (Weich 2004:248) korreleer met die vergelykbare woorde deurdat hulle almal die serebrale klapklank ! insluit, en die klinkeropvolging a – u, ’n variant van a – o, in gemeen het. Witte Kloov, Witkloof, Naudau Schrijver (1689 in Godée Molsbergen III 1922:107): “... en de geseide kloov word van de Hottentots Naudau, dat is Witte Kloov geheeten.”; (“… en die genoemde kloof word deur die Hottentotte Naudau, dit is Witkloof, genoem.”). Mossop (1931:227 vn. 65) verduidelik: “... Hot. !Noa (qnoa) = ‘grey’ or ‘ash coloured’ + doab = ‘kloof’. Its lichen covered and arching rocks are grey in colour.”; (“Hottentot !Noa (qnoa) = ‘grys’ of ‘askleurig’ + doab = ‘kloof’. Sy mos-bedekte en boogvormige rotse is grys van kleur.”). Hierteenoor skryf Nienaber en Raper (1977:843, 875): “Ons verklaar die lid nau- anders, kyk by Nakeuis en Nadow om aan te sluit by die betekenis van die woord wat daar uitdruklik genoem word as ‘wit’ en nie ‘grys’ nie. ...Vir die begrip ‘wit’ as kleurnaam is woorde opgeteken wat nie by ’n !nâ bevredigend aansluit nie; die waarskynlikheid is dat dit verband hou met Nama !nâ-b, ‘das Licht’, !nâ, ‘leuchten (Licht ausstralen)’ (Kroenlein-Rust), en daarmee samehangend met ‘helder’, bv. !nâa-!nâ, ‘innen hell werden’ (Rust). ‘Wit’ is hiervolgens kleurassosiasie by ‘lig’, ‘helder’ ... Naudau is ’n wisseluitspraak by Gordon se Nadow ... van dieselfde pleknaam, en beteken Witkloof of Blinkkloof eerder as Gryskloof.” Soos hier bo uitgewys, is daar Boesmanwoorde vir ‘wit’ wat fonologies by nau aanpas, soos die Kung (N2) woord ‾!kau, ‘to be white’, en !k”au, ‘white’, (‘wit’); en die Auen (N1) en !O !kuƞ (N3) woord ‾!kau, ‘white, pale yellow’, (‘wit, liggeel’), die Kung (N2) sinonieme !gɂao en !k”ao, ‘to be white’, (‘om wit te wees’); en !kao, !kɂao, ‘white, light-coloured’, (‘wit, ligkleurig’), sowel as in die Auen (N1) en !O !kung (N3) woorde !k”ao en !kɂao, ‘white, pale yellow’, (‘wit, liggeel’) (Bleek 1956:337, 409, 413, 507). Die tweede komponent van die naam Naudau, naamlik dau, stem presies ooreen met die Ou-Kaapse woord dau, ‘kloof’ (Schrijver 1689 in Mossop 1931:227), sowel as met die Oos-Kaapse dialektiese woord dau, ‘road’ (Sparrman II 1785:350); die Namawoorde daos, ‘die Pforte (Eingang in’s Gebirge)’, (‘poort, ingang tot die gebergte’), daob, ‘Weg, Spur, Pfad’, (‘weg, spoor, pad’) (Kroenlein 1889:57); daos, ‘Pforte, Gebirgspforte’, (‘poort, bergpoort’) en daob, ‘Weg’, (‘weg, pad’) (Rust 1960:47, 72); die Sesarwa (S5) woord dau, dau٤ ‘spoor, path, road’, (‘spoor, paadjie, pad’), en die Khakhea (S5), Auen (N1), Naron (C2), Tsaukwe (C2a) en Hukwe (C2b) woord dau, ‘spoor, road, path’, (‘spoor, pad, paadjie’) (Bleek 1956:22). Witkloof, Nadow Die komponent Na- kom ook in die sin van ‘wit’ by Gordon voor in die name Nadow en Nakeuis; “door een kloov de ′nadow witte pad [in die Swartberge]”; (“deur ’n kloof die nadow, wit pad”), en “′na keuis witte vrouw hiet het poort van de grote rivier [die Gamtoos] die wy uit de Sasie konden zien.”; (“′na keuis wit vrou is die naam van die poort van die groot rivier [die Gamtoos] wat ons uit die Sasie kon sien.”) (Gordon Ms 5 1786:40). By die naam Nadow merk Nienaber en Raper (1977:836) op: “In die ortografie van die Nama volgens ons te lees as !Nâ-dao-b, volgens Mossop as !Noa-daob. Vir !nâ, ‘ligtend, blink, helder, wit’, kyk bespreking by Nakeuis. Die –dow is soos Nama dao-b/s = ‘spoor, pad, weg, kloof, poort’. By Schrijver verskyn dit as Naudau ... Dus, soos ons meen, !Nâdaob = ‘Blinkpad’, is Gordon se vertaling ‘Witpad’.” Ook by die naam Nakeuis vereenselwig Nienaber en Raper (1977:843) die komponent Na- met die “Nama !na-b. ‘das Licht’, !nâ, ‘leuchten (Licht ausstrahlen)’, (‘verlig, lig uitstraal’) en daarmee samehangend met ‘helder’, bv. !nâa-!na ‘innen hell werden’ (Rust). ‘Wit’ is hiervolgens klankassosiatief by ‘lig’, ‘helder’. Oor die komponent keuis is daar geen twyfel nie, die oostelike dialekvorm sluit nou aan by Nama khoe-s, Kora khoe-s, Griekwa khoi-s, almal ‘vrou’.” Maar soos hierbo uitgewys, het Gordon meegedeel “′na keuis ... hiet het poort”. Aangesien dit die naam van die poort is, kan die lid keui vergelyk word met die Hie (C1) woord !kuu, ‘pass, ‘poort’.’ (Bleek 1956:455), en die slot–s die vr. ekv. Indien die siening gehandhaaf word dat die lid Na- in die onderhawige plekname ‘helder’, ‘lig’, ‘blink’ beteken, en oordragtelik ‘wit’, kan ’n verband ook gesoek word met die /Xam (S1) woord ≠ka:, ‘om helder te wees, sigbaar, lig, kaal, naby’ (Raper 2021:34, 184). Witteberge, Gaikou Die Witteberge strek suid van Matjiesfontein van oos na wes tussen Touwsrivier en Laingsburg. Die reisiger Gordon (Ms. 5 1786:41) het op sy tog deur die Roggeveld na die Hantam opgeteken: “... de hoek van de selfde berg ′gai `kou …”; (“… die hoek van dieselfde berg ′gai `kou …”), en daaronder is ingeskryf: “Witte berg”. Nienaber en Raper (1977:344) transkribeer die naam as Gaikou en verduidelik: “Die lid `kou (vooraan ’n suigklank), is Ou-Kaaps vir ‘berg’ ... in Nama /ui-b, geglottaliseer uit die ouer /(k)ui-b. Die lid ′gai (met suigklank) is wel soos Nama ≠khai = ‘glänzen, erglänzen. Blinken’; (‘glans, glinster, blink’) ... ’n Letterlike vertaling is dan ongeveer ‘Blinkberg’, vandaar die kleurindruk van ‘Witberg’.” Waarskynlik ouer as die Nama woord, en fonologies nader aan Gordon se optekening, is die /Xam (S1) woorde /kai, / kãi, ‘to light, shine’, (‘om te verlig, skyn’), en /kei, /kẽi, ‘to shine’, (‘om te skyn’), met die sinoniem /keinja (Bleek 1956:308, 297). In hierdie woorde, soos ook in die Namawoord ≠khai, is die wisseling van die velare g en k te bespeur. Ook vir die komponent `kou is die /Xam (S1) woorde !kao en !kau, ‘mountain’, (‘berg’) (Bleek 1956:408), taalkundig bevredigend vergelykbaar. Witteberge blyk dan ’n onregstreekse vertaling te wees van die inheemse naam. Wittedrifrivier, Bitou Die Bietourivier is ’n sytak van die Napkeirivier wat op die plaas Tarentaal in die distrik Swellendam ontspring. Aan die oostekant grens die plaas Tarentaal aan die plaas Melk Houte Bosch. Nienaber en Raper (1980:210) stel dit dat die vraag nou is “of Bietourivier sy naam te danke het aan die bitouplant, gewoonlik toegepas op Compositae spesies, veral Dimorphotheca, Osteospermum en Tripteris (vgl. Smith 1966 CNSAP 191). ‘Melk’ is in Ou-Kaaps bi-, bie- ens. (HOTT 382), dit het verband met bi = ‘Milchbusch’ (Kr.-R. 1969 NW 39). Ons meen dis moontlik dat ‘Melk Houte Bosch’ en ‘Bietou(rivier)’ twee komponente van dieselfde naamkerngroep kan wees, en dat ‘Melk Houte Bosch’ ’n vertaling van ‘Bietou’ kan wees. ... Besware hierteen is dat die ‘Milchbusch’ van Kr.-R. ’n ‘Euphorbienart’ is, en die ‘Melkhout’ van Bredasdorp tot Riversdal, dus presies hier, die Sideroxylon inerme is.” Daar is egter ’n ander verklaring wat aandui dat daar tog ’n Afrikaanse naam is wat ‘Bietou’ vertaal, al is dit indirek. Glenn (2007:93) deel mee dat ’n vroeë alloniem vir die ‘Bitou River’ deur Le Vaillant as Witte-Dreft river opgeteken is, en in voetnota verduidelik Glenn (2007:93 vn. 81): “Wittedrift River, subsequently renamed the Bitou River, which flows into Plettenberg Bay: LeVaillant, Traveller, I, 42’.”; (“Wittedriftrivier, naderhand herdoop as die Bitourivier, wat in Plettenbergbaai uitmond: LeVaillant, Traveller, I, 42’.”). Taalkundig klop die komponente van die twee name Wittedrift en Bitou. Die lid Bi- stem ooreen met die Kung (N2) en Naron (C2) woord bi, ‘milk, breast’, (‘melk, bors’) (Bleek 1956:16), sowel as met die Hukwe (C2b) woord bi, ‘milk, female breast, pl. bi∫i’, (‘melk, vroulike bors, mv. bi∫i.’). (Bleek 1956:16). Die lid –tous is vergelykbaar met die Nama woord !gôus, ‘Furt’, (‘drif’), soos in die pleknaam “Watefurt: Xanu-!gôus (Name einer Stelle bei Lüderitzbucht)”; (‘Waad-drif, Xanu-!gôus, (die naam van ’n plek by Lüderitzbucht’) (Rust 1960:72), s.v. ‘waten: xanu’, (‘waad, xanu’). Wittedrift is dus blykbaar ’n onregstreekse vertaling van Bitou, waar die melkerige wit kleur van die water aan melk herinner. Die feit dat Wittedrift en Bitou albei name van dieselfde entiteit is, spreek ten gunste van hierdie verklaring. Witwater, Wittewater, Witwaterfontein, Klaarwater, Gattikamma Nog ’n naam wat blykbaar ’n onregstreekse verwysing na ‘wit’ is, is Gattikamma. Borcherds (1861:65) het die naam opgeteken: “Tegen tien uur ’s avonds bereikten wij Gatie T’Kamma of Witwaterfontein”; (“Teen tienuur in die aand het ons Gatie T’Kamma of Witwaterfontein bereik.”). Burchell (1 1811:192) skryf: “... four horsemen were despatched to Klaarwater, or, as many of the Hottentots called it, Gattikamma”, (“… vier perderuiters is na Klaarwater gestuur of, soos baie van die Hottentotte dit genoem het, Gattikamma”), en (Burchell 1 1811:240): “At eleven o’clock we unyoked at Wittewater (Whitewater), called in the Hottentot language Gattikamma, a word which has the same meaning. This spring, which, in some seaons, is the source of a rivulet, is situated in an open country.”; (“Om elfuur het ons uitgespan by Wittewater (Whitewater), wat in die Hottentottaal Gattikamma genoem is, ’n woord wat dieselfde betekenis het. Hierdie fontein, wat in party seisoene die bron van ’n riviertjie is, is in oop landskap geleë.”). Skead (1973:75) gee as alloniem vir Gattikamma ook die naam ‘Helderwater’ aan. Nienaber en Raper (1977:393) wys daarop dat die naam Gattikamma dus op meer as een manier verklaar word, naamlik as Wittewater en as Klaarwater, en verduidelik: “Die –kamma is soos Ou-Kaaps vir water, en soos Nama //gam-s. Die Gatti is soos Nama !gatsi = ‘hell, klar, deutlich’; (‘helder, klaar, duidelik’) (Kr.-R. 1969 NW 85). ... Die letterlike vertaling is dus ‘Helderwater’ of ook ‘Klaarwater’. Die vertaling ‘Witwater’ is ’n afleiding wat deur die kleurindruk van helder of moontlik van die bodemgesteldheid (bv. kalk) gemaak word.” Dit is inderdaad moontlik dat ‘Witwater’ ’n onregstreekse vertaling van ‘Helderwater’ of ‘Klaarwater’ is. Die lid Ga stem ooreen met die /Xam (S1) woord ≠ga:, ≠ga, ‘to be clear’, (‘om helder te wees’), ook met die Naron (C2) woord ≠ga, ‘glitter’, (‘glinster’) en, met die verwisselbaarheid van g en k, met die / Xam (S1) woord ≠ka:, ‘to be light, bright, visible, bare, near’, (‘om lig, helder, sigbaar, kaal, naby te wees’) (Bleek 1956: 643, 653). Daar kan ook gedink word aan die Hie (C1) woord kaase, ‘quite, clearly’, (‘heeltemal, duidelik’) (Bleek 1956:76), waar die koeplet -se ooreenstem met die koeplet -si van die Nama woord !gatsi. Interessant dat die vroegste optekening van die naam Gattikamma, dié van Borcherds (1861:65), die vertaling van Gattikamma.aangee as ‘Witwaterfontein’, wat die indeling van die naam suggereer as Ga (≠ga) = ‘wit, helder’ + ti (/i:) = ‘om te vloei; water’ + kamma = ‘water, fontein’, dus lid vir lid die inlandse naam vertaal. Wittekhamrivier, Khamrivier Die Kam- of Khamrivier loop uit in die Blum Fisch Fluss en dan in die Grootvisrivier in Namibië; dit is noordwes van Aub en suidsuidwes van Rehoboth geleê (Nienaber & Raper 1977:618). Knudsen (1842 in Moritz 29/4:144) deel mee: “Mittwoch ... kamen wir über ”Kham (Schlägerei) nach ”Gou-”Hoas.”; (“Woensdag .. het ons oor ”Kham (Slagveld) by ”Gou-”Hoas aaangekom.”). Die naam kom op Richter se Charte (1845) voor as Kham, en Hahn (Tsuni-//Goam 1881:23-4) skryf: “Names of places and rivers up to this day tell us of battles once fought, such as !Khami and !Khams, Battlefield.”; (“Name van plekke en riviere tot vandag toe vertel ons van veldslae wat eens gevoer is, soos !Khami en !Khams, ‘Slagveld’.”). Nienaber en Raper (1977:618) gaan akkord met hierdie verklaring: “Knudsen se skryfwyse is te translitereer as !Kham, dus met dieselfde tongslag en verklaring as by Th. Hahn e.a. ... Vgl. Nama !kam = ‘kämpfen, streiten, fechten’, (‘baklei, stryd voer, veg’) (Kr.-R. 1969 DNW 224), s.nw . !kami of !kams (almal vandag anlautend gespel met kh-); met die –s ook plekbenoemend beteken die naam die ‘Gevegsplek, Slagveld’.” Die landkaart s.j. van Opmeting (in Nienaber en Raper 1977:618) gee: “Kamrivier, Rehoboth ... Old name Weisskam River”, en Hendrik Witbooi skryf in 1889: “Ten eerste Mei heeft onzen oorlog uitgegaan dat waren 84 mannen geweest ten 2 Mei is eerste werf geschiet in Witte !Khamrivier”; (“Op die eerste Mei het ons na die oorlog uitgegaan; dit was 84 manne; die 2 Mei is die eerste werweling in Witte !Khamrivier geskiet.”) (Witbooi 1929:47-48). Soos so dikwels in gevalle waar ’n entiteit sowel ’n inlandse naam as ’n Europese naam het, blyk dat ook in hierdie geval die twee name dieselfde betekenis kan hê. Die komponent Kam of Kham is vergelykbaar met die Naron (C2) woord !am, ‘to shine, sometimes used as an adj. white’, (‘om te skyn, soms as byvoeglike naamwoord ‘wit’ gebruik.”). (Bleek 1956:370). !Kham rivier beteken dus ‘Witrivier’; die serebrale klapklank ! kom sowel in die naam as in die gedevelariseerde Naron woord !am voor. In die variant Wittekhamrivier is die lid ‘Witte’ ’n toutogiese term wat die komponent kham vertaal. Witte Rivier, Tsao Reeds in 1778 het Van Plettenberg (in Godée Molsbergen IV 1932:55) verslag gedoen: “... een half uur later over de Tsao of Witte Rivier …”; (“’n Half-uur later oor die Tsao of Witte Rivier”). Forbes (1965:147-8) identifiseer die plek as “now the Karatara, where it enters Ruigtevlei …”; (“tans die Karatara, waar dit Ruigtevlei binnevloei …”). Daar word soms gemeen dat die naam Witte Rivier ’n onregstreekse vertaling van die inlandse naam Tsao is. Volgens Nienaber en Raper (1977:1046) is die ‘wit’ sekondêr, “dit is afgelei van ‘askleurig’, by tsao-b = as [‘Asche’ (Rust 1960:4)]. Tsao-b is oordragtelik ook die ‘Melkweg’ (Kr.-R. 1969 NW 379), gesien as wit assies.” In hierdie verband kan ook gedink word aan die Naron (C2) woorde tau, ‘ashes’, (‘asse’), en t∫au ‘ash’, (‘as’) deur Schinz as tschau geskryf (Bleek 1956:194, 226). Daar is ook ’n skakel tussen die name van die Melkweg en die Tsaorivier, naamlik dat hulle afgelei is van die /Xam (S1) and //Ŋ !ke (S2) woorde tsao, ts’au, tsau:, ‘milk’, (‘melk’) en die Naron (C2) word t∫au, ‘to milk’, (‘om te melk’) (Bleek 1956:213, 226). Die naam Witte Rivier is egter heel moontlik ’n regstreekse vertaling van die inlandse naam Tsao, wat vergelykbaar is met die Auen (N1) en !O !kuŋ (N3) woord ˉ!kau, en die Kung (N2) woord !k’ao, ‘white’, (‘wit’) (Bleek 1929:91), in welke geval die serebrale klapklank met velêre neweklank !k ooreenkom met die alveolêre frikatiewe medeklinker ts. Witterivier, Karatara Forbes (1965:147-8) deel mee dat die Tsao- of Witterivier nou bekend staan as die Karatara. Indien Karatara dieselfde betekenis het as ‘witrivier’, kan die lid Kara- vergelykbaar wees met die / Nu//en (S6) woord !kari, ‘white’, (‘wit’) (Bleek 1929:91). Geen woord vir ‘rivier’ kon gevind word wat geredelik fonologies en semanties ooreenstem met die komponent –tara nie, maar gedagtig daaraan dat dit vir vroeë inlandse bewoners toponimies doeltreffender sou wees om na ’n maklik identifiseerbare entiteit soos ’n watergat te verwys as na die hele rivier, sou ’n verband gesoek kon word met die /Xam (S1) woorde /kãr̃r̃u, ‘pool’, (‘poel, watergat’); ≠houru, ≠hauru, ‘waterhole, pond, pit’, (‘watergat, poel, puts’) (Bleek 1956:301, 651). Woorde vir ‘rivier’ wat wel fonologies in ’n mate met –tara ooreenstem, is die /Xam (S1) woorde !kyri, !kwiri, ‘dry riverbed’, (‘droë rivierbedding’), !kurri, !kwirri, ‘riverbed’, (‘rivierbedding’); !kurri, !kuirri, !kwirri, ‘river, riverbed’, (‘rivier, rivierbedding’), en !khwirri ‘dry riverbed, leegte, ditch’, (‘droë rivierbedding, leegte, sloot’) (Bleek 1929:70; Raper 2021: 21, 162), maar hoewel die serebrale klapklank met alveolêre konsonant t vergelykbaar is en die onderhawige woorde die triller r in gemeen het, klop die klinkers nie bevredigend nie. Melkrivier, Bikamma ’n Onregstreekse verwysing na kleur is te bespeur in die naam Bikamma wat in 1689 deur vaandrig Isaac Schrijver as ‘Melck Rivier’ opgeteken is (Mossop 1931:244), waar daar blykbaar na die melkerige kleur van die water verwys word. Die dialektiese woord bie, ‘melck’, (‘melk’), is in 1652 deur Van Riebeeck opgeteken (Bosman & Thom I 1952:89) as ’n woord wat deur die inheemse mense bekend as die ‘Saldanhars’ gebruik is. Sparrman (II 1785:350) het die Oostelike dialektiese woord bi, ‘melk’, opgeteken. Vergelykbare Boesmanwoorde is die Hie (C1) woord bii en die Naron (C2) woord bi:sa, wat met die bogenoemde woorde ooreenstem in die afwesigheid van ’n klapklank, deur ’n bilabiale plofklank as aanvangsklank te deel, en die klinker i of i: in gemeen te hê (Bleek 1929:58). Die komponent kamma is soos die Ou-Kaapse woord kamma, ‘rivier of water; fluuius vel aqua’ (Witsen 1691 in Godée Molsbergen I 1916:217); die Kaapse dialektiese woorde ‘kammo, een rivier’ Valentyn (1726:108a); en ‘k ̃ammo, fluvius; vlietend water’ (Kolbe I 1727:431), wat ooreenstem met die !O !kuŋ (N3) woord //kam, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1929:39), wat dikwels ook vir ‘rivier’ gebruik word. Wittewater, Hoerecaap Gordon (ms. 3 1779:53) gee die naam “Hoerecaap” aan, wat Nienaber en Raper (1977:559) uitwys as ’n ou naam vir Wittewater in die omgewing van Piketberg naby Langvlei. Hulle meen dat daar te dinke is aan die Nama woorde !uri, ‘wit’, en ≠ga-b, ‘vlei, soms ook vlakte’, en skryf: “!Uri-≠gab dus ‘Witvlakte’, ‘Witvlei’, vgl. Urigas. Dit lê net ten ooste van ‘Lang Vlei B’, plaas nr. 1920-273-16885 noordwes van Piketberg. Die plaas ‘Wittewater’ nr. C.Q.5-72, grensend aan Lang Vlei, is klaarblyklik die huidige naam van Gordon se opgawe, en sy Nederlandse vorm getuig ook indirek van sy ouderdom. Wittewater vertaal die ou inlandse naam gedeeltelik.” Die byhaal van Boesman-ekwivalente suggereer dat Gordon se Hoerecaap volledig as Wittewater vertaal is. Die komponent Hoere- kan vergelyk word met die ≠Khomani (S2a) woord !uɂrija, ‘white’, (‘wit’) (Bleek 1956:493). Die lid –caa-(p) is vergelykbaar met die //Xegwi (S3) en Ki /hazi (S4b) woorde ‾khaa, //kha:a, ‘water’ (Bleek 1956:88), waar die tweeklank -aa- voorkom wat ook in Gordon se caa-p figureer. Ook fonologies en semanties vergelykbaar is die /Auni (S4) woorde ka, kha, ‘water’, die //Xegwi (S3) en Ki /hazi (S4b) woord kha:, ‘water’, en die //Ŋ !ke (S2), /Auni (S4), Auen (N1) en Kung (N2) woorde ‾!ka, !kha, !ha: en //kha, ‘water’ (Bleek 1956:75, 88, 402). Die slot –p van die komponent –caap is die manlike enkelvoud wat met –b afwissel. Wittewater is dan lid vir lid ’n vertaling van die inlandse naam soos deur Gordon as Hoerecaap opgeteken. 3.2.3 Plekke na plantsoorte vernoem Biesiepoort, Agab Agab se Kop is die naam van ’n heuwel 940 m hoog, 20 km wessuidwes van Lutzputs en 18 km oossuidoos van Riemvasmaak. Die naam Agab is primêr dié van ’n poort of kloof ten noordooste van die heuwel geleë; hierdie poort dra die Afrikaanse naam Biesiepoort. Biesiepoort is ook die naam van die plaas waarop Agab se Kop geleëterewa is. Dit blyk dat Biesiepoort die Afrikaanse vertaling van Agab is; die lid A- is soos die /Xam (S1) woord / ha:, ‘biesies’ (Raper 2021:11); die lid ga is soos die Nama woord // ha-b ‘die Schlucht, Kluft’, (‘ravyn, kloof’) (Kroenlein 1889:148), en die /Xam (S1) woord /ara, ‘ravyn, kloof’ (Raper 2021:232; Bleek 1956:269). Die slot-b is die manlike enkelvoud. Bloemhof, Gakhus, Gankhus Gakhus, ook geskryf Gankhus, is die naam van ’n spruit op die plaas Bloemhof nr. 311, noordnoordoos van Keetmanshoop in Namibië (Nienaber & Raper 1977:348). Budack (1965:220) deel mee: “!Gã-//khũs, ‘Agtertoedoring’; !gãb = ‘Rücken’ ... maar ook ‘rückwärts’ ... iets wat agteruit lê; //khũs = ‘doring’.” Krenz (1976 in Nienaber & Raper 1977:348) vra of !Kha//khus nie ‘Steekdoring” is nie. Indien Budack se verklaring aanvaar word, is die lid Ga- of Gan- moontlik vergelykbaar met die Auen (N1) woord N1 !ga:, ‘back’, waarmee die /Xam (S1) woord _/wa:, ‘back (verb used as adv.)’, (‘agteruittrek, terugskuiwe; terug, agteruit (werkwoord as bywoord gebruik).’) (Bleek 1929:18) ooreenkoms toon. Die komponent -khus van die pleknaam is dan vergelykbaar met die woord ‾!ku wat in Auen (N1) en Kung (N2) voorkom, asook met die !O !kuƞ (N3) woord !ku, en die /Auni (S4) woord /xu:, ‘thorn’, (‘doring’) (Bleek 1929:84). Indien die naam Bloemhof egter ’n vertaling van die inlandse naam Gakhus of Gankhus is, is die lid Ga(n)- soos die Naron (C2) woord //a:, ‘flower’, (‘blom’) (Bleek 1956:514), met die variante //a:ba en //a:’sha wat onderskeidelik die manlike en vroulike genusuitgange –ba en –sha vertoon, wat Nama-invloed weerspieël; en die komponent khu- van die pleknaam stem ooreen met die Sesarwa (S5) woord t∫u, ‘place’, (‘plek’), van die werkwoord t∫u, ‘to sit down, stay’, (‘om te sit, bly’) (Bleek 1929:66, 76), ook aangegee as t∫u, t∫’u, ‘hut, nest, house, home, place, hole’. s. t∫u, ‘to sit’, (‘hut, nes, huis, tuiste, plek, gat’, s. t∫u, ‘om te sit’) (Bleek 1956:236), wat met die begrip ‘hof’ ooreenstem. Bloeme Clooft, Coraas Die reisiger en destydse kommandeur van die garnisoen aan die Kaap, kol. Robert Jacob Gordon, het in 1779 (Ms. 1 1779:163) die pleknaam “Coraas of bloeme Clooft” opgeteken: “... Hier stonden vele kokerbomen agava in bloem. Drie soorte geraniums. Noemen dese plaats Coraas of bloeme Clooft, na een halfuur rydens kwamen by een fontein, dog een Hottentot seide dit de Kookfontein niet te zyn daar wy na toe wilden, egter had hy mis.”; (“Hier het baie kokerbome agava in bloei gestaan. Drie soorte malvas. Noem hierdie plek Coraas of bloeme Clooft. Na ’n halfuur se ry kom ons by ’n fontein aan, maar ’n Hottentot het gesê dat dit nie die Kookfontein is nie, hy het dit egter mis gehad.”). Nienaber en Raper (1977:292) verbind die lid Cor- van Coraas met die woord koer, ’n komponent van die sinsnede kai koeriep, ‘grote blommetyd’, (‘groot blomtyd’), waar die woord kai gelyk te stel is aan die Namawoord gei, ‘gross’, (‘groot’) (Rust 1960:28), en die slotlid -iep met die Namawoord //aib, ‘Zeit’, (‘tyd’) (Rust 1960:76), sodat die gedeelte koer dan ‘blom’ beteken. Die komponent -aas van die naam Coraas word dan deur Nienaber en Raper (1977:293) vergelyk met die Namawoord //has, ‘kloof’, waarvoor Rust (1960:35) //hab, ‘Kluft’, (‘kloof’), aangee, dus met die manlike enkelvoud –b. Hulle sluit af: “Indien al hierdie vermoedens en interpretasies korrek is, dan is Gordon se ‘bloeme Clooft’ ’n letterlike vertaling van die ou inlandse naam Coraas: Cor- = ‘blom’ en –aas, Nama //ha-s = ‘kloof.’ ’n Boesmanoorsprong blyk uit die vergelyking van die lid Co van die naam Coraas met die woord go, go:, ‘blom’, wat in Auen (N1), Nogau (N1a), Kung (N2) en !O !Kuƞ (N3) voorkom (Bleek 1929:39); ook met die Nogau sinoniem ngo (Bleek 1956:145), die !O !kuƞ (N3) sinonieme go:, goa: en _goa: (Bleek 1956:47); en die /Xam (S1) woord //go:a, ‘flower’, (‘blom’) (Bleek 1956:532). Die komponent -raas van die naam Coraas is dan vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /ara, ‘kloof’ (Bleek 1956:269), met die bygevoegde vroulike enkelvoudsuitgang -s. Doring Doornfontein, Koegas Koegasrug is die naam van ’n heuwel en daarby geleë nedersetting op die plaas Doornfontein (S.A.-reeks 1971 vel 3017 BA Soebatsfontein). Die heuwel of ‘rug’ ontleen sy naam aan die lokaliteit waar dit geleë is, naamlik Koega(s). Die plaasnaam Doornfontein is blykbaar ’n vertaling van Koega(s). Nienaber en Raper (1980:534) verduidelik: “Die lid ‘-rug’ verwys na die verhewenheid daar, gewoonlik skerp genoeg om ’n beeld te word. Die Koega- is moontlik soos Nama //khū = ‘doring(boom)’, en die lid -ga- wel soos Nama ≠gā = ‘vlei’ (Rust 1960 DNW 70), sodat Koega in feite vertaal moet word as ‘Doring(boom)vlei/fontein’. Anders uitgedruk: hierdie werf bewaar die Khoekhoense naam van die plaas.”. ’n Meer regstreekse vertaling van Koegas as Doornfontein blyk uit vergelykbare Boesmanwoorde. Die lid Koe- van die naam Koega(s) is soos die Auen (N1) en Kung (N2) woord ˉ!ku, die !O !kuŋ (N3) woord !ku en die /Auni (S4) woord /xu:, ‘thorn’, (‘doring’) (Bleek 1929:84), en die lid -ga is vergelykbaar met die Auen (N1) woord ≠ha, ‘spring (water)’, (‘fontein (‘water’)’) (Bleek 1956:650), waar g met h afwissel. Die verbindings-s in die naam Koegasrug is moontlik die Afrikaanse possessief, of die vroulike enkelvoudsuitgang vir ’n fontein. Doringrivier, Kaukou Vir die Doringrivier, ’n sytak van die Kammanassierivier in die distrik George, is die naam Kaukou opgeteken. Schrijver (1689 in Godée Molsbergen III 1922:104) berig: “... alsoo wij ... weide met weinig water in drie gaten vonden, de plaats werd van de Hottentots Kaukou, dat is een Steekdoornrivier genaamt …”; (“...ons het weiding met ’n bietjie water in drie gate gevind. Die plek word in Hottentots Kaukou, dit is Steekdoringrivier, genoem”), en Mossop (1931:257) spesifiseer: “Kaukou (i.e. Steekdoorns Rivier). Present Name or locality: Doorn R., tributary of Kamanassie R., dist. George.”. Die naam word soos volg deur Nienaber en Raper (1977:674) verklaar: “Die kau- is verbindbaar met die Nama !kha = ‘stechen’, (‘steek’) (Rust 1960 DNW 58) ... Die –kou is soos Nama //khū-s = ‘Dornbaum’, Kora //xu-b ens. ... reeds in 1685 opgeteken, toe as choë vir die Acacia karoo.” Schrijver se mededeling: “Kaukou, dat is een Steekdoornrivier” sou die verband kon stel met die /Xam (S1) woorde !kũ!kũ, ‘steek, prik’, en ⁻!khou:, ⁻~!kou, ‘doringboom’ (Raper 2021:85, 20). Volgens Skead (1973:47) is die Doringrivier reg oos van die dorp Oudtshoorn geleë, en ’n wisselvorm van die naam is Koukou. Raper et al (2020:160) gee ‘Doringrivier’ aan as die huidige naam vir die ‘Kaukou’, soos Mossop hier bo ook. Dit is lid vir lid die vertaling van die naam Kaukou; die eerste komponent, Kau-, stem ooreen met die Sesarwa (S5) woorde //kau:, //ka:o, ‘thornbush, thorntree, prob. Mimosa’, (‘doringbos, doringboom, wsk. Mimosa’), vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde khou:, ‘a large thorntree, an Acacia species’, (’n groot doringboom, ’n Acacia-spesie’), en ‾!kou, ‘thorntree’, (‘doringboom’) (Bleek 1956:561, 428, 445). Dit is opvallend dat Schrijver skryf van “weinig water in drie gaten ... de plaats werd van de Hottentots Kaukou genaamt”; (“min water in drie gate … die plek word deur die Hottentotte Kaukou genoem.”). Hierdie beskrywing dui die aard aan van die geografiese entiteit waarna die naam verwys, en dit word ook weerspieël in die tweede lid van die naam, naamlik –kou, wat in klank en betekenis vergelykbaar is met die /Xam (S1) woorde !ka٤o, ‘waterpan’, en /ou, ‘little waterhole’, (‘klein watergat’), sowel as met die ≠Khomani (S2a) woord //k”xou, ‘waterhole’, (‘watergat’) (Bleek 1956: 408, 357, 611). Soos dikwels opgemerk, is die naam wat deur die inlanders aan ’n geredelik uitkenbare entiteit soos ’n seekoeigat gegee is, mettertyd op die hele rivier oorgedra. Aan de Doorns, Nuy Aan de Doorns is die naam van ’n dorpie op die oewers van die Nuyrivier, ongeveer 7 km suidoos van Worcester (Raper et al 2020:33). Nienaber en Raper (1977:942-943) meen dat die lid nuy ’n allofoon is van die Khoi-khoinse woord ≠hũi, ‘Weidenbaum bei Oranje’, (‘wilgerboom by die Oranje’) (Rust 1960:72), en dat die naam Nuyrivier ‘Wilger(rivier)’ beteken. Die naam Aan de Doorns dui daarop dat die dorp aan ’n rivier lê, en dat hierdie rivier se naam Doornrivier is. Aangesien die rivier ook as die Nuyrivier bekend staan, is dit duidelik dat die naam Nuyrivier ‘doringrivier’ beteken. Die lid Nuy is dan vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !kũi, !kuĩ, ‘doringboom, doringbos’, en met die sinoniem ¯!khu; ‘driedoorn’ (Bleek 1956:450). In hierdie woorde is die wisseling van k en n te bespeur, die nasaliteit wat in die /Xamwoorde met ’n tilde ̃ aangedui word, is in die naam Nuy met die nasale n gerealiseer. Geelhouteboom, Aascoe Gordon (Ms. 1 1778:120) teken op 13 Januarie aan: “Spanden wy by dese rivier, die hier liep uit, aan de plaats, ′aas ′cou, of geel hout doornboom,”; (“Ons span by hierdie rivier, wat hier diep loop, uit by die plek ′aas ′cou, of ‘geelhoutdoringboom’”), en weer op 11 Februarie 1786 (ms. 4 1786:138): “dese plaats is Aascoe of geelhoute boom.”; (“Hierdie plek is Aascoe of ‘geelhoutboom’.”). Vandag is Gordon se Aascoe die huidige plaas Geelhouteboom nr. Uit. Q. 4-211, distrik Kirkwood. Terwyl Gordon die naam aangee as “′aas ′cou, of geel hout doornboom” meen Nienaber en Raper (1977:155) die lid –cou of –coe is waarskynlik soos Koranna chu-b van ouds, Nama //khu, by Claudius 1685 choë, almal vir ‘doringboom’ (Nienaber 1963:249). Gordon se opgawe Aascoe of geelhoute boom suggereer ’n alternatiewe verklaring, naamlik dat die eerste lid soos die Ki /hazi (S4b) woord !a:, ‘yellow’, (‘geel’), is (Bleek 1956:369), en die tweede lid soos die //Ŋ !ke (S2) woord !k”u:, ook !khu, ‘camelthorn tree’, (‘kameeldoringboom’) (Bleek 1956: 369, 448). Die beswaar teen hierdie verklaring is dat die kameeldoringboom ’n Acacia-soort is, en die geelhout is ’n Podocarpus-spesie (Smith 1966:185, 222), en laasgenoemde is nie ’n doringboom nie. Indien aascoe, of ′aas ′cou, letterlik ‘geel hout’ beteken, wat wel die geval blyk te wees, dan is die komponent Aa soos die Ki /hazi (S4b) woord !a:, ‘yellow’, (‘geel’) (Bleek 1956:369), en die komponent ′cou soos die woord !kãu, ook !kau,!kɂãu en !gau, ‘wood, tree’, (‘hout, boom’) (Bleek 1956:412, wat in Auen (N1) en Kung (N2) voorkom. Geelhoutsrivier, Cammacha Die naam Cammacha is in 1752 deur Beutler as “Yellowwoods River” vir die hedendaagse Geelhoutsrivier opgeteken (Forbes 1965:20). Arrowsmith se kaart van 1884 gee “Kameka or Yellowwood”, (“Kamka of Geelhout”), en Hall se kaart van 1856 gee “Kamka or Yellowwood River”, (“Kamka of Geelhoutrivier”), in Xhosa aangepas as iNcemerha. Pettman (1931:37) meen die naam Kamka “appears to have reference to the lion, (xami, a lion; !ab, a river).”; (“blyk na die leeu te verwys, (xami, ’n leeu; !ab, ’n rivier).”). Nienaber en Raper (1977:270) is van mening dat dit waarskynliker is dat die Engelse naam Yellowwoods ’n vertaling van Cammacha is: “van sulke letterlike vertalings het ons oorvloedige voorbeelde, in eerste plek van rivier- en stroomname wanneer hulle redelik oud is”. Hulle beskou die komponent -cha as die Nama-agtervoegsel -xa, ‘ryk aan, volop van’, en voeg by: “Ons moeilikheid is dat die Ou-Kaapse woord vir ‘geelhout’ nie opgeteken is nie”. Die naam Geelhoutsrivier bestaan uit drie elemente, ‘geel’, ‘hout’ en ‘rivier’. Die naam Cammacha bestaan uit ook drie dele, naamlik Ca (of Ka, indien die opgetekende spelling as Kameka ook in aanmerking gebring word), mma (of me), en cha (of ka). Indien Geelhoutsrivier wel die inheemse naam vertaal, is die komponent Ca- of Ka- fonologies vergelykbaar met die Hie (C1) woord /a, ‘yellow’, (‘geel’) (Bleek 1929:94), sowel as met die Ki /hazi (S4b) woord !a, ‘yellow’, (‘geel’) (Bleek 1956:369), en met die Kung (N2) en !O !kung (N3) woord /kaŋ, ‘yellow’, (‘geel’) (Bleek 1929:94). Die komponent mma (in Cammacha) of me (in Kameka) is vergelykbaar met die /Auni (S4) woord ʘmwa of ʘmwe, ‘wood, tree’, (‘hout, boom’) (Bleek 1929:87), waar die stemhebbende bilabiale konsonant m(m) die bilabiale klapklank met nasale neweklank ʘm verteenwoordig; die komponent cha of ka is vergelykbaar met die Khatia (S4a) woord /a: en die /Xam (S1) woord /ka, ‘river’, (‘rivier’) en die Auen (N1) woord ≠ka:, ‘riverbed’, (‘rivierbedding’) (Bleek 1956:268, 295, 653). ‘Geelhoutrivier’ is dus lid vir lid die vertaling van Cammacha of Kameka. Gras Graslaagte, Daasdaap Daasdaap is die naam van ’n nie-standhoudende stroom wat noord van Bleskrans ontspring en noordoos en ooswaarts vloei om in die Sobabe-soutpan uit te water (Topo-kadastrale reeks 1967 vel 3018 Loeriesfontein). Op die Topografiese reeks vel 3018 kom die naam voor as Dasdap. Die waterstroom vloei oor die plaas Daas Daap, wat daarna genoem is (Nienaber & Raper 1980:232). Op die plaas, noordoos van die driehoeksbaken nr. 72, is Graslaagte (Topografiese kaart vel 3018 Loeriesfontein van 1974). Graslaagte blyk ’n vertaling van Daas Daap en Dasdap te wees. Die lid Daa(s) of Da(s) stem fonologies ooreen met die Hie (C1) woord dhoa, ‘grass’, (‘gras’) (Bleek 1956:24); en, met inagneming van die dikwels voorkomende verwisselbaarheid van die stemhebbende medeklinkers d en g, met die /Nu //en (S6) woorde //gã en ≠ga, ‘grass’, (‘gras’) (Bleek 1956:644), die /Nu //en (S6) woord //gã, die Naron (C2) woord /gã∫a, ‘grass’, (‘gras’) (Bleek 1929:44), en met die Nama woord /gãb, ‘Gras’; /gãxa, ‘grasig, grasreich’, (‘grasagtig, grasryk’) (Rust 1960:28). Die tweede lid, (s)daap of (s)dap, is vergelykbaar met die Naron (C2) woord dabe, ‘valley’, (‘vallei, vlei’) (Bleek 1956:20), en met die wisseling d en t, met die Naron (C2) en Tsaukwe (C2a) woord tabe, ‘vlei, a depression in the land’, (‘vlei, ’n laagte in die grond’) (Bleek 1956:187). Met die wisseling t, d en k in aanmerking geneem, stem dit ook ooreen met die //Ŋ !ke (S2) woord ¯/kã:, ‘valley’, (‘vallei’) en met develarisering, met die Khoi-khoi woord ¯/ab, ‘valley’, (‘vallei’) (Bleek 1929:89). Die Nama woord ≠hawa, ‘Fläche’, (‘vlakte’) (Rust 1960:22) vertoon die palatale klapklank en die wisseling van die stemhebbende bilabiale b en w. Kafferskuilsrivier, Goukou Die Goukourivier, ook bekend as die Kafferskuilsrivier, het sy bron in die Langeberg en vloei suidwaarts om by Stilbaai uit te mond (Raper et al 2020:243). Volgens Koopman (2002:6) was Goukou “the name of a Hassequa chief who had hosted an emissary of Cape Governor Simon van der Stel on the banks of the river more than 300 years ago.”; (“die naam van ’n Hassequa kaptein wat meer as 300 jaar gelede as gasheer opgetree het vir ’n afgesant van die Kaapse goewerneur Simon van der Stel op die oewer van die rivier.”). Koopman verklaar nie dat die rivier na die hoofman vernoem is nie, en die teenoorgestelde is moontlik, naamlik dat die hoofman sy naam van die rivier kon gekry het. Nicolaisen (1976:172-173) wys daarop dat die oudste plekname wat toegeken word, dié is wat na riviere, watergate, berge en ander natuurlike entiteite verwys, en dat die oudste plekname behoort terug te dateer tot die vroegste ‘stratum’ van nedersetting, en daarom ook tot die oudste gesproke taal. Goukou is ’n antieke naam, en kom uit ’n antieke taal. Goukou het dieselfde betekenis as Kafferskuilrivier. Kafferskuil is die Afrikaanse soortnaam vir die Prionium palmita, ook ‘palmiet’ genoem (Smith 1966:266, 362), in Engels ‘rushes’ of ‘bulrushes’. Die komponent Gou van die naam Goukou is fonologies en semanties vergelykbaar met die /Xam (S1) woord //xaˉu, ‘rushes’, (‘biesies’) (Bleek 1956:633), ook ‘palmiet’ of ‘kafferskuil’. Die rivier neem waarskynlik sy naam van die kuil of watergat waar die biesies groei; die lid kou van die naam Gaukou stem ooreen met die /Xam (S1) woord !ka٤o, ‘waterpan’, ‘kuil’ (Bleek 1956:408; Raper 2021:107). Die naam Goukou is dus afgelei van die /Xam naam //xaˉu!ka٤o, waarvan Kafferskuilrivier die vertaling is. Die simbool ٤ in die woord !ka٤o dui aan dat die voorafgaande klinker a ’n geperste klinker is. Kinkelbos, Nanaga Volgens die Topo-kadastrale reeks 1969 vel 3324 Port Elizabeth is Nanaga die naam van plaas nr. Alx. Q. 3-25, en Nanaga Hoogte is plaas nr. Alx. Q. 6-4. Nanaga Hoogte is ook by die kruispunt van die teerpaaie wat Alexandra en Cookhouse bedien. Nienaber en Raper (1980:607-8) deel mee: “Die teerpad van Grahamstad af loop oor die Nanagas Hoogte en oor die grensplaas ten suide daarvan met die naam ‘Kenkelbosch UItspanning’ ... Vandag word op kaarte die lid ‘Kenkelbosch’ ... gespel ‘Kinkelbos’, so vir die stasie en die poskantoor. Ons glo daar is goeie grond vir die vermoede dat ‘Kenkelbosch’ die ou Nana- vertaal. Ons werk hier met die argument dat as twee plekname bymekaar is, een inlands en die ander Hollands, albei oud, dan is die meegaande Hollandse naam in talle gevalle daaruit vertaal; ons meen dat dit hier ook bewys word. Daarvolgens is die ou naam te lees as /Nana-ga. Die –ga, in Xhosa met hulle gutturale –rha-, is kennelik soos Nama –xa-, hoeveelheidsuffiks wat ongeveer beteken ‘baie’, ‘ryk aan’.” Dr. C.J. Skead het in 1979 in ’n brief genoem dat die Xhosanaam vir Nanaga Ncanarha is, en aangesien die –c- in Xhosa die dentale tongslag verteenwoordig, het Nienaber en Raper aangedui dat die suigklap in die lid nana die dentale / is. “In ons woordvoorraad is daar wel ’n /nana wat beteken ‘einherwanken, schwanken (von Schwachkeit)’, (heen-en-weer steier, swenk (van swakheid’) (Rust 1969 DNW 271) ...” Volgens Smith (1966:291) is die kinkelbos die Tetragona fruticosa, so genoem “from the slight twist’ (Afr.: kinkel) in the stems or branches.”; (“van die effense kinkel in die stamme of takke”). Nienaber en Raper kom tot die slotsom: “Ons doen aan die hand dat Nanagas beteken die ‘Kinkelbosryke plek’.” Met inagneming van die verwisselbaarheid van n en r is die komponent Nana ook vergelykbaar met Boesmanwoorde vir ‘twist’, naamlik die Kung (N2) woord //nanni, //narri, en die Auen (N1) woorde //kana, _kana, ‘to twist’, (‘draai, krul’) (Bleek 1956:556, 615). Die lid –ga van die naam Nanaga is waarskynlik nie die hoeveelheidsuffiks nie, maar soos die Auen (N1) woord !gã, !gãi, ‘tree, bush’, (‘boom, bos’) (Bleek 1956:375), sodat nana-ga letterlik ‘kinkel bos’ beteken. Daar word opgemerk dat die laterale tongslag in die woord vir ‘to twist’ nie ooreenstem met die dentaal in die Xhosanaam of die Namawoord nie. Leeubosrivier, Chammago Die Leeubosrivier is ’n noordelike sytak van die Kromrivier, waarby dit 11 km wessuidwes van Humansdorp aansluit (Raper et al 2020:399). Leeubos(sie) is die Afrikaanse soortnaam vir die Zygophyllum morgana, waarvan die gepoeierde sade as ’n ou Kaapse geneesmiddel gebruik is teen stuiptrekkings, beroerte en verlamming (Smith 1966:321). Nienaber en Raper (1977:281) vereenselwig die eerste lid Chamma met die Ou-Kaapse woord chamma, ‘leeu’, en met die Nama woord xami, en die lid –go met die Ou-Kaapse woord gau, ‘bos’, Nama /goms, ‘Busch’, (‘bos’) (Rust 1960:40, 13). Die komponent cham stem wel fonologies ooreen met die Namawoord xami, ‘Löwe’, (‘leeu’) (Rust 1960:40), ook met die /Nu//en (S6), Auen (N1) en Kung (N2) woord xam, en die Naron (C2) woord xamba, ‘leeu’ (Bleek 1929:54). In hierdie gevalle is die lid chamma fonemies naaste aan die Naron (C2) woord xamba; die manlike uitgang –ba word in die naam Chammago tot –mma geassimileer. Die komponent –go in die naam stem ooreen met die Kaaps-Saldanha dialektiese woord gau, ‘bois’, ‘bos’, die !O !Kuƞ (N3) woord !gãu, ‘tree, wood, stick’, (‘boom, hout, stok’), en die !Xuhn en !O !Kuƞ (N3) woord !’o, ‘bos’ (Raper 2020:289). Die oudste verklaring van die naam Chammago is egter ‘Leeuwenrivier’, soos in 1752 deur Beutler opgeteken; die alternatiewe naam Leeuwenbosch is van latere datum. Leeubosrivier blyk die huidige naam te wees van wat Beutler (1752 in III 1922:330) opgeteken het as die Leeuwenrivier: “... quamen wy by de Leeuwenrivier in het Hottentot Chammago gent:”; (“… kom ons aan by die Leeurivier in Hottentots Chammago genoem.”). Forbes (1965:22) identifiseer die Leeuwenrivier as die Leeuwboschrivier naby Buffelsvlei. Hierdie vermoede word bevestig deur “die kennis dat Topo-kadastrale reeks 1969 vel 3324 Port Elizabeth die plaas Leeuwenbosch nr. Uit. Q. 3-78 in die distrik Humansdorp aandui. Deur die plaas vloei ’n rivier, ’n sytak van die Dieprivier, wat presies korreleer met die Leeuwbosch R. op Forbes se kaart nr 3.” (Nienaber & Raper 1977:281). Indien Leeuwenrivier wel die vertaling van Chammago is, is die lid –go dan moontlik soos die /Auni (S4) woord ≠õ, ‘to flow, e.g. water flows’, (‘om te vloei, bv. water vloei’) (Bleek 1956:195, 675), waar die klapklank met nasale neweklank ≠ ̃ in die woord ≠õ deur die stemhebbende velêre konsonant g in die komponent –go weergegee word. Albei verklarings van die riviernaam kan taalkundig bevestig word, maar die kronisiteit spreek ten gunste van die oudste optekening. Palmiet Palmietrivier, Houtema, Koutema ’n Aantal inheemse plekname is afgelei van die aanwesigheid van plantsoorte. So het vaandrig Isaq Schrijver in 1689 (Mossop 1931:244) die naam “de Groote Palmit Revier” opgeteken vir die rivier wat steeds as die Palmietrivier bekend is. Hartogh (1707:1) het onder datum 3 November verwys na “den bij ons soo gent. palmit Rivier, door de Hottentots gent. Houtema, of Slangenrivier”; (“die deur ons Palmietrivier genoem, deur die Hottentotte Houtema of Slangrivier genoem”), waarop Mossop (1931:208) opgemerk het: “It was the Koutema or Slang (Snake) River of the Hottentots”; (“Dit was die Koutema of Slangrivier van die Hottentotte.”). Nienaber en Raper (1977:575) het die verklaring van Houtema (of Koutema, ook Koutima) as ‘slangrivier’ aanvaar, en het die komponent Hou- (or Kou-) gelykgestel aan die Ou-Kaapse dialektiese woord gou, ook kau, Nama /au-b, ‘slang’, en die mening uitgespreek dat die naam na die baie slange verwys wat daar voorkom. Die komponent -te- of -ti- het hulle vertolk as die Nama vroulike meervoud -di, en die komponent -ma as ’n ou formant om plekke aan te dui, veral riviere. Krenz (1974 in Nienaber & Raper 1977:575) vertolk die komponent tema of tima as duma, ‘rivierloop’. ’n Beswaar teen hierdie verklaring is dat indien Houtema (Koutema, Koutima) ‘slangrivier’ beteken, die naam Slangrivier sou oorleef het, of ten minste deur meer as een skrywer opgeteken gewees het, maar dit is nie die geval nie. Hartogh verklaar uitdruklik dat die rivier “bij ons soo gent. palmit Rivier” was; (“die deur ons doe sogenaamde Palmietrivier”) was. Hollandse name blyk dikwels vertalings van inheemse name te wees, en Palmietrivier is blykbaar ook so ’n geval te wees. Die komponent Hou van Houtema (of Kou van Koutema, Koutima) is fonologies en semanties vergelykbaar met die /Xam (S1) woord //xaˉu, //xaˉu-ka, ‘rushes’, (‘biesies’) (Bleek 1956:633). Die term ‘rushes’ verwys spesifiek na Juncus spesies, en ‘palmiet’, Prionum palmita, is die Juncus serratum (Smith 1966:404, 362). Die komponent tema, of tima, is moontlik vergelykbaar met die woord duma ‘rivierloop’, soos deur Krenz (hierbo) voorgestel, en met die woord dumba wat in Naron (C2), Tsaukwe (C2a), Auen (N1) en /Nu //en (S6) voorkom vir ‘rivier, rivierbedding’ (Bleek 1956:29). Riet Rietberg, Kaggakoe In 1779 is K’a Cha Chow deur die reisiger Paterson opgeteken as die inheemse naam vir die Rietberg tussen Sidbury en Assegaaibos. Nienaber en Raper (1977:608) identifiseer K’a Cha Chow as Kaggakoe, tussen Alicedale en Grahamstad; hulle stem saam dat Kaggakoe die ou naam van Rietberg is, en meen dat Rietberg die inlandse naam vertaal. Volgens hulle is die eerste lid, Ka- soos Nama ≠a, ‘riet’; die tweede lid, -ga-, soos Nama -xa-, ‘ryk aan’, en die lid koe soos Nama /uib = ‘berg, klip’, gedevelariseer uit Ou-Kaaps koe, khoe, ens. As die vroeë vorm van die naam, K’a Cha Chow, as grondslag gebruik word, blyk dit dat die lid K’a inderdaad ooreenstem met die Nama woord ≠a, ‘riet’, maar ook met die Auen (N1), Kung (N2), Naron (C2) en Tsaukwe (C2a) woord ≠a:, ≠ã: ‘riet’, en die komponente K’a Cha met die !O !kuŋ (N3) woord !kai¯!’a, ‘riet’. Die slotlid Chow van die naam is soos die /Xam (S1) woorde !kau en !kou, en die //Ŋ !ke (S2) woord ¯!kau, ‘mountain’, (‘berg’) (Bleek 1929:59). Kaggakoe beteken dus letterlik ‘rietberg’, nie noodwendig ‘rietryke berg’ nie. Dat die naam wel Boesmans is, spreek ook daaruit dat die genusuitgang wat normaalweg in Khoi-khoins voorkom, hier ontbreek. Rietfontein, Aakaap Nog ’n vertaalde naam wat op riete wys, is Rietfontein, ’n stasie van die Londense Sendinggenootskap wat in 1801 deur die sendelinge William Anderson (1769-1852) en Johannes Jacobus Kicherer (1775-1825) gestig is. Borcherds (1861:63) beskryf dit as “de statie Aakaap of Rietfontein van de zendelingen Kicherer en Anderson.”; (“Die stasie Aakaap of Rietfontein van die sendelinge Kicherer en Anderson.”). Lichtenstein (in II 1916:391) gee in 1805 te kenne dat die naam “in der Koranasprache Aa’tkaap” is. Burchell (I 1811:231) deel mee “Not far from here is the spot where the missionaries established themselves in 1801, at a place called Aakaap by the Hottentots, or Rietfontein (Reed Fountain) by the Dutch.”; (“Nie ver hiervandaan nie is die plek waar die sendelinge hulle in 1801 gevestig het, by ’n plek deur die Hottentotte Aakaap genoem, of Rietfontein deur die Hollanders.”). Rietfontein is ’n vertaling van Aakaap, ook opgeteken as Aa’tkaap, A’akaap (Skead 1973:190). Die eerste lid A- of Aa- is soos die Auen (N1) woorde ≠a: en ≠ã:, ‘riet’ (Bleek 1956:640) en die //Ŋ !ke (S2) woord /ã, ‘riet’ (Bleek 1929:69), vergelykbaar met die Namawoord ≠ab, ‘riet’ (Nienaber 1963:430). Die tweede lid van die naam, -kaap of -‘tkaap, is soos die Auen (N1) woord ≠ha, ‘fountain’, (‘fontein’) (Bleek 1956:650), die /Nu//en (S6) woorde !kha: en ≠ã, ‘fountain’, (‘fontein’) (Bleek 1929:79), waar die klapklanke met die ‘t weegegee is; ook die Kung (N2) woord \≠n’hau, ‘mountain spring’, (‘bergfontein’) (Bleek 1956:672). Hierdie komponent is dus nie verwant aan die Namawoord /ab, ‘poel’ of ‘kuil’, soos Nienaber en Raper (1977:153) vermoed het nie, wat hulle in verband bring met “Eine kleine oder mittelgrosse Vertiefung … in der das … Regenwasser längere Zeit stagniert, ist /a-b”; (“’n Klein of middelmatige holte waarin reënwater oor ’n langere tyd gestagneer het.”) (Schultze 1907:159), terwyl die fontein by Rietfontein vars en helder was. Die genusuitgang –p in die naam Aakaap dui daarop dat dit in die rigting van Khoi-khoins aangepas is. Rietkuil, Haubes Haubes is die inlandse naam van Rietkuil, plaas nr. 518, wat aan die noordelike gedeelte van die Huabrivier lê, oor albei oewers (Nienaber & Raper 1980:406). Zaby (1979:52) deel mee Rietkuil was “von altersher unter den Dama bekannt als !Haubes. Von !haub = ‘Felsbank’.”; (“van oudsher onder die Dama bekend as !Haubes, van !haub = ‘rotsbank’.”) Die feit dat Haubes en Rietkuil albei name vir dieselfde plaas is, stel die vraag of die naam Rietkuil nie ’n vertaling van Haubes is nie. Dan is die lid Hau- gelyk te stel met die Kung (N2) woord ˉ//kau, ‘riet’ (Bleek 1956:561), die lid -bes moontlik die Hadza (C3) meervoudsuitgang wat ’n veelvuldigheid van riete aandui, of die Nama lokatiewe agtervoegsel. Taalkundig is albei verklarings moontlik. Ten gunste van eersgenoemde verklaring, dié van Zaby, is die gemeenskaplike voorkoms van die frikatief h in die naam Haubes en die woord !hau- vir ‘Fels-Wasserbank’, (‘klip-, rotswaterbank’) (Kroenlein-Rust 1969:170), en die woord !haus, ‘die Felsbank (in Schichten liegend)’, (‘rotsbank (wat in lae lê’) (Kroenlein 1889:156). Ten gunste van die tweede verklaring as ‘Rietkuil’ spreek die feit dat albei name, Haubes en Rietkuil, na dieselfde entiteit verwys, in feite sinonieme is. Dat die retrofleks-frikatiewe klapklank met velêre inset //k in die woord ¯//kau (‘riet’) oorgaan tot die frikatiewe h in die naam Haubes (‘rietkuil’), is begryplik. Wortel Wortel, Garies Die naam Wortel vir ’n plek in die Kuiseb-delta word deur Moritz (1972:2) bespreek: “Weiter im Kuiseb-Delta liegt der Platz Wortel, der auch sehr früh beziedelt war: /Garies (= ‘grünes Gras’) ist der Name.”; (Verder in die Kuiseb-delta lê die plek Wortel, wat ook baie vroeg beset is: /Garies (= ‘groen gras’) is die naam.”). Hiermee stem Nienaber en Raper (1977:384) nie saam nie, maar beweer: “Die Afrikaanse naam Wortel is gewoonweg net die vertaling van die Namanaam Garies. Trouens, so volop is die aree- of ariewortel dat Alexander in 1836 die Kuisebrivier aangee as ‘Root River’. Die ‘ouer’ velare k- en g- in anlautposisie, soos in Ou-Kaaps, kom dikwels in Nama voor sonder die k- of g-. Mens kan dit develarisasie noem, of meer positief, glottalisasie.” In die !O !kung (N3) woord //kari, ‘root’, en die Auen (N1) woord //kari, ook //kerri, ‘root fibre’, (‘wortelvesel’) (Bleek 1929:71; 1956:559), kom die velaar nog voor as K. Ysterdoring Yzerdoorn, Karkakob Op die Afdelingskaart 1890 Uitenhage en Port Elizabeth word “Yzerdoorn or Karka Kob” as die naam opgegee van plaas nr. Uit. Q. 7-13. Die inlandse naam verskyn nie op die reeks S.A. 1972 skaal 1:50,000 vel 3324 BC nie, net die naam van die plaas Yzerdoorn nr. 159 wat oor albei oewers van die Grootrivier strek. Nienaber en Raper (1980:486) meen die lid –kob stem ooreen met die Nama woord //khub, ‘der Dorn’, (‘doring’) (Rust 1960:14), en dat ‘Karkakob’ dalk die naam van die doringsoort kan wees, in welke geval die plaasnaam Yzerdoorn die vertaling van die inlandse naam Karkakob kan wees. In die vergelyking van //khub met –kob is die wisseling van u en o bespeurbaar. Boesmanwoorde wat ooreenstem met die Nama woord //khu-b is die /Xam (S1) woord ‾!khu, ‘doringboom, -bos’ (Raper 2021:20), die /Auni (S4) woord /xu:, die (N1) en Kung (N2) woord ¯!ku, en die !O !kuŋ (N3) woord !ku, ‘thorn’, (‘doring’) (Bleek 1929:84). Daar is ook Boesmanwoorde vir ‘doring’ wat die variant o insluit, soos die /Xam (S1) woord /ko_si, /kosi, en die Auen (N1) woord !ko:ʃi, ‘thorns’, (‘dorings’) (Bleek 1956: 321, 644, 763). Indien Yzerdoorn die vertaling van Karkakob is, moet Karka seker ‘yster’ beteken, of ’n woord wees wat die een of ander eienskap van yster beskryf, soos ‘hard’ of ‘sterk’. Vergelykbare woorde wat ‘yster’ beteken, is die Ou-Kaapse woord kaukuri en die Hie (C1) woord //kaiho, ‘iron’ (Raper 2020:357-8), en die !Xuhn woord //aah, ‘yster, iron’ (Weich 2004:117). Woorde vir ‘hard’ wat met Karka vergelyk kan word, is die Koranna woorde //karri, karoosing, karosa, karro(sa), die Nama woorde !gari en garosa, en die Naron (C2) woord !gari, ‘hard’ (Raper 2020:343). Die segment kar- in die Korannawoorde stem ooreen met die lid Kar- van die naam Karkakob, soos ook die Naron woord wanneer die uitruilbaarheid van die velare k en g in aanmerking kom. Ook vir die eienskap ‘sterk’ van yster bestaan Boesmanwoorde wat vergelykbaar met die lid Kar- is, naamlik die Kung (N2) woorde !karra, !karre, ‘strong’, (‘sterk’) (Bleek 1956:409); /yrri:ja, en die Naron (C2) woord !gari, ‘hard, strong’, (‘hard, sterk’). Onregstreekse verwysing na plant en dier Gifkop, Katjiesberg, Kadiesberg Gifkop is die naam van ’n heuwel ten suide van Katjiesberg naby Beaufort-Wes (Topografiese reeks 1974 vel 3222 Beaufort-Wes). Op die ooreenstemmende Topo-kadastrale reeks 1967 kom die naam van Katjiesberg as Kadiesberg voor. Walton (1984:103 1A) gee die naam aan as Katjieskop. Op die oog af sou mens die naam Katjiesberg en Katjieskop as Afrikaans beskou, maar die voorkoms van die alloniem Kadiesberg skep die vermoede dat Katjiesberg ’n volksetimologiese vertolking van die hibridiese naam Kadiesberg is, en dat Gifkop ’n vertaling van die naam kan wees. Nienaber en Raper (1980:443) vereenselwig die komponent Ka- met die Namawoord !gā, ‘Gift’, (‘gif’) (Rust 1960:27); die komponent Kadie is vergelykbaar met die Hadza (C3) woord k”ada, ‘poison from the pandzubi tree’, (‘gif van die pandzubi-boom’) (Bleek 1956:118). Dit wil ook voorkom asof die naam Katjiesberg wel nie ’n volksetimologiese aanpassing van die naam Kadiesberg is nie, maar dat die komponent katjie ooreenstem met die Kung (N2) woorde ka¯i, ‘poison caterpillar’, (‘gifruspe’) en //kai, ‘poison’, (‘gif’) en die Auen (N1) woord _kai, ‘vegetable poison’, (‘plantaardige gif’) (Bleek 1956: 77, 551). Ongelukkig is dit nog nie bekend na watter soort gif die naam Gifkop verwys nie. Dis egter duidelik dat die twee name Kadies(berg) en Katjies(berg), as Gif(kop) vertaal, uit verskillende Boesmantale kom, maar dieselfde betekenis het. ’n Interessante verband word gesuggereer deur die Hie (C1) woord //kadi, ‘scorpion’, (‘skerpioen’), wat fonologies en semanties met die lid kadie van Kadiesberg ooreenstem, en ook ’n regstreekse verband met ‘gif’ het, soos ook die /Nu//en (S6) woord //kai, scorpion’, (‘skerpioen’) (Bleek 1956:550, 551), waar die intervokaliese d geëlideer is. Riet Vallei, Tkautkai In sommige gevalle is dit moeilik om seker te wees watter van twee of meer verklarings van ’n naam die korrekte of mees geloofwaardige is. Vir Buffeljagsrivier, ’n sytak van die Breërivier naby Swellendam, is daar etlike allonieme en wisselspellings, naamlik Riet Vallei, Bueffelsjagd’s Revier; Buffeljagt R.; Buffeljachtsrivier; T’kaut’kai (Hott.); en Buffalye Agte Rivier (Skead 1973:22). Paterson (1777:62) deel mee: “The river was so called from its being formerly a noted place for hunting buffaloes.”; (“Die rivier is so genoem omdat dit voorheen ’n beroemde plek was vir die jag op buffels.”). ’n Inlandse naam vir die rivier is dus T’kaut’kai, wat as ‘Hottentots’ aangegee word, en waarvan Buffeljags moontlik die vertaling is. Nienaber en Raper (1977:630) wys daarop dat die lid T’kau- vergelyk kan word met Nama gaob, ‘Büffel’, (‘buffel’) (Rust 1960:13), en met woorde uit die Oostelike dialekte soos /kaw en t’kau vir ‘buffel’ (Raper 2020:287). Dit stem ooreen met die Kung (N2) woord /kau, en die Hie (C1) woord /hao, ‘buffalo’ (Bleek 1956:303, 287). Die tweede lid van die naam, -t’kai, sluit aan by Nama !hai, ‘Wild zu Pferde jagen, Jemand jagen’; (‘te perd wild jag, iemand jaag’) (Kroenlein 1889:153). Boesmanwoorde vir ‘jag’ wat hierby aansluit, is die Sesarwa (S5) woorde //kai en //kãi (Bleek 1929:48; 1956:550), en die Auen (N1) woorde _!kai en _!gai (Bleek 1929:48), ook die Sesarwa (S5) woord //kai, ‘to shoot, kill, hunt’, (‘om te skiet, dood te maak, jag’), wat in Naron (C2) as ‘to hunt food, collect’, (‘om kos te soek, bymekaarmaak’) aangegee word (Bleek 1956:550). Nienaber en Raper (1977:670) kom tot die gevolgtrekking: “T’kaut’kai is dan letterlik ‘Buffeljag’. Die naam is sonder twyfel ’n vertaling uit Khoekhoens”. Maar daar is enkele bedenkinge oor hierdie verklaring. Nicolaisen (1976:173) wys daarop dat die oudste plekname wat toegeken word, dié is wat na riviere, watergate, berge en ander natuurlike entiteite verwys. Die oudste plekname “should go back to the earliest ‘stratum’ of settlement and therefore also to the earliest language spoken”; (“behoort terug te dateer tot die vroegste ‘stratum’ van nedersetting, en daarom ook tot die oudste gesproke taal.”). Daar kan dus verwag of vermoed word dat die naam T’kaut’kai dalk ouer is as die gejag te perd na buffels. Indien die naam T’kaut’kai die betekenis het van ‘buffeljag’, ontstaan die vraag waarom die generiese term, in hierdie geval ‘rivier’, ontbreek. Vir T’kaut’kai is ook ’n ander alloniem opgeteken, naamlik Rietvallei, soos by Skead hierbo aangehaal. Indien Rietvallei die vertaling van T’kaut’kai is, is die eerste komponent T’kau- te vergelyk met die Kung (N2) woord // kau, ‘reed’, (‘riet’) (Bleek 1929:69), en die tweede lid -t’kai met die !O !kuŋ (N3) woord _!gai, ‘valley’, (‘vallei’) (Bleek 1929:89). Taalkundig is albei verklarings moontlik; logies moontlik ook. 3.2.4 Plekke na diere vernoem Voëls Aasvoëlberg, De Qua ’n Vertaling van die woord vir ‘aasvoël’ wat minder duidelik herkenbaar is, kom voor in die naam De Qua vir die Aasvoëlberg, ’n verhewenheid ongeveer 7 km noord-noordoos van Willowmore en 6 km suidoos van Perdepoort geleë (Raper et al 2014:89). Die naam De Qua is vir hierdie berg deur die reisiger en staatsman kol. Robert Jacob Gordon in 1777 opgeteken (Forbes 1965:84a). Nienaber en Raper (1977:990) meen dis “moontlik dat Qua, met die bepaalde lidwoord De uit Nederlands vooraan, die inlandse naam vir ‘aasvoël’ is. Die lid ‘berg’ is toegevoeg en nie vertaal nie.” As moontlike inlandse korrelate vir die woord Qua gee hierdie skrywers die woorde kx’ao en ≠ghai-p aan, wat aasvoël (Vultur kolbii) beteken. ’n Naam soos Aasvoël is egter nie onomasties bevredigend nie; dit stel spreker en hoorder nie in staat om ondubbelsinnig te weet na watter entiteit verwys word nie. Die pleknaamgewingspatroon in Boesmantale is verder ook dat die generiese term deel van die naam vorm, en dat dit op die spesifieke term volg. Indien, soos vermoed is, Aasvoëlberg ’n vertaling van die naam De Qua is, is die komponent De nie die Nederlandse lidwoord nie, maar ’n volksetimologiese vervorming van ’n Boesmanwoord vir ‘aasvoël’, soos die Naron (C2) woord k”eī, of die /Nu//en (S6) woord !gwe, die Kung (N2) woorde ≠nwe, ≠nu¯e en to:, ‘vulture’, (‘aasvoël’) (Bleek 1929:89; 1956:392, 675, 206). Die komponent Qua stem ooreen met die Hie (C1) woord !goa en die Naron (C2) woord ≠gnoa, ‘mountain’, (‘berg’) (Bleek 1929:59; 1956:647). Korhaansdrif, Garagas, Karahas Reeds in 1779 het Gordon (Ms. 2 1779:87) berig: “... door eene schone sandige drift, weinig stroom, synde dit de Compagnies drift Garagas in het Hottentots.”; (“… through a beautiful sandy ford, little current, being the Company’s Drift, Garagas in Hottentot.”), en bokant Garagas is ingeskry f: “Korhaan”. Nienaber en Raper (1977:378) deel mee dat Garagasdrif ’n ou naam van Ramansdrif is, wat ook bekend is as Korhaamsdrif. Alexander (1 1836:147) beskryf die drif: “The ford of the Karahas, or Bustard, is not shallower than other parts of the river”, (“Die drif van die Karahas, of korhaan, is nie vlakker as ander dele van die rivier nie”), en op sy landkaart: “Karahas or Koran Ford.” Ander optekenaars van die naam skryf dit met ’n H- in plaas van die K-. So kom dit voor by Hahn (1879 kaart): “//Haraxas Ford”; by Schinz (1884-6 kaart): “//Haraxas Ford”, ensovoorts, nou met die laterale schnalz vooraan. Schultze (1907:169) verduidelik: “//Haragas, Ramansdrift, fûrth durch den Oranjefluss in das Warmbader Gebiet.”; (“//Haragas, Ramansdrift, drif in die Oranjerivier in die Warmbad-gebied.”). Die inlandse naam, wat gaandeweg deur Ramansdrif verdring is, is soos die Nama //haragas, xartsi-//ga-//gas, ‘Gackelhuhn’, (‘korhaan’) (Rust 1960:24), en Schultze noem ook die wisseluitspraak xaratsi-// gas, soos Nienaber en Raper (1977:523) uitwys. Met Alexander se anlautende k- wys hulle ook daarop dat “k-, h-, g- en x- mekaar anlautend afwissel.” Hierdie wisseling kom ook voor in Boesman-ekwivalente vir die verskillende komponente. Die /Xam (S1) woord _kwakwara, blykbaar verwysend na die roep van die korhaan, stem ten dele fonologies ooreen met die woorde haragas, garagas, xaratsi-//gas en die Auen (N1) woord !nara ‘vaal korhaan (Otis vigorsii)’ (Bleek 1929:51), laasgenoemde met die bykomstige wisseling van n, kom ooreen met die woorde kara, hara, gara, xara. Die Naron (C2) woord_!kamba, !ka٤mba, ‘brandkop korhaan’ (Eupodotis afra)’ (Bleek 1956:729), is vergelykbaar met die lid Rama- van die naam Ramansdrif wat betref die letteropvolging a–m–a, en die feit dat albei allonieme is vir ‘Korhaan(drif)’. Aangesien die gegewe woorde vir ‘korhaan’ met die inset xa ga as deel van die woord vir ‘korhaan’ voorkom, meen Nienaber en Raper “die lid –xa- ... is hier nie hoeveelheidsuffiks nie.” Kraaipoort, Koradaob “Vandag is Koradaob die naam van die plaas Kraaipoort nr. 124, en van die Kraaipoortrivier wat sy oorsprong op die plaas het ...” (Nienaber & Raper 1980:559). Die naam Koradaob kom op Hahn se kaart van 1879 en op die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) voor vir ’n uitspanplek, en op die DSWA reeks 1911 Blatt 19 verskyn die Afrikaanse naam in die Duitse spelling as Kraiport. Met die wisseling van g, h en k is die lid Kora van die naam Koradaob soos die Namawoorde gorab en //hoarab, ‘Krähe’, (‘kraai’) (Rust 1960:36), ook soos die Naron (C2) woord hoara, ‘crow’, (‘kraai’) (Bleek 1956:63). Die lid –daob is soos die Namawoord daos, ‘Pforte’, (‘poort’) (Rust 1960:47). Kraaifontein, Kourkam, Kourkamma Kourkam is die naam van ’n fontein en lokaliteit 4 km wesnoordwes van Kraaifontein en 43 km suidwes van Springbok, en 3 km oos van die Kourkammaberge. Die name Kourkam, Kourkamma en Kraaifontein vorm ’n drieluik waar die Afrikaanse naam kennelik die inlandse name vertaal. Die lid Kour- stem fonologies en semanties ooreen met die Ou-Kaapse woord goura wat in 1783 opgeteken is vir ‘kraai’ (Nienaber 1963:356), en met die /Xam (S1) woord !gauru, ‘crow, white crow’, (‘kraai, witkraai’) (Bleek 1956 379); die komponent -kam stem ooreen met die Ou Kaapse dialektiese woord kamma, ‘water’, ‘fontein’. Kraaifontein is dus ’n regstreekse vertaling van Kourkam(ma). Voëlrivier, Caniga Caniga, ook opgeteken as as Canniga and Kaniga, is die ou naam vir die huidige Voëlrivier, ’n sytak van die Sondagsrivier in die Oos-Kaap. Die alternatiewe name is in 1778 deur Van Plettenberg (in I IV 1932:41-42) aangegee: “de Canniga of Vogelrivier, ... Caniga of Vogelrivier ...” In dieselfde jaar het Gordon (Ms. 5 1786:59) die naam “Caniga of Vogel riv.” opgeteken, en op sy kaart (nr. 15 in Forbes 1965) “Kaniga Riv.” Forbes (1965:69) voeg hierby: “Van Plettenberg ... called the river the Vogel, Caniga. ... The Vogel has survived, and by it Pearston has sprung up …”; (“Van Plettenberg ... het die rivier die Vogel, Caniga, genoem. ... Die naam Voëlrivier het bly voortbestaan, en daarby het Pearston ontstaan …”). Die eerste lid van die inlandse naam, Cani-, word deur Nienaber en Raper (1977:272) gelykgestel met Ou-Kaapse woorde vir ‘voël’, soos die Kaaps-Saldanha caneps, ‘poule’ (De Flacourt 1655:58): “dieselfde woord is in Nama ani-, sonder die velaar, ’n frekwente verskynsel ...” Hulle meen die lid –ga is waarskynlik gelyk te stel met ‘rivier’: “Ons word hierin gestaaf deur die feit dat die naam ... bewaar is in die ou plaasname Vogelrivier nr. Som. Q. 11A-12 en Vogel Rivier Poort nr. Som. Q. 14-8.” Wanneer die naam Caniga met Boesmanwoorde vergelyk word, val dit op dat die /Xam (S1) woorde vir ‘voël’ konsekwent met velêre anlaute gedokumenteer is, naamlik die /Xam (S1) woorde k”ani, k”ãnni, k”arri, k”ar̃r̃i, ‘bird, little bird’, (‘voël’, ‘voëltjie’), en ook die Kung (N2) woorde k”ani, k”ãnni, ‘bird’, (‘voël’) (Bleek 1956:119). Die Ou-Kaapse woord k ̃anniqua, ‘volucres; het gevleugelde’; (‘voëls; die gevleueldes’) (Kolbe 1: 1727:434), en die Oostelike dialektiese woord ≠kanip, ‘bird, voogel’, (‘voël’) (Le Vaillant 1790:366), vertoon ook klapklanke, wat ooreenstem met die /Xam (S1) woord /kanni ‘bird’, (‘voël’) (Bleek 1956:301). Die uitgang –qua by Kolbe is die meervoudsuitgang, soos ook deur Nienaber en Raper uitgewys. Volstruisleegte, Amikoob Daar is effens verwarring oor die naam Amikoob wat deur Nienaber en Raper (1977:186) aangegee word as die ou naam vir Vogelstruis Leegte, vir ’n plaas en ’n poskantoor in die distrik Willowmore, en vir die plaas Volstruisleegte 21 km noord van Willowmore. Gordon (Ms. 1 1778:45) berig: “... kwamen by de veeplaats van Pieter van der Merwe ... ′ami `co struisvogel been door de Hottentotten ... geheten …”; (“… kom by die veeplaas van Pieter van der Merwe aan … ′ami `co volstruisbeen deur die Hottentotte genoem”), dus met die tweede lid `co teenoor die –koob. Die eerste lid Ami- is soos die Namawoord /amib, ‘Strauss (Vogel)’, (‘volstruis’) (Rust 1960:59), en die Ou-Kaapse woorde ammi, ammy, ‘een vogel struys, struthio’, (‘volstruis’) (Nienaber 1963:508); ook vergelykbaar met die Kung (N2) woorde ≠kam, ≠gam, ‘ostrich’, (‘volstruis’) (Bleek 1956:656), dus met die palatale klapklank ≠ en die wisseling van k en g. Die tweede komponent, `co of koob, stel Nienaber en Raper gelyk met die Nama woorde ≠ko-b, ‘Knochen’, (‘been’) (Rust 1969:249), en ’koop, ‘bone’ (Appleyard 1850:13). Die Namawoord ≠ko-b, en ook die /Xamwoord ‾//ɂo, ‘been’ (Raper 2021:8), pas goed aan by Gordon se `co. Indien die moderne name Volstruisleegte en Vogelstruis Leegte, dus met die generiese term ‘leegte’ as deel van die naam, egter vertalings van die ou naam Amikoob is, kan die komponent –koob vergelyk word met die Sehura (C1a) woord xobi, ‘vlei, low land’, (‘vlei, laagliggende grond’) (Bleek 1956:260), die Auni (S4) woord !howa, en die Naron (C2) woord !xubisa, ‘vlei, pan’ (Bleek 1956:398, 502). In hierdie woorde is die wisseling van k, h en x, van b en w, en van o en u te bespeur. Soogdiere Aardvark Beervlei, Udigauga Beervlei is die naam van ’n vallei suid van die Beervleidam, 20 km noord van Willowmore in die Oos-Kaap. Ander name wat vir hierdie vallei opgeteken is, is Beeren Valleij, Biervallei, Biervlei, Seahre Valley, Kriegavallei en Udigauga (Skead 1973:11). Indien die komponent Beer in hierdie verband ‘varkbeer’, ‘manlike vark’ beteken (Kritzinger et al 1954:61), sou die verwysing na die erdvark (Orycteropus afer afer), in Engels ‘antbear’, kon wees. Die alternatiewe naam Seahre is blykbaar die aanpassing van ’n Boesmannaam met hierdie betekenis. Die lomponent Sea- is vergelykbaar met die Ki/hazi (S4b) woord si’ai, ‘antbear’, (‘aardvark’) (Bleek 1956:169), en die komponent -hre met die Hie (C1) woord hore, ‘vlei, pan, marsh’, (‘vlei, pan, moeras’) (Bleek 1956:64); si’aihore dus geëlideer tot seahre. In die alternatiewe naam Udigauga is die komponent Udi vergelykbaar met die / Nu// en (S6) woord //go:de, ‘antbear’, (‘aardvark, erdvark’) (Bleek 1956:532), en die komponent gau is vergelykbaar met die Sesarwa (S5) en /Nu //en (S6) woord /kau, ‘vlei, low lying land’, (‘vlei, laagliggende grond’) (Bleek 1956:303). Bobbejaan Bobbejaankrans, Randberge, Narguab Op die Kriegskarte (Sprigade & Moisel 1904) kom die naam Narguab voor, wat deur Nienaber en Raper (1980:616) geïdentifiseer is as “die plaas ‘Bobbejaankrans’ nr. 180, aan die Konkiep, oos van die bopunt van die Hunsberge.” Op die DSWA-reeks 1910 Blatt 28 Oranjemündung-Holoog is dit ingeskryf as ‘Pavianskranz’, sy omgewing as ‘Randberge’. Pastor Rust (1960 DNW 47) moderniseer die ou naam Nar(a)guab soos volg: ‘Pavianskluft – /nera-//hôab’.” Die woord vir ‘bobbejaan’ word deur Rust (1969:288) aangegee as ‘/nerab, /norab’, dus met die wisseling van die klinkers e en o, waarop Nienaber en Raper uitwys: “... volgens die opgawe van die naam in die Kriegskarte is gehoor ‘(/) narab’. Daar is dan ’n ruim mate van wisseling in die stamklinker a/e/o. Ook die –ou- van die volgende lettergreep verdonker tot –ua- in –guab, en die //h- is deur die Blankes gehoor as naastenby (//)g-, volgens die skrifbeeld. Die tweede lid is soos Nama // hôa- = ‘krans’, sodat Nerahoa-b (klapsuiers weggelaat) die ou Nar(a)guab is en letterlik beteken ‘Bobbejaankrans’, op ’n keer ‘Pavianskranz’ …”. Boesman-ekwivalente vir die eerste lid van die naam is die ≠Khomani (S2a) woord /nera, die /Auni (S4) woord / nera‾si, en die Kung (N2) en Naron (C2) woord /nera, mv. /nerasi, ‘baboon’, (‘bobbejaan’) (Bleek 1956:347). Dit is dus moontlik dat Bobbejaankrans die inlanse naam Narguab vertaal. Dit is ook moontlik dat Bobbejaankrans ’n volksetimologiese vertolking van Narguab is wat as Ner(a)guab begryp word. Die optekening op die DSWA-reeks 1910 Blatt 28 van Randberge as die naam van die omgewing, en die twyfelagtige “ruim mate van wisseling in die stamklinker a/e/o”, suggereer ’n ander verklaring van Narguab. Die lid Nar- is fonologies en semanties vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woord ≠kã:, ‘ridge of rocks, krans’ (‘rant’ as ‘rand’ vertolk), waar die nasaliteit wat in die //Ŋ !ke woord ≠kã: wat in die lid Na(r)- met ’n tilde aangedui word, as die anlaut N gerealiseer is; die lid –(r)gua(b) stem ooreen met die Hie (C1) woord !goa, ‘mountain’, (‘berg’) (Bleek 1956:653, 384), waar die wisseling tussen o en u waargeneem word. Randberge is dus ’n vertaling van Narguab; die slot –b is die manlike enkelvoudsuitgang. Bok Bokberg, Amieb, Ameib McKiernan meld in 1874 dat “Amieb or Bokberg is a Rhenish mission-station” (Serton 1954:38). CH Hahn (in Quellen 26 1930:423) gee die spelling aan as Ameib; Th. Hahn (1879 Landkaart) as !Ameib. Die sendingstasie het sy naam gekry van die Bokberg, die hoogste spits in die Erongo-bergreeks in Namibië (Raper et al 2014:12). Die komponent Am- van die inlandse naam is vergelykbaar met die Ki /hazi (S4b) woorde _//kum, kʌm, //۸̃m, ‘springbok’ (Bleek 1956:592, 629); die komponent –eip- of -iep- is vergelykbaar met die Kaaps-Saldanha dialektiese woord hip, ‘pierre’, (‘klip’) (De Flacourt 1655:58); met die Kaapse dialektiese woorde yqua, ‘klippen; rupes, scropuli’, (‘klip, klippe’) (Witsen II 1691 in 1 1916:221) en heyqua, ‘een steenrots’, (’n steenklip’) (Valentyn 1726:108a); met die Kaapse dialektiese woord hêiqua of hyqua, ‘een rots, een steen’, (‘rots, klip’), ook opgeteken as héiqua (Kolbe 1 I727:433, 232); en met die Namawoord /ui- ‘klip’, ook ‘berg’ (Nienaber 1963:218). Nienaber (1963:340) meld dat die slot –p van die woord hip die manlike enkelvoudsmerker is, en die agtervoegsel –qua in die tersaaklike gevalle die manlike meervoud aandui, sodat die stamwoord dus hêi, hy, héi, hi-, y- en hey, ‘klip’ is, ook ‘berg’. Hierdie stamwoord kan ook voorkom in die Korannawoord saysin wat deur Burchell (II 1812:181) as alternatief aangegee word vir die woord sesin, ‘berg’, soos in die voorbeeldsin “kyse sesin (kyser saysin), many mountains”; (“baie berge”). Die onderskeid tussen ‘rots’ en ‘berg’ is nie altyd duidelik nie, en dieselfde woord word vir albei begrippe gebruik, soos /ui-b wat vir Koranna aangegee word as ’n rots, ’n berg (Engelbrecht in Nienaber 1963:340), en die /Xam (S1) woorde !kau en !kou, die //Ŋ !ke (S2) woord ˉ!kau (S2), die Auen (N1) en Kung (N2) woord !num, en so meer, wat vir beide ‘berg’ en ‘klip’ gebruik word (Bleek 1929:59, 80). Die afwisselbaarheid van die tweeklanke ei in Ameib en ie in Amieb word in die ou opgetekende woorde weerspieël. Die naam Ameib of Amieb is dus vergelykbaar met //۸̃m(h)ei, ens., en die slot –p is die Khoi-khoi manlike enkelvoud. Bokberg is die vertaling van Amieb/Ameib, die Khoisannaam wat as plaasnaam bewaar is. Bokkiesfontein, Biritigous Twee verklarings van die naam Biritigous is opgeteken, beide deur Moritz (ms. Topnaars 1972:2): “Eine weitere Werft dort [nl. Topnaars by of naby Walvisbaai] heisst Biritigous. (Paul Diamond – 26.6.1969 – nennt es Birigu/oub = ‘Bokkiesfontein’) – im Sand liegen Wasserläufe, von denen Bokkies trinken – Biritgous heisst soviel wie ‘Ziegenmist’.”; (“’n verdere werf daar [by of naby Walvisbaai] heet Biritigous (Paul Diamond – 26.6.1969 – noem dit Birigu/oub = ‘Bokkiesfontein’), in die sand geleë waterloop waarvan bokkies suip – Biritigous beteken soveel as ‘Bokkiesmis’.”). Nienaber en Raper (1977:263) wys daarop “Biri-s, mv. –ti (nou -di) = ‘bokooie’. Diamond se /ou-b, fontein, is nou /aub, sy biri- is nou piri- ... die geheel ‘die plek waar daar bokmis is, Bokkiesmisplek’.” Dit blyk egter dat mnr. Diamond gelyk gehad het, en dat ‘Bokkiesfontein’ lid vir lid die vertaling van Biritigous is. Die lid Biri stem ooreen met die /Xam (S1) woord biri, ‘bok’, wat ook voorkom met die spellings bǝri, berri:, berri, byri, peri, pɛri, piri, ‘bok’ (Raper 2021:14); die komponent gous is soos die Nama woord /ous, ‘Quelle’, (‘fontein’) (Rust 1960:48), die Hie (C1) woord /gõãsa, ‘spring of water in sand’, (‘fontein of water in die sand’), en die Kung (N2) woord \≠nɂhau, ‘mountain spring’, (‘bergfontein’) (Bleek 1956:280, 672). Hoewel albei verklarings, ‘Bokkiemisplek’ en ‘Bokkiesfontein’, taalkundig verantwoordbaar is, spreek die feit dat Biritigous die inlandse naam vir Bokkiesfontein is ten gunste van hierdie verklaring. Buffel Buffelsdrif, Pauga, χauga Die naam Pauga is in 1689 deur vaandrig Isaq Schrijver opgeteken vir ’n plek aan die Kammanassierivier. Vir hierdie plek het Mossop (1931:223) die naam as Xauga geskryf, met die naam Buffels Drift daarby. Nienaber en Raper (1977:986) meen dat Mossop se spelling van die naam as Xauga korrek is. Hulle stel die komponent Xau gelyk aan die Oos-dialektiese woorde t’aouw (1691), kaw (1773) en t’kau (1778), en aan die Namawoord /gaob, ‘buffel’. Die lid -ga vertolk hulle as die Nama-agtervoegsel –xa, ‘ryk aan, baie’. ’n Beswaar teen hierdie verklaring is dat ’n naam soos “baie buffels” nie plek-onderskeidend is nie, en die generiese term buite rekening laat. Dit blyk eerder dat in hierdie geval Buffels Drift en die huidige Afrikaans vorm Buffelsdrif die naam Xauga (of Pauga) regstreeks vertaal. Die komponent Xau stem ooreen met die Hukwe (C2b) woord gau, /gau, en die Kung (N2) woord /gau, /kau, ‘buffalo’, (‘buffel’) (Bleek 1956:44, 276), waar die wisseling van die stemhebbende velaar g en die stemlose velaar k as neweklanke by die alveolêre of dentale klapklank / voorkom. Die komponent ga wat in die wisselvorme Xauga en Pauga voorkom beteken ‘drif’, ’n woord wat ook in die name Haragas Drift, ‘Korhaansdrif’, Prieska, Presocas-drift, ‘bokdrif’ en so meer voorkom. Die anlaut P in die variant Pauga is waarskynlik die skryfwyse vir die bilabiale klapklank ʘ. Buffeljagsrivier, Tkautkai Skead (1973:22) gee ’n aantal verskillende spellings vir die naam van die Buffeljagsrivier, ’n sytak van die Breërivier, naamlik Bueffelsjagd’s Revier, Buffeljagt R., Buffeljachtsrivier, Buffalye Agte Rivier, en die inlandse naam T’kaut’kai. Paterson (1790:62) verstrek die rede vir die naam: “The river was so called from its being formerly a noted place for hunting buffaloes”; (“Die rivier is so genoem omdat dit voorheen ’n beroemde plek was vir die jag op buffels.”). Dit blyk dat Buffeljags die vertaling van T’kaut’kai kan wees. Nienaber en Raper (1977:630) meen die komponent T’kau kan vergelyk word met die Namawoord gaob, ‘Büffel’, (‘buffel’) (Rust 1960:13), en met die Oostelike dialektiese woorde /kaw, t’kau, ‘buffel’ (Raper 2020:287). Hiermee kan vergelyk word die Kung (N2) woorde /kau en /gau, (Bleek 1956:303), die Hie (C1) woord / hao, (Bleek 1956:287), die Hukwe (C2b) woord / gau, die Hei// kum (N2a) woord /gaub, ‘buffalo’, (‘buffel’) (Bleek 1956:276), die Khwe woord /áò, ‘buffalo’ (Kilian-Hatz 2003:245), en die !Xuhn woord /ao, ‘buffalo’, ‘buffel’ (Weich 2004:137). In hierdie gevalle is die wisseling van die tweeklanke au en ao en van die konsonante g en k te sien, sowel as glottalisasie of develarisasie. Die /Xam (S1) woord !kau vertoon die serebrale tongslag, terwyl die Hukwe (C2b) woord gau, ‘buffalo’, (‘buffel’), sonder klapklank voorkom (Bleek 1956: 412, 44). Die komponent t’kai is soos die Namawoord !hai, ‘Wild zu Pferde jagen, Jemand jagen’, (‘wild te perd jag, iemand jaag’) (Kroenlein 1889:153), ook die Sesarwa (S5) woorde //kai en //kãi, die Auen (N1) woorde _!kai en _!gai, ‘hunt’, en die Sesarwa (S5) woord //kai, ‘to shoot, kill, hunt’, (‘om te skiet, dood te maak, jag), wat in Naron (C2) as ‘to hunt food, collect’, (‘om kos te soek, bymekaarmaak’), aangegee word (Bleek 1929:48; 1956:550). Nienaber en Raper (1977:670) kom tot die gevolgtrekking: “T’kaut’kai is dan letterlik ‘Buffeljag’. Die naam is sonder twyfel ’n vertaling uit Khoekhoens”. Of Boesmans. Buffelskop, Kousas Kousas, ’n plaas noord van Keimoes, ontleen sy naam aan die heuwel met dieselfde naam, in Afrikaans bekend as Buffelskop (Nienaber & Raper 1977:779). Mossop (1935:6-7) verwys na Wikar se landkaart van 1779 waarop hierdie heuwel ingeteken is, en wys daarop dat die kranse daarvan soos die krom horings van ’n buffel lyk. Die naam Buffelskop is ’n vertaling van Kousas; die komponent Kou is vergelykbaar met die Namawoord /gaob, ‘Büffel’, (‘buffel’) (Rust 1960:13), /gáob, ‘der Büffel, Wildebeest’, (‘buffel, wildebees’) (Kroenlein 1889:80b), die Hukwe (C2b) woorde gau en /gau; die Kung (N2) woord /kau, ook /gau; en die Hie (C1) woord /hao, ‘buffalo’, (‘buffel’) (Bleek 1956:44, 276, 287). In hierdie woorde is die verwisselbaarheid van die medeklinkers g, h en k te bespeur. Die lid -sas van die naam Kousas is vergelykbaar met die Hadza (C3) woorde /a, !a en //a, ‘hill’, (‘heuwel, kop’) (Bleek 1956:369, 514), met die slot –s die vr. ekv. Buffelslandrivier, Taucoee Gordon (Ms. 1 1778:37) teken aan dat sy geselskap “met allerley draayen omtrent middag by de grote rivier, dewelke midden door de cloof draayde, en ‘tau’coe’e genaamt is op Hottentots buffelsland rivier ...[aangekom het].”; (“met allerlei draaie omtrent middag by die groot rivier, wat deur die kloof kronkel, en op Hottentots tau’coe’e Buffelslandrivier genoem [aangekom].”). Nienaber en Raper (1977:1020) wys daarop dat ‘tau’coe’e die ou inlandse naam is vir die huidige Grootrivier, ’n sytak van die Gouritsrivier in die distrik Mosselbaai. Hulle verbind die komponent tau met die Ou-Kaapse woord t’aouw vir ‘buffel’, wat in 1691 deur Schrijver opgeteken is, “ook t’kou, ... in Nama /gao. Die cou sal dan korreleer met bv. Kora !gū-b, Nama ook !gū- en !hū- = ‘Land’, (‘land, landstreek’) (Rust 1960 DNW 38). Is die slotlid miskien gelyk te stel met Nama !a- = ‘rivier’, in hierdie streek onder die Gourits-sprekers ‘e, met die stomp aksent soos !? In Nama is die opgawe hiervolgens te lees as !Gao-!gu!a(b).” Daar is ook Boesmanwoorde vir ‘buffel’ wat gelykgestel kan word met die komponent ‘tau, onder andere die Kung (N2) woorde /kau en /gau, (Bleek 1956:303), die Hie (C1) woord /hao, (Bleek 1956: 287), die / Xam (S1) woord !kau (Bleek 1956: 412), die Hukwe (C2b) woord / gau, die Hei//kum (N2a) woord /gaub, ‘buffalo’ (Bleek 1956:276); die Khwe woord /áò (Kilian-Hatz 2003:245), en die !Xuhn woord / ao, ‘buffalo’ (Weich 2004:137). Boesmanwoorde vir ‘land’ wat met die komponent ‘coe van die naam ‘tau’coe’e ooreenstem, is die /Xam (S1) woorde !khou, ‘land’; !khouhu, //kauguh, //kauxu ‘land, field’, (‘land, veld’) (Bleek 1956:429, 562). Die slotlid –’e stem ooreen met die /Auni (S4) woord ≠ei, ‘river’ (Bleek 1956:643). Soos opgemerk, deel Gordon mee dat hulle omtrent middag by ‘de grote rivier’ aangekom het. Nienaber en Raper merk op dat die transkripsie enigsins onseker is, en dat dit deur hulle soos deur die transkribent aangegee word, nl. ‘tau ‘cou ‘e. Indien daar vermoed kon word dat ‘grote rivier’ soos deur Gordon beskryf, en die hedendaagse naam Grootrivier die vertaling van ‘Tau’cou’e is, sou die lid ‘Tau gelykgestel kon word met die /Xam (S1) woord !ka٤u, !kau, ‘groot’ (Raper 2021:31), waar die simbool ‘ die serebrale klapklank ! verteenwoordig en die verwisselbaarheid van t en k voorkom, en die komponent coue ooreenstem met die Hie (C1) woord kwe, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1956:112). Bul Bulbekpas, Kopumnaas “’Kopumnaas or ‘Bull’s Mouth Pass’” is ’n naam wat deur Alexander (I 1838:297) opgeteken is. Die bergpas is so genoem omdat dit baie gevaarlik was, en omdat die kranse van die berge soos die horings van ’n bul gelyk het. Alexander verstrek ook die betekenis van die woord ’Kop in die pleknaam as “’kop, ‘bull’.” Die aanhalingsteken in die komponent ’Kop dui die klapklank aan, en die woord stem ooreen met die Oostelike Kaapse dialektiese woord ho wat Sparrman (II 1785:350) opgeteken het vir ‘bul’. Hierdie woord, wat geen sigbare klapklank of genusuitgang –b of –p vertoon nie, word deur Nienaber (1963:236) vergelyk met die Namawoord // gob, ‘bul’; die lid -omnaa-s is soos die Nama woord am-!na-b, ‘Mund.(M-höhle)’, (‘mond, mond-opening’) (Rust 1960:43), waar die slotte –b en –s die manlike en vroulike enkelvoud onderskeidelik is. Boesmanwoorde wat met die komponent Ko- vergelykbaar is, is die Naron (C2) en Tsaukwe (C2a) woord / ko en die /Xam (S1) woord !go-ai, ‘bull’ (Bleek 1956:317, 384); the N/uu woord g//oo, ‘bull’ (Shah & Brenzinger 2016:121), die Khwe woord kx’áò, ‘bull’ (Kilian-Hatz 2003:245), en die komponent g//oq van die !Xuhn woord gumi g//oq, ‘bull’, waar die simbool q “pharyngalisation” aantoon (Weich 2004:137). Die komponent gumi van die woord gumi g//oq beteken ‘os’ (Weich 2004:258). Die komponent -pum van die naam Kopumnaas is vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde /kʌm, sʌm, ‘mond toemaak’ (Raper 2021:55), waar die simbool ʌ soos die u in die Engelse woord ‘bun’ uitgespreek word, soos Alexander dit ook sou gehoor en volgens die Engels ortografie sou opgeskryf het. Ook vergelykbaar met die lid (p)um is die /Auni (S4) woord ≠ku, ≠kũe, ‘mouth’, (‘mond’) (Bleek 1956:664); die aanvangsklapklank ≠ is blykbaar ’n oorblyfsel of verskuiwing van ’n vroeëre lipklapklank ʘ wat in die komponent -pum as p voorkom, terwyl die nasaliteit in die variant ≠kũe as m in die komponent pum gerealiseer is. Die komponent -naas in die pleknaam is verwant aan die //Ŋ !ke (S2) woord /kã٤, ‘valley’, en die Auen (N1) woord /ka:, ‘path’ (Bleek 1956:295), die ‘route’ van Alexander. Dis moeilik om die komponentindeling en –vergelyking presies te bepaal. Die eerste komponent van die naam Kopumnaas kan òf Ko òf Kop wees, in welke geval die Khoi-khoinse genusuitgang reeds ingang gevind het. Dan sou die tweede lid u(m) kon gewees het, en die slotkomponent (m)naas, wat ’n poging was om die dentale klapklank in skrif weer te gee. Dassie Dassiefontein, Aunas, Ouxas Dassiefontein is die naam van plaas nr. 87 in die distrik Keetmanshoop. Kroenlein (1889:285) gee die Namawoord !ōus, ‘der Dachs (Klippdachs)’, (‘das, klipdas’), waarvoor Nienaber en Raper (1977:977) die aanhaling verstrek: “!Ôuxas (Dassiefontein): Dachsquelle, Platz in den Karasbergen”; (“!Ôuxas (Dassiefontein): Dachsquelle,… plek in die Karasberge”), en hulle ontleed dit só: “Nama !ôu- = ‘(klip)das’, -xa- = ‘baie’, die –s lokatief by ’n bronnaam, dus: ‘Fontein (implisiet, met die -s) waar daar baie (-xa-) dassies (!ôu) is.”. Daar is ook Boesman-ekwivalente vir die komponente van die inlandse pleknaam. Die komponent !Ôu van die naam !Ôuxas is soos die ≠Khomani (S2a) woord !ɂoũ, ‘dassie’ (Bleek 1956, 492). Die lid xa (of cha) is egter waarskynlik nie die meervoudsuffiks nie, maar ’n generiese term vir ‘fontein’, soos die //Ŋ !ke (S2) woord !kha, ‘spring’, (‘fontein’) en die Auen (N1) woord ≠ha, ‘fountain, spring’ (Bleek 1929:79, 1956:650). Die slot –s is die vroulike enkelvoudsuitgang (Nienaber & Raper 1977:977). Hahn (1879 kaart) gee die alternatiewe naam van die plek aan as !Aun-!as, wat deur Nienaber en Raper (1977:242-3) vertolk word as synde afgelei van die Namawoorde !âu-, ‘klipdassie,’, en !as, ‘plek’. Die komponent !Aun van die variant !Aun-!as stem ooreen met die Naron (C2) woord !ãuŋ, ‘rock dassie’, met sy sinoniem !ɂoũ (Bleek 1956:372), en die komponent !a met die /Nu //en (S6) woord ≠ã, ‘spring’ (Bleek 1929:79), terwyl die slot-s weer die aanduiding is van die vroulike enkelvoud. !Ôuxas en !Aun-!as is name met dieselfde betekenis uit verskillende tale vir dieselfde plek. !Ôu en !Aun is variante, die nasalering van !Ôu- deur die n in the component !Aun verteenwoordig, en die klinkers o en a verwisselbaar. Eland Elandsfontein, Canaga Canaga is ’n vroëre naam van Elandsfontein, ’n lokaliteit op die plaas Elandsfontein nr. Geo. Q. 3-41, oos van Joubertina (S.A Vel 3323 DD Joubertina 1975).’n Kaaps-Saldanha dialektiese woord vir ‘eland’ is cana (De Flacourt 1658:55; Nienaber 1963:264). Hierdie woord korreleer presies met die komponent Cana van die naam Canaga (Nienaber & Raper 1980:215). Die Afrikaanse naam Elandsfontein is ’n vertaling van Canaga. Die komponent ga is vergelykbaar met die Namawoord ≠gã(b), ≠gãs, ‘Wasserloch, puts’, (‘watergat, puts’) (Rust 1960:72); ook met die Auen (N1) woord ≠ha, ‘spring’, (‘fontein’) (Bleek 1956:650); die stemlose velêre glyklank g van die komponent ga stem ooreen met die alveolêre klapklank met stemlose velêre neweklank ≠h in the word ≠ha. In die Kaaps-Saldanha dialektiese woord c ma, ‘fontaine’, (‘fontein’) (De Flacourt 1658:55) verteenwoordig die medeklinker c die klapklank, en die nasaliteit van die klinker ã in die Namawoord ≠gã(b), ≠gãs word gerealiseer as m (Nienaber 1963:268). Elandspad, Gantouw Elandspad is die naam wat in 1707 vir ’n kloof of vallei deur Hartogh opgeteken is as Gantouw: “de Cloof van het Gebergte die door de Hottentots Gantouw werd gent. en door ons het Elandspat”; (“die kloof van die gebergte wat deur die Hottentotte Gantouw en deur ons Elandspad genoem word.”) ( II 1916:8). Elandspad is ’n vertaling van die naam Gantouw. Die komponent Gan- stem fonologies ooreen met die Oostelike dialektiese woord t’gann, ook deur Sparrman (II 1785:205, 250) aangegee as t’kan, ‘eland, of Kaapse eland’. Die klapklank wat deur die simbool t’ aangedui word, vergesel die stemhebbebde velêre neweklank g in die woord t’gann, maar vergesel die stemlose velêre neweklank k in die woord t’kan, met nasaliteit in albei woorde met die konsonant n weergegee. Die Namawoord !kani, ‘Elan’, (‘eland’) (Rust 1960:17), vertoon die serebrale tongslag met stemlose velêre neweklank !k, wat ook voorkom in die /Auni (S4) woorde !kã, waar die tilde gebruik word om die nasaliteit aan te dui, en !khan, waar hierdie funksie deur die nasale konsonant n verrig word. Die klapklank wat in hierdie woorde ingelyf is, is die serebrale !, wat ook in die Koranawoord woord !kans, ‘eland’, voorkom met die ejektiewe neweklank (Nienaber 1963:265), en !xana (Maingard 1932:315), met die frikatiewe neweklank. Nama vertoon woorde met die affrikate kx en die ejektiewe k, soos in die woorde kxans (Schultze 1907:274) en !kani, ‘Elan’, (‘eland’) (Rust 1960:17). ’n Verskillende klapklank, die palatale klapklank ≠, kom voor in die /Xam (S1) woord ≠kanthi, ‘eland bull’, (‘elandbul’) (Bleek 1956:656), terwyl die laterale klapklank in die !Xuhn woord n//ang, ‘eland’, voorkom (Weich 2004:156). Esel Eselsrivier, Kohakoeka In 1752 het Beutler die naam “Kohakoeka ofte Ezels rivier”, (“Kohakoeka of Eselsrivier”) opgeteken vir ’n waterstroom wat volgens Forbes (1965:20) “was probably on either the farm Paardefontein or on Groenekloof”; (“wat waarskynlik op òf die plaas Paardefontein of op Groenkloof was”). Vroeë reisigers het soms na die kwagga (Equus quagga) verwys as ezel, soms as perd, ook met bykomstige beskrywende voornaamwoorde soos ‘streepesel’, ‘wilde-esel’, ‘wildeperd’, sodat die leser nie altyd seker was of daar na die sebra of the kwagga verwys is nie. Nienaber en Raper (1977:743) kom dus tot die gevolgtrekking “Eselsrivier kan dus inderdaad die inboorlingnaam vertaal”. Die komponent Koha van die naam Kohakoeka stem ooreen met die Hie (C1) woord koha, ‘zebra’, (‘sebra’) (Bleek 1956: 97). Nienaber en Raper (1977:743) stel voor Kohakoe is die meervoudsvorm van koha, met die lid koe soos die Nama manlike meervoudsaanduider -gu, en die komponent ka van Kohakoeka soos die Namawoord !ka, ‘rivier’, wat ooreenstem met die /Xam (S1) woord /k’a, die Auen (N1) woord ≠ka:, en die Kung (N2) woord ˉ!kã, ‘river’ (Bleek 1929:70). Forbes (1965:20) noem dat Kohakoeka waarskynlik op òf die plaas Paardefontein of op Groenkloof was, soos hierbo genoem. Dit open die moontlikheid dat Paardefontein die naam Kohakoeka in sy geheel vertaal, en dat Koha- wel ‘sebra, esel, perd’ beteken, maar die komponent koeka is dan eerder vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /kohaa, ‘fontein’ (Bleek 1956, 318). Gemsbok Gemsbok Horn, Tsongna, Konga Tsongnapan is geleë op die plaas Gemsbok Horn nr. 3036/1918, net wes van Kongapan op die plaas Konga (Topo-kadastrale kaart 1962 vel 2720 Abiekwasputs). Die name Tsongna, Konga en Gemsbok Horn is deel van dieselfde toponimiese konfigurasie, en het moontlik dieselfde betekenis; met ander woorde Gemsbok Horn is die vertaling van die inheemse naam waarvan Tsongna en Konga verskillende skryfwyses is. Engelbrecht (1925:31) teken aan “Konga (/ko /na) = ‘gemsbokhoring’”; Nienaber en Raper (1977:1062) beweer ook dat Gemsbok Horn afgelei is van Tsongna. Hulle meen dat die komponent -nga van die naam Konga en die komponent ngna van die naam Tsongna pogings is om die Namawoord //nâ-b ‘das Horn’, (‘horing’) (Rust 1960:32) in skrif weer te gee, en dat Tso- en Ko- geskrewe wergawes is van die woord /ko, ‘gemsbok’ (Nienaber & Raper 1977:756). Hierdie woord is fonologies vergelykbaar met die Naron (C2) woord /ko, ook /xo, ‘gemsbok’ (Bleek 1956:317), en met die Hie (C1) woord //kxo ‘gemsbok’ (Bleek 1929:41). Die tweede lid van die naam, weergegee as –gna en –ngna, word gelykgestel met die Namawoord //nâ-(b), ‘das Horn’, (‘horing’) (Rust 1960 31), vergelykbaar met die Hie (C1) woord ŋ//gaa, ‘horn’ (Bleek 1956:150). Hartbees Hartbeesrivier, Amabiep Op die Sensuskaart van 1891 word die inlandse naam van die Hartbeesrivier aangegee as “Tc!Amabiep or Hartebeest River”. Die komponent Tc!Ama- van die naam Tc!Amabiep word deur Nienaber en Raper (1980:165) gelykgestel aan die Namawoord // khama, ‘hartbees’, terwyl die lid bie beskou word as die lokatiewe insetsel, en die slot –p as die manlike enkelvoud wat in hierdie geval ’n rivier identifiseer. Boesmanwoorde vir ‘hartbees’ sluit die Hie (C1) woord //kama en die Naron (C2) woorde //xama en //kamaba in (Bleek 1929:45), wat soos die Namawoord //khama die laterale tongslag vertoon. Die /Xam (S1) woord !ka: en die Sehura (C1a) woord ≠kama, ‘hartebeest’ (Bleek 1956:401, 646) vertoon die palatale en serebrale klapklanke onderskeidelik. Die slotlid –bie(p) van die naam Tc!Amabiep is moontlik vergelykbaar met die Hadza (C3) meervoudsmorfeem bi (Bleek 1956:15), plus die lokativerende manlike enkelvoudsuitgang –p wat hier ’n rivier aandui. Hartbeesrivier, Camaghaap, Gamagha, Camagaqua, Cammagaqua Vir die Hartebeestrivier wat naby Kakamas by die Oranjerivier aansluit, het Gordon etlike name opgeteken, onder andere Camaghaap, Gamagha, Camagaqua en Cammagaqua (Nienaber & Raper 1977:629). Wat die naam Camaghaap betref, stel Nienaber en Raper die komponent Cam(m)a, deur hulle as Kamma vertolk, gelyk met die Namawoord //khamab, ‘hartbees’; die komponent g(h)a met die Nama-agtervoegsel -xa, ‘baie’, en die komponent -ap met die Namawoord !ab, ‘rivier’. In die variant Cam(m)agaqua beskou hulle die komponent –ga as òf die agtervoegsel – xa, ‘baie, oorvloed van’, òf die Nama manlike enkelvoud, en die slotlid – qua as ’n minder gewone vorm van die woord (!)ka- (b), ‘rivier’. Gordon se weergawe van Cam(m)a- stem ooreen met Burchell (I 1812:59) se optekening van “Caama (or Kaama)” vir ‘hartbees’, vergelykbaar met die Hie (C1) woorde khama, //kama, die Sehura (C1a) woord ≠kama, en die Naron (C2) woord //xama, //kamaba, ‘hartebeest’ (Bleek 1929:45; 1956:88, 632, 656). Die komponent -qua van die naam Cam(m)agaqua is soos die /Xam (S1) woord !kwa, !khwa:, !khoa, ‘running water’, ‘river’, (‘lopende water, rivier’) (Bleek 1956:437); die komponent gha(ap) van die variant Camagha(ap) is gelyk te stel met die /Xam (S1) woord /k’a, die Auen (N1) woord ≠ka:, die Kung (N2) woord ˉ!kã, en die Khoi-khoiwoord _!a:b, ‘river’, (’rivier’) (Bleek 1929:70). Hartbeesrivier is dus die regstreekse vertaling van die inheemse naam in elke geval. Die komponent Gama van die variant Gamagha is soos die Naron (C2) woord //xama, ‘hartebeest’ (Bleek 1956:632), waar die Hollandse en Afrikaanse stemlose velêre frikatief fonologies ooreenstem met die Naron x, en die komponent -gha met die / Xam (S1) woord /k’a, die Auen (N1) woord ≠ka:, en die Kung (N2) woord ˉ!kã, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1929:70). Hartebeeste Rivier, Gamkana Gamkana is in 1689 deur Schrijver opgeteken vir ’n rivier wat deur Mossop (1931:12) geïdentifiseer is as the Hartebeest River suid van Zuurbraak. Gamkana is ook die inlandse naam van die plaas Hartebeeste Rivier nr. Sw. Q. 3-1 in die distrik Heidelberg. Ook in hierdie geval blyk die Hollandse en Afrikaanse naam die inlandse naam te vertaal. Die lid Ga(m)- is vergelykbaar met die //Ɲ !ke (S2) woord !ga:, ‘hartebeest’ (Bleek 1929:45), en met die N/uu woord !aa, ‘red hartebeest’, (‘rooihartbees’) (Shah & Brenzinger 2016:140), waar die serebrale klapklank en die klinkerpatroon a – a opgemerk word. Die komponent (m)kana van die naam Gamkana is vergelykbaar met die Sesarwa (S5) woord //k”anna, ‘waterpits’, (‘watergate’) (Bleek 1956:603), ook //gãna ‘waterpit’, (‘watergat’) (Bleek 1956:557), waar die genasaleerde bilabiale anlaut m van (m)kana die nasalering van die klinker ã in die woord //gã weerspieël. Hartbeesrivier, Kenhardt Kenhardt is die naam van ’n dorp aan die Hartbeesrivier, 110 km suid van Upington en 227 km noordwes van Carnarvon. Dit blyk dat Kenhardt die aanpassing is van ’n inlandse naam wat ‘Hartbeesrivier’ beteken. Die komponent Ke- van die dorpnaam is fonologies vergelykbaar met die /Auni (S4) woord !kɂe, ‘hartebeest’ (Bleek 1929:45), en die komponent -nhardt is ’n aanpassing van ’n woord soos die Kung (N2) woorde ˉ!kã, ‘river’, (‘rivier’) en !!kaã, ‘riverbed’. (‘rivierbedding’) (Bleek 1929:70; 1956:749). Die nasalering wat in die woorde !kã en !!kaã met die tilde aangedui word, word in die naam Kenhardt met die nasale n gerealiseer. Jakkals Jakkalswater, Gaarseep Gaarseep, die naam van ’n lokaliteit tussen Steinkopf en Vioolsdrif, is deur Nienaber en Raper (1980:261) verklaar as “Plek waar daar kokerbome is”, van die Namawoord //gara, (Aloe dichotoma), plus die plekaanduidende morfeem –se(e) en die manlike enkelvouduitgang -p. Die Topografiese landkaartreeks 1970 vel 2917 BB gee die naam aan as “Jakkalswater Gaarseep”, wat die moontlikheid van vertaling opper. In hierdie geval is die komponent Gaar- fonologies and semanties vergelykbaar met die Kung (N2) woorde /kara, met sy sinoniem /kari, ‘jackal, Canis mesomelas’, (‘jakkals, Canis mesomelas’) en garikgari, ‘black-backed jackal’, (‘rooijakkals’) (Bleek 19563:302, 44), en die Naron (C2) woord /geri, ‘jackal, Canis mesomelas’, (‘jakkals, Canis mesomelas’) (Bleek 1956:278); hierdie woorde vertoon die afwisselbaarheid van die stemhebbende en stemlose velêre konsonante k en g, en van die klinkers a en e. Die lid –seep van die naam Gaarseep is vergelykbaar met die Hie (C1) woord džiba, ‘pool’, (‘poel’) (Bleek 1956:33), die Sesarwa (S5) woord t∫e, ‘well’, (‘put’) (Bleek 1956:227), en die Kung (N2) woord sija, ‘pit’, (‘put, kuil’) (Bleek 1956:169), plus die Khoi-khoinse manlike enkelvoud –p, ’n variant van -b. Jakkalsputs, Koesaas Danksy Forbes (1965:89) was dit moontlik om die ou inlandse naam Koesaas gelyk te stel met sy Afrikaanse naam Jakkalsputs. Gordon (1779 kaart nr. AG 7146) teken op: “Koesaas, somtijds water in een klip gat”; (“Koesaas, partykeer water in ’n klipgat”), en ook (Ms. 2 1779:1-2): “... omtrent Koesaas inham ... peilde van daar te minstens vyf myl sover sien kon ... tot omtrent koesaas …”; (“Omtrent by Koesaas se inham … daarvandaan ten minste vyf myl gepeil sover as wat ek kon sien … tot omtrent by Koesaas.”). Daarop vertel Forbes (1965:89): “The inscription at Koesaas on the Gordon Map ... probably refers to the ‘fresh water in winter’ at Jackals Pit shown on the Admiralty Chart …”; (“Die inskrywing by Koesaas op Gordon se kaart … verwys waarskynlik na die ‘vars water in die winter’ by Jackals Pit (‘Jakkalsputs’) wat op die Admiraliteitskaart verskyn …”). Die lid –aas van die naam Koesaas “is soos Nama !ā-b = ‘Loch’ (‘gat’) (Rust DNW 1960 39), die –s dan lokatief, en Koes- soos in Kosi(pan) ... vir ‘(baster- of draai)jakkals.” (Nienaber & Raper 1977:742). Die vereenselwiging van Kosi met Koes merk ons op by Pettman (1931:14): “The names Koesberg (O.F.S.) and the Kosi Pan (Great Namaqualand) both embody the Bushman word Koes, the Draai Jakhals (Vulpes chama).”; (“Die name Koesberg (OVS) en die Kosipan (Groot-Namakwaland) sluit albei die Boesmanwoord Koes, die Draaijakkals (Vulpes chama) in.”). Nienaber en Raper (1977:767) merk op: “Besonder boeiend is die klinkerwisseling kos- en koes-. Volgens die eerste skrywer kry ons dit as wisseling in ‘bosjesman’ en ‘boesjesman’, laasgenoemde het ontwikkel tot ‘boesman’. Of dit ’n Boesman- of (ook) ’n Khoekhoense woord is, laat ons in die midde, ook of die jakkalssoort deur Pettman korrek aangegee is. Die draaijakkals is in Nama !kamab [!khamab] (Rust 1960 DNW 52 s.v. ‘Silberschakal’), en die ≠khosi sal dan betrekking hê op die draaijakkals se ‘entswischen, drehen, wenden’, (‘ontsnap, ontkom, draai, omdraai’) (Krenz FK 1974 Boer Aantekening).” Dit blyk dat Pettman gelyk gehad het en dat die woord Koe(s) wel Boesmans is. Die komponent Koe- van die naam Koesaas is fonologies en semanties soos die Auen (N1) woord !ku:, ‘Jackal, silver (Vulpes chama)’, (‘silwerjakkals, (Vulpes chama)’) (Bleek 1929:50); die lid –saa is soos die //Xegwi (S3) woord //’a, ‘waterhole, pool’, (‘watergat, poel’) (Bleek 1956:514), waar die stemlose laterale tongslag // met die stemlose alveolêre glyklank s verteenwoordig is, en die slot –s is die bygevoegde vroulike enkelvoud wat die puts aandui. Jakkalswater, Guigams Die naam Jakkalswater verskyn op Hahn se kaart (1879) vir Kl.(ein) Guigams, in teenstelling met die Kriegskarte (Sprigade & Moisel 1904) se Gr.(oot) Guigams vir Lewater, aan die Omarururivier. Nienaber en Raper (1977:477) neem aan dat ‘Lewater’ die vertaling van Guigams is, van Nama //goe, ‘liegen’, (‘lê’) (Rust 1960:39) en gams, ‘water’, en meld verder: “Die lid gui-, Nama //goe = ‘lê’, verwys seker na die diere wat daar gerus het na hulle water gedrink het.”. Indien die verklaring korrek is, is die komponent Gui fonologies en semanties vereenselwigbaar met die /Xam (S1) woord //kui, ‘to lie in wait for, make a screen of bushes or a watch-house’, (‘om voor te lê, ’n skerm van bossies of loerhuis te maak’) (Bleek 1956:591), waarvan //kuitǝn die beklemtoonde nominatief is. Dit lyk dus asof Lewater, vermoedelik as Lêwater bedoel, die vertaling van Guigams kan wees. Aan die ander kant kan Jakkalswater ook taalkundig uitgewys word as die vertaling van Guigams. Soos genoem, kom die naam Jakkalswater op Hahn se kaart (1879) voor vir Kl.(ein) Guigams, in teenstelling met die Kriegskarte (Sprigade & Moisel 1904) se Gr.(oot) Guigams vir Lewater. In hierdie geval is die komponent Gui te vergelyk met die /Xam (S1) woord !gwi, ‘jakkals’, waarvan die beklemtoonde nominatiefvorm !gwitǝn is (Raper 2021:vi); ook met !gwita, ‘camma fox, silver jackal, Vulpes caama’, en die Auen (N1) woord ≠goe, ‘black-backed jackal’, (‘rooijakkals’) (Bleek 1956:393, 648; Möller 2017:115). Die lid gams is wel vergelykbaar met die Namawoord //gams, ‘Wasser’, (‘water’) (Rust 1960:72). Jakalsfontein, Girichas Die inlandse naam Girichas is in Duits vertaal as Schakalsquelle, en in Afrikaans as Jakalsfontein. Olpp (in Quellen 16 1930:55) gee “Girichas (Schakalsquelle)”, (“Girichas (Jakkalsfontein)”, en op die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) kom voor “Jakalsfontein (Girichas)”. Tans is Jakalsfontein die naam van plaas nr. 94 in die distrik Mariental. Nienaber en Raper (1977:414) wys uit dat die lid Giri soos die Nama /giri, ‘jakkals’ is, en meen “-xa- = ‘baie’, en die –s dui die fontein aan wat in die vertaling opgeneem is. Dus ‘Die Jakkalsryke bronplek’.”. Die komponent Giri stem ook ooreen met die Naron (C2) woord /giri, ‘jackal’, (‘jakkals’) (Bleek 1956:279), en die komponent cha-s is soos die Auen (N1) woord ≠ha, ‘spring’, (‘fontein, waterbron’) (Bleek 1956:650), en die Namawoord ≠gã-, ‘das Wasserloch’, (‘watergat’) (Nienaber 1963:268), verwant aan die Naron (C2) woord /goãsa, ‘spring of water in sand’, (‘waterbron in die sand’) (Bleek 1956:280); die slot –s van die naam is die vroulike enkelvoudsuitgang. Jakalsfontein is dus lid vir lid die vertaling van Girichas. Jakkalswater, Khoromus Khoromus is die naam vir ’n fontein en windpomp langs die hoofweg tussen Steinkopf en Vioolsdrif, noordwes van Kalkmyn in die Aribesberge (Nienaber & Raper 1980:508). Volgens ’n vraelys van Opmeting en Kartering (1965), geteken deur AC Kruger, is T’Gorrômus ’n naam wat deur ouer inwoners gebruik word vir Garramoes in die distrik Springbok, 68 km noord van die dorp Springbok, en die naam T’Gorrômus is verklaar as “Water (of fontein of put) by die harde (kalkerige) plek.” Nienaber en Raper (1980:508) vereenselwig T’Gorrômus met Khoromus, en verklaar dit aanvanklik as ‘Kalkfontein’, van die Nama !khoro, ‘Kalkstein’, (‘kalkklip’) (Rust 1960:34), “en mũ- = ‘oog’, of, oordragtelik, ‘borrelbron’, by mũ = ‘om te sien/kyk’.”. Nienaber en Raper (1980:299) neem egter ook kennis daarvan dat die amptelike instansies die naam Garramoes gebruik (Opmeting kaart 1965), en aangesien hulle die naam Gaarseep as //Garase-b, ‘Kokerboom-plek’, verklaar het, meen hulle Garramoes beteken ‘Kokerboom-plek’: Maar Nienaber en Raper meen dat Khoromus en Gaarseep verskillende spellings van dieselfde naam is; “Dit gaan blykbaar om die -o- of die -a- in die eerste lettergreep; is dit Ga(r)- of Go(r)-, m.a.w. is dit die ‘amptelike’ of die plaaslike uitspraak?. Die amptelike uitspraak is ook maar die plaaslike uitspraak soos dit ten tye van die dokumentasie gehoor was, en dit sal wel ook veel ouer wees as die wat in 1965 van ou mense gehoor is. Noordwestelik van Garramoes (ofte Khoromus) lê Gaarseep, verklaar as // Garase-b = ‘Kokerboom-plek’ ... en dan lyk dit vir ons of Garramoes gewoonweg net //Garamûs is: //gara = ‘Die Aloe, der kokkerboom’, (‘aalwyn, kokerboom’) (Kroenlein-Rust 1969:83); mû-s = ‘oog, bronoog, fontein’, die geheel dan ‘kokerboomfontein’. Die keuse is dan tussen ‘Kokerboomfontein’ en ‘Kalkfontein’. Wat ons betref: dit lyk of die omstandigheids-argumente die eersgenoemde verklaring (nl.van ‘Kokerboomfontein’) begunstig.”. Dit blyk egter dat nóg ’n verklaring moontlik is, wat basies dieselfde verklaring vir Khoromus en Gaarseep gee. Die Topografiese kaart vel 2917BB van 1970 gee die inskrywing “Jakkalswater ‘Khoromus’.” Dit suggereer dat Jakkalswater en Khoromus twee name vir dieselfde plek is, en dat die name dieselfde betekenis het. Jakkalswater is inderdaad die vertaling van Khoromus, die moderne spelling van T’Gorrômoes. Die komponent Khoro is vergelykbaar met die / Xam (S1), //Ƞ !ke (S2) en ≠Khomani (S2a) woord koro, ‘jackal’, (‘jakkals’) (Bleek 1956:101). Die komponent T’Gorrô van die ouer vorm T’Gorrômoes, waar die tweeklank T’g ’n klapklank aandui, is vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde //kooru, //kuru, en koro, ‘jackal’, (‘jakkals’) (Bleek 1956:593). In die naam Garramoes is die lid Garra gelyk aan die Kung (N2) woord /kara, ‘jackal’, (‘jakkals’) (Bleek 1929:49), waar die velêre medeklinkers g en k afwisselbaar is. Die komponent -mus of -moes is soos die Namawoord mû-s, verwant aan die Heikum dialektiese (N2b) woord mu, mui, ‘eye’, (‘oog, bronoog, fontein’) (Bleek 1956:139). Kameelperd Kameelhaar, Naiub F Rust (snr.) van Berseba (1888 in Quellen 19 1930:1) het verslag gedoen oor: “Zwei gute Wasserplätze, !Nai-/ub (Kameelhaar) im /Asabfluss und Goa-mus”, (“Twee goeie waterhaalplekke !Nai-/ub (Kameelhaar) in die /Asabrivier en Goa-mus”), en Rust (1969:278) het dit gesitueer as “!Nai-/ûb: Kamelhaar (bei Keetmanshoop)”, (“!Nai-/ûb: Kameelhaar (by Keetmanshoop).”). Die komponent Nai- is volgens Nienaber en Raper (1977:842) soos Nama !naeb, !naib, -s, ‘die Giraffe (der Traber)’, (‘die kameelperd (die drawwer)’), by !nae, ‘draf’, en /û-b, ‘das Haar, die Wolle’, (‘haar, wol’) (Kr.-R. 1969 NW 278, 268). Rust (1960:27) gee vir ‘kameelperd’ die woord “Giraffe, !neib” aan, wat ooreenstem met die Heikum (N2a) woord !neib, ‘giraffe’, (‘kameelperd’) (Bleek 1956:477). Die komponent –ub van die pleknaam stem ook ooreen met die Naron (C2) /ũ:, ‘hair’, (‘hare’) (Bleek 1929:45), met die slot –b die bygevoegde genusuitgang. Kameelpoort, Goaseb Goaseb is die naam van ’n motorbushalte op die plaas Kameelpoort, 110 km vanaf Gobabis in Namibië. Vedder (1947 vraelys vir die Pleknamekomitee) meen die naam beteken ‘Olifant’ (Nienaber & Raper 1977:433), soos die Namawoord ≠koab, ‘Elephant’, (‘olifant’) (Rust 1060: 17). Aan die hand van talle voorbeelde waar ’n motorbushalte die naam van die plaas aanneem waarop dit geleë is, is die moontlikheid groot dat dit ook hier die geval is, en Goaseb en Kameelpoort dieselfde betekenis het, naamlik dat die plaas en die motorbushalte nie na die olifant genoem is nie, maar na die kameelperd, Camelopardalis giraffae. Die komponent Goa van die naam stem dan ooreen met die Kung (N2) woord goa, ‘giraffe’, (‘kameelperd’) (Bleek 1956:47). Kat Katrivier, Hunca Die Katrivier is ’n sytak van die Groot-Visrivier. Dit ontspring in die Winterberg ten noordweste van Seymour en 30 km noord van Fort Beaufort, en vloei suidwaarts om noordwes van Fort Brown by die hoofstroom aan te sluit (Raper et al 2020:341). Die naam Katrivier verwys na die wildekat, Felis lybica cafra, wat daar aangetref is. Katrivier is ’n vertaling van die inlandse naam Hunca; die komponent Hun is vergelykbaar met die Hukwe (C2b) woord unu, ‘Grey Wild Cat, Felis ocreata’ (Bleek 1956:248); die komponent –ca stem fonologies ooreen met die /Xam (S1) woord /ka, die /Nusan (S6a) woord /a:, die Auen (N1) woord ≠ka: en die Kung (N2) woord ¯!kã, wat almal ‘rivier’ beteken (Bleek 1956:268, 295, 653). Hierdie rivier het sy naam gegee aan die die Katbergpas en die Katrivier-Nedersetting. Koedoe Koedoeberg, Chaihommi, Xaihommi Tydens veldwerk oor Khoi-khoi-plekname in 1977 het SD Hanse van Leonardville in Namibië meegedeel: “Koedoeberg, Xaihommi, ons noem hom Xaihommi.” (Nienaber & Raper 1980:218). Rust (1960:37) gee die Namawoord aan as Kudu: χaib(-s). Hierdie Namawoord stem presies ooreen met die woord xai, ‘koedoe’, wat in /Nu //en (S6), Heikum (N2a) en Naron ( C2) voorkom, verwant aan die Naron (C2) woord kxai en die //Ŋ !ke (S2) woord k”ãi, ‘koedoe’ (Bleek 1956:255, 116, 118). Die uitruilbaarheid van die velêre medeklinkers k, x en kx kan in die onderhawige woorde opgemerk word. Die lid –hommi is soos die Namawoord !homi, ‘Berg’ (Rust 1960:10), verwant aan die Kung (N2) woord !koma, ‘mountain, mountainous country’, (‘berg, bergagtige gebied’), waar die verwisselbaarheid van h en k intree, en soos die /Xam (S1) woord !hum, ‘berg’, waar u en o verwissel (Bleek 1956:441, 399; Raper 2021:10). Olifant Olifantsrivier, Khoaeib, Koaeib Die ou inlandse naam vir die Olifantsrivier in Namibië is Khoaeib, ook opgeteken as Koaeib. Op Hahn se kaart van 1879 word die naam aangegee as “‡Khoaëib or Klein Ouöb R.”, en Kiepert se kaart van 1893 wys “‡Koaeib od. Klein Ouob.” Die betekenis word op die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) aangegee: “Koaeib (Elephanten Fl.).” Budack (1965:227) verduidelik die naam as “”Koá-eib, ‘Olifantuitsig’; ≠koáb = ‘olifant’; eis, eib = ‘gesig, vlakte’, maar ook ‘uitsig’.”, waarop Nienaber en Raper (1977:703) reageer: “Die nodige is deur dr. Budack gesê.”. Hulle verduidelik verder: “Die ‘Klein-Auob is ’n sytak van die Auob, sy alternatiewe naam is die Koaeib wat ten dele, nl. in die hoofbestanddeel van ≠khoá = ‘olifant’, voortleef in die vertaling as Olifantsrivier.” Eintlik blyk dit dat albei komponente van die naam Koaeib, of Khoaeib, vertaal is. Die lid Khoa of Koa stem nie alleen ooreen met die Namawoord ≠khoab, ‘Elephant’, (‘olifant’) (Rust 1960:17) nie, maar ook met die Auen (N1) en Kung (N2) woorde ≠koa, ≠khoa, ‘elephant’, (‘olifant’) (Bleek 1956:663). Interessante wisselvorme is te bespeur in die //Ŋ !ke (S2) woorde /xwa: en ≠xoa (Bleek 1956:367; Möller 2017:157), en die Khwe woord ≠xóa, ‘elephant’, (‘olifant’) (Kilian-Hatz 2003:268), waar die wisseling van die velêre medeklinkers k, kh en x voorkom. Olifantsrivier is lid vir lid die vertaling van die naam Khoa- of Koaeib; die komponent -ei-b is soos die /Xam (S1) en /Auni (S4) woord ≠ei, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1956:643), en die slot –b is die bygevoegde manlike enkelvoud wat dikwels by riviername voorkom. Perd Perdekop, Karatara Karatara is die naam van ’n bedersetting, ’n bosreservaat, ’n poskantoor en ’n rivier tussen Geoge en Knysna (Topo-kadastrale reeks 1969 vel 3322 Oudtshoorn). Volgens SESA (6 1972:300) is die naam van Khoi-khoi-oorsprong en beteken dit “deep and dark”. (‘diep en donker’). Mnr. L. Pienaar (brief 1973 in Nienaber & Raper 1977:649) meen die naam beteken moontlik ‘klief in die rots’, terwyl mnr. RF Morris (brief 1975) meedeel: “Locally it is said to mean ‘Separate stones’; ‘Askleurige water’; ‘Diep en donker’; ‘Cleft in a rock’; ‘Laughing water’. I think ‘kara’ means separate, and ‘tara’ ‘woman’ …”; (“Plaaslik word beweer dat dit ‘verskeie klippe, afsonderlike klippe’; ‘askleurige water’; ‘diep en donker’; ‘gleuf in ’n rots’; ‘laggende water’, beteken. Ek dink ‘kara’ beteken ‘afsonderlik’, en ‘tara’, ‘vroumens’…”). Nienaber en Raper (1977:649) verduidelik: “/kara = ‘anders, vreemd’, en –tara = ‘gehude vrou’.”, en vervolg: “Die opmerklike is dat twee bolope van die rivier aan die hange van Perdekop ontspring. Ons meen dat Perdekop regstreeks uit Khoekhoens vertaal is, ’n verskynsel wat hom op topografiese gronde meermaals geopenbaar het. Ook taalkundig is dit versoenbaar. ‘Hings’ is in Nama ≠kara-hab (Rust 1960 DNW 47), die eerste lid ≠kara stem ooreen met die Kara- in die pleknaam. Die tweede lid van die pleknaam, nl. –tara, moet dan ‘kop’ beteken. Meinhof het vir ‘Berg’, !are-b opgeteken ... wat goed ooreenstem met –tara. Karatara is dan letterlik ‘Perdekop’ wat in Nama ≠kara-!are sou wees.”. Die lid Kara van die naam toon fonologiese ooreenkoms met die Seroa (S2d) woord karkǝn, ‘horse’, (‘perd’) en met die verwisselbaarheid van p en k, ook met die /Xam (S1) woord para, ‘horse’, (‘perd’) (Bleek 1956: 82, 156). Met inagneming van die verwisselbaarheid van r en n is die komponent -tara van Karatara moontlik te vereenselwig met die (N2b) woord tanaba, ‘head’, (‘kop’), wat Bleek (1956:192) vergelyk met die Namawoord tanas, waar die slot -s die fem. Sing. is. Die segment -ba van tanaba herinner aan die Naron (C2) manlik enkelvousuitgang -ba (Bleek 1956:13). Perdekop is dan lid vir lid die vertaling van Karatara. Ratel Ratel Kraal, Goubogab Goubogab is die naam van ’n gebied ten suide van en aangrensend aan die plaas Ratel Kraal Nam. Q. 6-15, langs die hoofpad tussen Springbok en Pofadder (Nienaber & Raper 1980:363). Die naam word op die Topografiese landkaartreeks 1975 vel 2918 Pofadder aangegee as ‘Rooi-T’Goubogab’, en op die voltooide vraelys van 1976 in die argief van die Pleknamekomitee as “Rooigoubogab. Gebied. Lê 13 myl (21 km) noord van Springbok. Oorsprong onbeken”, en [in ander hand]: “Ratel”. Nienaber en Raper (1980:363) wys daarop dat woorde vir ‘ratel’ in Nama / harebab (Rust 1960:32), !aûs (Shortridge 1934 I:193) en /hariseb (Krenz 1979 in Nienaber & Raper 1980:363) is, woorde wat “almal heeltemal te ver (staan) van die grondwoord goubo- (die – ga kan wees soos Nama –xa- = ‘baie’, of soos ≠gâ- = ‘gat met oopgekrapte water,’ of soos ≠gā = ‘vlakte’, ens.). Met inagneming van die klank, maar ook gelet op die aanwesigheid van die aardvark hier, (vegelyk Koeboegas wat net wes van Rooigoubogab lê), kan eerder gedink word aan Nama /khuwu- = ‘aardvark’. Die pleknaam is hibridies. ‘Die aardvark(gate, -vlakte) in die rooi grond.” Indien die segspersoon of lid van die PNK gelyk het wat ‘Ratel’ op die vraelys ingeskryf het, en met die feit in gedagte dat Goubogab aan die plaas Ratel Kraal grens, kan die komponent Gou- , T’Gou-, fonologies en semanties vergelyk word met die /Xam woord ¯!khöu: met sy sinoniem !ka:o, ‘ratel, Mellivora capensis’ (Bleek 1956:428), en met die Kung (N2) woorde //hau, // hou, //haob en //kao, ‘ratel’ (Bleek 1956:541, 558). Die tweeklank T’G in die naam T’Goubogab verteenwoordig ’n klapklank wat in die ooreenstemmende Boesmanwoorde as die serebrale klapklank ! en die laterale klapklank // weergegee is. Die komponent boga(b) van Goubogab is vergelykbaar met die Hadza (C3) woord boko, boku ‘home’, d.i. ‘tuiste, kraal’ (Bleek 1956:17, 725), waar die velêre medekonsonante g en k met mekaar afwissel, soos deur Bleek (1956:40) verduidelik: “G. The voiced velar explosive is found in all Bushman languages as initial sound, in second syllables where it interchanges with k and t ...”.; (“G. Die stemhebbende velêre plofklank word in alle Boesmantale as aanvangsklank teëgekom, in tweede lettergrepe waar dit met k en t afwissel.”). Renoster Renosterbos, Nabahi Rhinoster Hoek is die naam van die plaas nr. Uit.Q. 11-12 in die Oos-Kaap. Hierdie naam is ’n gedeeltelike vertaling van die naam Naba.hi wat deur kolonel Robert Jacob Gordon (Ms. 5 1786:126) opgeteken is vir ’n beboste gebied waardeur die riviertjie tSaap Camma gevloei het. Bokant die naam Naba.hi het Gordon ingeskryf “rinoster bos”, wat duidelik ’n vertaling van die inheemse naam is. Die komponent naba stem ooreen met die Kung (N2) woord naba, ‘white rhinoceros’, (‘witrenoster’) (Bleek 1956:142), die Auen (N1), Kung (N2) en Naron (C2) woord !naba, !nabba, en die Naron woord ≠nabba, ‘rhinoceros’, (‘renoster’) (Bleek 1929:70; 1956:472, 669). Die komponent hi van die naam Naba hi is gelyk te stel met die Hie (C1), Naron (C2) en Kung (N2) woord hi, ‘bush’, (‘bos’) (Bleek 1956:61). Nienaber en Raper (1977:828) vermoed dat die lid Hoek van die plaasnaam impliseer dat die plaas deel was van die voormalige bos. Nabaghakou, Renosterkop Ook vernoem na die renoster is Nabaghakou, waaroor Gordon (Ms. 5 1786:41) geskryf het: “Die punt van die berge of liewer Swarteruggens, ‘Nabagha `kou ... [en daaronder] ruie berg of renoster.” Ook op Gordon se kaart nr. 3 (kaart 15 in Forbes 1965) word net suid van Graaff-Reinet aangegee: “Rhinoster Berg maar dit is alles die Swart Ruggens”. Nienaber en Raper (1977:827) wys daarop dat Gordon se Rhinoster Berg met die huidige Rhenoster Kop korreleer soos op Topo-kadastralereeks 1966 vel 3224 Graaff-Reinet aangedui. Hulle stem saam die komponent Naba word verklaar soos hierbo; maar meen die –gha is soos Nama – xa, ‘die omvangsuffiks vir ‘ryk aan, volop’, en `kou is soos in Ou-Kaaps cou, ‘berg’. Die lid kou van die naam Nabaghakou is soos die /Xam (S1) woorde //xau, ook _/kao, ‘hill’ (Bleek 1929:46), ‘heuwel, bult, koppie’ (Raper 2021:34), !kou, ‘berg’ (Raper 2021:10). en pas by die generiese term Kop in die moderne naam Rhenoster Kop. Renosterkop, Nawaptana Nawaptana, vertaal as Renosterkop, is die naam wat deur Hendrik Wikar in 1779 opgeteken is vir ’n heuwel op die suidelike oewer van die Oranjerivier, tussen Kakamas en die Augrabieswaterval (Mossop 1935:120). Die komponent nawap, ‘renoster’, is soos die Namawoord !nawab, ‘Nashorn’, (‘renoster’) (Rust 1960:19); die slot-uitgange –b en –p afwisselbare manlike enkelvoud-aanduiders. Die Kaaps-Saldanhawoord naua wat deur De Flacourt (1658:55) opgeteken is, waar die u met w afwissel, vertoon geen genusuitgang nie, ’n kenmerk wat gedeel word met die Khwe-woord ngyaává, ‘white rhinoceros’, (‘witrenoster’) (Kilian-Hatz 2003:337). Die dentilabiale konsonant v in hierdie woord wissel af met die klinker wat as u in die woord naua voorkom, en met die bilabiale w in the Namawoord !nawab, ‘Nashorn’, (‘renoster’) (Rust 1960:45). Die intervokaliese konsonant b(b) wat met w afwissel, word aangetref in die Hie (C1) woord gaba, ‘rhinoceros’, (‘renoster’), die Kung (N2) woord naba, ‘white rhinoceros’, (‘witrenoster’), die Auen (N1) en Kung (N2) woord !nabba, ‘white rhinoceros’, (‘witrenoster’), en die Naron (C2) woord ≠nabba, ‘rhinoceros’, (‘renoster’) (Bleek 1956:41, 142, 472, 669). Die komponent tana van die naam Nawaptana is vergelykbaar met die Ukuambi dialektiese (N2b) woord tanaba, ‘head’ (Bleek 1956:192) en die Namawoord tanas, ‘Kopf’, (‘kop, hoof’) (Rust 1960:36). Die uitgange –ba in die woord tanaba en –s in die word tanas is die manlike en vroulike enkelvoudsmerkers onderskeidelik. Die woord ‘kop’ word dikwels vir ’n heuwel gebruik. Seekoei Seekoeirivier, Koekaup, Koekauwp Gordon het op sy kaart van 1778 (in Forbes 1965 kaart 15) meegedeel: “Die Noekeis noem die Plettenbergs Rivier Koekaup.” en in 1779 het Gordon (ms. ongepagineerd) geskryf: “... hulle noem die Plettenbergs rivier koe kauwp”. Hierdie rivier word deur Forbes (1965:101) geïdentifiseer as “now the Zeekoe.” Dit blyk dat ‘Seekoeirivier’ die inlandse naam vertaal. Borcherds (1861:70) het die Korannawoord t’koes, ‘seacow’ opgeteken, waar die t’ die klapklank voorstel, wat goed ooreenstem met die lid Koe- van die riviernaam. Nienaber en Raper (1977:735) verbind die komponent Koe met die Namawoord !kao-s, !khau-s vir ‘seekoei’, en meen: “Uiterlik pas die tweede lid die beste daarby, maar hy sal wel ‘rivier’ vertaal, en die ou naam kan met Nama van vandag miskien so verbind word: !kau-!(k)ab, letterlik ‘Seekoei-rivier’.” Boesmanwoorde wat met die eerste komponent van die naam ooreenstem, is die Auen (N1) woord !kau, en die Kung (N2) woord !kou, ‘hippotamus’, (‘seekoei’) (Bleek 1929 47). Seekoeisteek, Kougaas Ook na die seekoei genoem is Seekoeisteek, wat deur Van Vreeden (1970:19) geïdentifiseer is as Wikar (1779:70) se ‘Kougaas’. Gordon het dit op sy kaart AG 7146.7 opgegee as “Koega font.” in “Cari Bergen” in Klein-Namakwaland. Nienaber en Raper (1977:731) wys uit dat Seekoeisteek die inlandse naam vertaal, “naamlik uit !Khao-!khā-s, !khao = ‘seekoei’, !kha- = ‘stechen’, (‘steek’) (Kr.-R. 1969 NW 227).” Bleek (1929:79) gee die ‘Hottentot’ woord !kha aan vir ‘to stab’, (‘om te steek’), en die Naron (C2) !kau vir ‘to pierce’, (‘deursteek, deurboor’), wat met die lid gaa- van Wikar se Kougaas en die lid –ga van Gordon se Koega ooreenstem. Die slot –s van Kougaas is die vroulike enkelvoud wat dikwels ’n fontein aandui, en wat deur Gordon spesifiek as font(ein) in die naam Koega font. genoem word. Skaap Skaaprivier, Gutsiob Die riviernaam Gutsiob is deur Schultze (1907:168) verklaar as “Gutsi-//ob, das Schaap-Rivier südlich von Anenous, ‘wo die Schafe (gun) starben (//o)’.”; (“Gutsi-//ob, die Schaap-Rivier ten suide van Anenous. ‘waar die skape (gun) vrek (//o)’.”). Nienaber en Raper (1977:489) het hierdie verklaring aanvaar. Daar is egter later besef dat die komponent –ob in die riviernaam Gutsiob ooreenstem met die komponent -ob in ander riviername soos Auob, Hamob, Nossob, wat as ’n fluviale suffiks herken is wat ‘rivier’ beteken. Gutsiob is ’n rivier, en die komponent -ob identifiseer dit as sodanig. Die komponent Gu- is fonologies en semanties vergelykbaar met die Sesarwa (S5), Auen (N1) en Kung (N2) woord gu: en die !O !kung (N3) en Naron (C2) woord _gu:, ‘sheep’, (‘skaap’) (Bleek 1929, 74), waar die simbool _ ’n lae stemtoon voorstel, en die dubbelpunt : toon dat die u ’n lang vokaal is. Die komponent -tsi- is waarskynlik soos die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘om te vloei; rivier’ (Bleek 1956:292), waarby die toutologiese term –ob, ‘rivier’, bygevoeg is. The Hollandse naam Schaap-Rivier en sy Afrikaanse eweknie Skaaprivier is dus regstreekse vertalings van Gutsiob. Schultze se verklaring is dus moontlik ’n volksetimologiese vertolking. Skaaprivier, Kubaub ’n Ander Skaaprivier, ’n sytak van die Visrivier in Namibië, wat by Seeheim daarby aansluit, is in Duits bekend as Schafffluss en in Nama as Kubaub (Nienaber & Raper 1980:571). Al hierdie name het dieselfde betekenis. Die eerste lid van die inlandse naam, Kuba- , is soos die Naron (C2) woord ku:ba, ‘sheep’ (‘skaap’) (Bleek 1929:74), waar die –ba die manlike enkelvoud is. Die komponent -ub is ’n variant van die woord –ob, ‘rivier’, wat ook in name voorkom soos Auob, Hamob, Gutsiob en Nossob. Hierdie afwisseling van u en o kom ook voor in die naam Swakop, waarvoor die ou spelling Schwakaup opgeteken is. Slang Slangkop, Sonoab Daar is verskeie verklarings opgeteken vir die naam Sonoab. Alexander (1836) gee op sy landkaart “Sonuwap Hill”, en Knudsen (1842 in Moritz 29/4 1915:41) “... nach der Quelle So-`Noab unweit von Tibets Platz …”; (“ … na die fontein So-`Noab nie ver van Tibets se plek nie …”), volgens sy stelsel te lees as So-//noab. Heidmann (1869 in Quellen 21 1930:48) teken aan: “Auf Schlangenkopf ..., ”, maar Kroenlein (1869 in Quellen 24 1930:111-112) verklaar dit anders: “So-//noab (Schneide-Falle), oder wie es die Händler zu nennen belieben: Slangkop. ... So-//Noab (Schneide-Falle) heisst eigentlich nicht der Platz selbst, sondern der äusserst schöne, wohlgebildete Kegelberg, an dessen Fuss er liegt, und den alten Naman als ‘Falle’ mit seinem ‘Riemen’ daran erschienen sein musste”; (“So-//noab (Schneide-Falle), of soos die handelaars geneig is om dit te noem: Slangkop. ... So-//Noab (Schneide-Falle) is eintlik nie die naam van die plek self nie, maar die uiters pragtige, welgevormde kegelberg aan die voet waaraan dit geleë is, en vir die ou Namas soos ‘valle’ of ‘strikke’ met hulle ‘rieme’ daaraan moes gelyk het.”). Die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) gee die naam egter ook aan as “Sonoab (Schlangenkopf)”. Schultze (1907) erken: “So-//Noab, Slangkop. Die Etymologie ist mir unklar geblieben. Lautlich stimmen die Wortbestandteile überein mit sob = ‘Lunge’, und //noab = ‘Zwerchfell’.” ; (“So-//Noab, Slangkop. Die etimologie bly vir my onduidelik. Klankmatig stem die bestanddele ooreen met sob = ‘longe’, en //noab = ‘mantelvlies, midde(l)lyf.”). Dan het Budack (1965:234) dit só gestel: “Sō-//noáb: ‘Toetrekstrik’: sō = toeslaan, toetrek (van ’n trapval of stel); //noáb = ‘Mäusefalle, Fallstrick, Fangnetz, Schlinge’.” Op hierdie mededelings reageer Nienaber en Raper (1977:1007) soos volg: “Hoe ook al, ons het hier ’n mooi poëtiese siening. Maar dit is nie die enigste nie. Die berg maak ook ’n ander indruk wat weergegee word met ’n Afrikaanse naam en wat die ou naam verdring het, en wel van redelik vroeg af. Die Afrikaanse naam het ook ’n Duitse teenstuk gehad, (vgl. Heidmann, hoewel dit veel ouer is). ... ‘Slangkop’ is nie ’n vertaling van die ou naam nie, dit is ’n selfstandige benaming.”. Dit is begryplik dat so ’n afleiding gemaak kon word, want Khoi-khoi-woorde vir ‘slang’ en ‘kop’ wat fonologies en semanties met So- en -//noab ooreenstem, lê nie voor die hand nie. Selfs Boesman-ekwivalente sluit veral nie by die lid So- aan nie. Indien aanvaar word dat die anlaut S- ’n poging was om die dentale glyklank / weer te gee, en dat die geronde klinker o ’n skriftelike weergawe kan wees vir die tweeklank ao of au, kan gedink word aan die Namawoord /aob, ‘Schlange’, (‘slang’) (Rust 1960:53), of die Korannawoorde /aob. /aub, ‘slang’ (Nienaber 1963:458). Die komponent //noab van die naam So-//noab bevestig egter dat ‘Slangkop’ en ‘Schlangenkopf’ wel vertalings van die inheemse naam is, minstens in sy tweede komponent. Die lid //noa stem ooreen met die Naron (C2) en Kung (N2) woord //noa, //nõa, ‘hill, kopje’, (‘heuwel, koppie’) (Bleek 1956:620), en die slot –b is die toegevoegde manlike enkelvoud. Springbok Springbokfontein, Gaogob Springbockfontein word deur Köhler (1959:32) aangegee as alternatiewe naam van Gaogob: “... the Khoi of !Am-eib ... moved to !Gao-gob (Springbuckfontein on the western Erongo) …”; (“Die Khoi-khoi van !Am-eib ... het na !Gao-gob (Springbokfontein aan die westelike Erongo) getrek …”. Springbockfontein is plaas nr. 31, ten weste van die Eongoberge geleë. Nienaber en Raper (1980:292) wys daarop: “Prof. Köhler se tekste skryf die eerste komponent as !Gâo-, en ook sonder nasaal as !Gao-, voorafgegaan deur die !. In ons woordeboeke kom geen !gâo voor nie, wel ’n !gao = ‘afsny, ophou, wag’ (Kr.-R. 1969 NW 91). Miskien beteken die naam iets soos ‘Plek waar die uitsig ophou/afgesny is’, by gō = ‘sehen, hinblicken’, (‘sien, uitkyk’) (Kr.-R. 1969 NW 109)”. Eintlik is Springbokfontein blykbaar wel ’n vertaling van die inlandse naam; die komponent Gao- is wat klank en betekenis betref vergelykbaar met die Khatia (S4a) woord ≠kauo, ‘springbok’ (Bleek 1956:658), die wisseling van g en k in ag genome, en die lid –gob met die !O !kuŋ (N3) woord ‾//go, ‘water’ (Bleek 1956:531), dalk verwant aan die Seroa (S2d) woord kho, ‘water’ (Bleek 1956:89), dus ‘fontein’. Springboktrek, Kumchuchanub In die Aktekantoor Windhoek lees dokument Z Bu U V S 55 Aroab soos volg: “Kumchuchanub, siehe Springbocktrek.”; (“Kumchuchanub, kyk Springbocktrek.”. Vandag is Springboktrek die naam van plaas nr. 266, distrik Windhoek, ten noorde van die Karubeamsberge. Nienaber en Raper (1980:579) wys uit dat Springbo(c)ktrek ’n vertaling van die ou naam Kumchuchanub is: “Die Kum- is soos Nama //gû- = ‘Springbock’, (‘springbok’) (Rust 1960:58), d.w.s. die nasaliteit van die stamklinker, die –û- is gerealiseer uit die –m van Kum-. Die wisseling van –k- en –g- (by //gû) is gewoon. Die –chu- is wel te waardeer as die mv. ml. -gu-. Kumchu = ‘springbokke’. Die –chanu- moet dan die lid ‘trek’ vertaal en sal verband hou met die Nama xanu wat vandag veral beteken om te ‘trek’ deur vlak water, soos deur vleie ens.” Daar is ook Boesmanwoorde wat goed aansluit by die komponente van die naam Kumchuchanub. Die lid Kum- stem ooreen met die /Auni (S4) woord //kum, ‘springbok’ (Bleek 1929:47), die komponent -chu- met die /Xam (S1) meervoudsuitgang –gu (Bleek 1956:50), Kumchu dus ‘springbokke’, hoewel die versoeking bestaan om die lid chu te koppel aan die //Ƞ !ke (S2) woord //k”uˉu, ‘pull down’, (‘aftrek’) (Bleek 1956:609). Maar Nienaber en Raper se stelling: “Die –chanu- ... sal ... veral beteken om te ‘trek’ deur vlak water, soos deur vleie ens.” bring die betekenis van chanu in verband met ’n drif, soos die Korannawoorde “xanu, to wade through, xanub a drift”; (“xanu, om deur te waad, xanub, ’n drif”.) (Engelbrecht 1936:18). Springbokvley, Guchas Die plaas Springbokvley in die distrik Windhoek in Namibië het ’n naam wat ’n vertaling van Guchas is, soos in die Kriegskarte (Sprigade & Moisel 1904) aangegee word: “Springbokvlei (Guchas)”. Hahn se landkaart van 1879 gee die spelling aan as “// Guchas”, dus met die laterale klapklank, soos dit ook op Kiepert se kaart van 1893 aangegee word. Aan die hand van laasgenoemde twee opgawes van die naam het Nienaber en Raper (1977:471) die komponent Gu van Guchas as die Namawoord //gũ-, ‘springbok’, vertolk. Hierdie komponent Gu- is ook vergelykbaar met die Auen (N1) woord !gũb, ‘springbok’ (Bleek 1956:388). In die afwesigheid van ’n Namawoord vir ‘vlei’ wat ooreenstem met die lid –cha van die naam Guchas, het hulle ’n verband gesoek met die Namawoord -cha- of -xa-. ‘baie, veelvuldig’, en die slot–s die vroulike enkelvoud wat ’n fontein aandui. As aanvaar word dat Springbokvley ’n volledige vertaling van die inlandse naam Guchas is, en dat die komponent -cha- ‘vlei’ beteken, kan gesien word dat hierdie woord inderdaad vergelykbaar is met die //Ƞ !ke (S2) woord ˉ/kã:, ‘vlei’ (Bleek 1929:89), waar die stemlose velêre frikatief ch fonologies met die stemlose alveolêre of dentale klapklank met velêre neweklank /k ooreenstem. Steenbok Steenboksrivier, Aries Ariesfontein is die naam van ’n spoorwegsylyn 30 km oos-noordoos van Lime Acres, op die roete Koopmansfontein – Postmasburg. Die naam van die sylyn is blykbaar geneem van die Steenboksrivier na die noorde, in die inlandse taal bekend as Aries. Hierdie naam is soos die Nama woord !aris, ‘Steinbock’, (‘steenbok, klipbok’) (Rust 1960:59), en die Heikum (N2a) woord !aris, ‘steenbok, Raphicerus campestris campestris’ (Bleek 1956:371). Ook vergelykbaar is die Ou-Kaapse woord wat deur De Flacourt (1658:580) as harib, ‘cerf’, ‘steenbok’ (Nienaber 1963:467) opgeteken is, met die h- soos in Frans onuitgespreek, en in Oos-Kaaps as ʌ-harib, ‘steenbuck, steenbock’, (‘steenbok’) deur Le Vaillant (1790:367) opgeteken, getranslitereer as /harib, met die dentale klapklank (Nienaber 1963:467). Steenbokrivier, Gawdachama Hartogh (1707 Ms. o.d. 17 November) berig: “... en daarna aan de Steenbokkenrivier, ‘van de Hott. gent. gawDachama’ waar wij onse nagtrust nemen.”; (“… en daarna aan die Steenbokkenrivier, deur die Hottentotte gawDachama genoem, waar ons ons aandrus geneem het.”). In sy opsomming van die reis word die inlandse naam aangegee as ‘gam Dachama’, blykbaar ’n wanlesing van die w van die eerste lid as m, en hierin gevolg deur latere skrywers. Nienaber en Raper (1977:361) wys daarop dat die komponent chama vergelyk kan word met die Ou-Kaapse woord kamma, ‘rivier of water; fluuius vel aqua’ (Witsen 1691 in 1 1916:217) en met die Nama woord //gami, //gams, ‘Wasser’, (‘water’) (Rust 1960:72). Ook vergelykbaar met die komponent chama is die Hadza (C3) woord kamua, ‘river, water, waterhole’, (‘rivier, water, watergat’) (Bleek 1956:79). Indien die lettergreepverdeling van die naam wel Gauda-chama is, en chama gelykgestel word met kamma, // gami ensovoorts, is die eerste lid van die naam gawDachama, waar die w met u kan afwissel, dan moontlik gawda of gauda. Nienaber en Raper stel dit so: “As die –m- ’n –w- was en die gamda- in feite ’n gawda- was, dan het dit ooreengekom met Grevenbroek 1695 se opgawe vir ‘steenbok’ in Ou-Kaaps, nl gauda. ... As ons Gamdachama kan lees as Gawdachama, met gauda = ‘steenbok’ en –chama as –kamma = ‘rivier’, dan is dit ook taalkundig duidelik dat die naam Steenbokrivier die ou inlandse naam in vertaalde vorm is.” Die komponent gauda- stem ooreen met die Ou-Kaapse woord gauda, ‘dama’, (‘steenbok’) (Grevenbroek 1695 in Nienaber 1963:469); die lid gau is vergelykbaar met die Auen (N1) woord / au, /ou, ‘steenbok’ (Bleek 1956:367), waar die wisseling van a en o sigbaar is en die anlaut g die tongslag vervang. Wolf, hiëna Wolweberg, Theima Koethama Starrenburg het in 1707 die naam Theima Koethama soos volg opgeteken: “Wij namen ... agter den Theima Koethama, of Wolvenberg, weder ons verblyf.”; (“Ons neem weer ons verblyf agter die Theima Koethama, of Wolweberg,”) (Valentyn 1726:95). Daarop verduidelik Mossop (1931:259): “Theima Koethamma; present name or locality: Wolweberg, a hill near Graafwater.”; “Theima Koethamma; huidige naam of plek: Wolweberg, ’n heuwel naby Graafwater.”). Die huidige naam vir die berg is egter Wolfberg, volgens die Topo-kadastrale reeks 1967 vel 3218 Clanwilliam. Nienaber en Raper (1977:1025) meen dat “Wolweberg ’n selfstandige naamgewing van die kant van die Blankes is, want hoewel ons ’n dosyn optekeninge van ‘wolf’ (hiëna) in Ou-Kaaps het, kon ons nie een van hulle met gerustheid aan die Khoekhoense naam verbind nie. Vgl. HOTT 534-5.” Soos deur hierdie skrywers aangedui, en ook deur Nienaber (1963:534) bevestig, let ons daarop: “die S.A. sg. wolf is ’n hyena (Hyaena striata en Crocuta crocuta).” (Boshoff & Nienaber 1967:729). Daar is wel Boesmanwoorde vir hiëna wat met die komponent van die naam Theima Koethama ooreenstem, en aandui dat ‘Wolvenberg’ die vertaling van die inlandse naam is. Die komponent Theim(a) is vergelykbaar met die /Ŋ !ke (S2) en Sesarwa (S5) woord /xãĩ , en die /Auni (S4) woord /kãĩn, ‘brown hyena’, (‘bruin hiëna’) (Bleek 1929:48), waar die g met k en die tweeklank aĩ met eĩ afwissel, en die nasale m deur die tilde ̃ verteenwoordig word. Daar word daarop gewys dat Mossop (VRS XII 1931:259) die Afrikaanse naam aangee as ‘Wolweberg’ dus in die meervoudsvorm, soos Starrenburg se weergawe as ‘Wolvenberg’ (Starrenburg 1705 in Valentyn 1726:95). Die feit dat die meervoudsvorm deur beide Starrenburg en Mossop gegee word, dui aan dat die lid koe die meervoudsuitgang kan wees, vergelykbaar met die /Xam (S1) meervoudsuffiks –gu (Bleek 1956:50), sodat Theimakoe- ‘hiënas’, ‘wolwe’, beteken. Die komponent thama is vergelykbaar met die Ou-Kaapse woord quamma, ‘berg’, soos deur Sparrman opgeteken (Nienaber 1963:218), en moontlik met die Nogau (N1a) en //Ŋ !ke (S2) woord //khami, ‘mountain’, ‘berg’ (Bleek 1956:573). Ystervark Ystervarkvlei, Nougab Nienaber en Raper (1980:651) meen “Ystervarkvlei is die woordelikse vertaling van Nougab”, verwysende na die Topografiese reeks 1975 1:50,000 vel 2919 CB Heuningvlei, waar Nougab in dieselfde topografiese kompleks voorkom as Ystervarkvlei, Yzer-Vark-Vlei en Nougap. Die lid Nou- is soos die Oos-Kaapse woord ≠nou-ap, ‘porcupine’, (‘ystervark’) (Le Vaillant 1790:366), die Namawoord !noa-b, ‘Stachelschwein’, (‘ystervark’), die Korawoord !noâs, ‘ystervark’ (Nienaber 1963:539), en die Heikum (N2a) !noab, ook !noe, ‘porcupine’ (Bleek 1956:479). Die tweede lid, -gab, is soos Nama ≠gāb, ‘die Vley’, (‘vlei’) (Rust 1969:97) en die //Ŋ !ke (S2) woord /kã:, ‘vlei’ (Bleek 1929:89), sodat Ystervarkvlei lid vir lid die vertaling van Nougab is. Vis Groot-Visrivier, Kaukai Kaukai is ’n ou naam vir die Groot-Visrivier. Daarvan het Sparrman (2 1785:146) geskryf: “From t’Kau-t’kay, or the great fish river, to the t’Kamsi-t’kay, or the white river, they reckon seven days journey”; (“Van t’Kau-t’kay, of die Groot-Visrivier, tot by die t’Kamsi-t’kay, of die Witrivier, skat hulle sewe dae se reis”), en op bl. 190: “Near the river t’kau-t’kai, or Great Visch-river.”; (“Naby die t’kau-t’kai, of Groot-Visrivier.”). Nienaber en Raper (1977:672) wys daarop dat in hierdie geval verwys word na die Groot-Visrivier in die Oos-Kaap. “Ons het hier dieselfde woord in t’kau (die t’ is die suigimplosief) as die //Ou-b wat die Grootvisrivier in Namibië benoem. ... Oor die t’kau van Sparrman kan wel geen twyfel bestaan nie, dit is vir ‘vis’ ... Die t’kay of t’kai is gewoonweg Ou-Kaaps vir ‘groot’, Nama kai. Anders as die Grootvisrivier in Suidwes-Afrika waar die b.nw . ... vooraan geheg is, is die ‘Groot’ hier ’n deel van die oorspronklike naam gewees en is dit in die vertaling opgeneem.”. Hiervolgens beteken t’kau-t’kai letterlik ‘vis groot’, wat eintlik nie patroonmatig vir plekname is nie. In sy ‘Woordelys’ gee Sparrman self (II 1785:350) die woord t’gau vir ‘fish’ aan, dus met die stemhebbende velêre konsonant g, anders as in die lid t’kau van die riviernaam. Namawoorde vir ‘vis’ vertoon die tweeklank ou, soos, //ou-p (Tindall in Nienaber 1960:501); //ou-b, ‘Fisch, der Fischfluss’, (‘vis, die Visrivier’) (Kroenlein 1889:280), en //oub, ‘Fisch’, (‘vis’) (Rust 1960:22). Rust (1960:28) gee gei aan vir ‘gross’, ‘groot’, dus sonder ’n klapklank; Nienaber (1963:291) verduidelik: “Die b.nw . [‘groot’] verskyn in Na. as géi, ‘gross, hoch’, (‘groot, hoog’) (Kroenlein), in Kor. as kei (Wuras 31), gai (Engelbrecht 15) of kai (Meinhof 128), lg. ook in Griekwa (Meinhof 151), telkens dus sonder tongslag.” Daarenteen vertoon die tweede komponent van die riviernaam t’kau-t’kai wel ’n tongslag, wat aantoon dat dié lid waarskynlik nie ‘groot’ beteken nie. Dit beteken inderdaad ‘rivier’, wat klankmatig en semanties ooreenstem met die !O !Kung (N3) woord !kai, ‘river’ (Bleek 1956:405), waar die simbool t’ die serebrale klapklank ! verteenwoordig. Dieselfde simbool word vir die eerste komponent van die naam, t’kau, gebruik, wat dit baie waarskynlik maak dat hierdie woord te vergelyke is met die /Xam (S1) en Auen (N1) woord !ka٤u, !kau, ‘big’, (‘groot’) (Bleek 1956:412) eerder as met bogenoemde Namawoorde en die Kung (N2) en !O !Kung (N3) woord //au, en die Kung (N2) woord //ou, ook //au, ‘fish’, (‘vis’) (Bleek 1956:518, 626), waar die aangegewe klapklank die laterale // is. Dus, moontlik ‘Visrivier’, maar waarskynliker ‘Grootrivier’. Werktuie/Gebruiksartikels Skraapklip, Khomuis Budack (1965:227) verduidelik: “//Khōm-/uis, ‘Skraapklip’, // khòm = ‘angebranntes Essen aus dem Topf kratzen’ (Kroenlein 1889:215); (“/Khōm-/uis, ‘Skraapklip’, /khòm = ‘aangebrande kos uit die pot krap’.”). (Plek op die teenswoordige plaas Skrapklip nr. 39, oos van Keetmanshoop).” ’n Soorgelyke verklaring word deur J Boois in ’n veldwerkonderhoud gegee: “//Khoms is ’n soort klip wat gebruik word vir velle looi; met daardie klip word daar ook geskraap.” Nienaber en Raper (1977:706) bevestig dat die plase Skrapklip-Noord en Skrapklip-Suid vertaalde name dra. Die Sesarwa (S5) woord //k”um, ‘to tan in native fashion, to pound’, (‘om op inlandse wyse te looi, om te stamp, om te maal’) (Bleek 1956:608) vertoon die wisseling van die vokale o en u, maar stem in ander opsigte ooreen met die Namawoord //khom. Die lid –ui van die inlandse naam Khomuis vir Skrapklip beteken ‘klip’, en het sy kognate in die //Kxau (S2b) woord goe, ‘round grinding stone’, (‘ronde maalklip’), die //Ŋ !ke (S2) woord xui, ‘grinding stone’, (‘maalklip’), die /Xam (S1) woord !hui, ‘flat sone with hollow in the middle’, (‘plat klip met ’n holte in die middel’), en die Sehura (C1a) woord ‘ui met sy sinoniem ͢!oe, ‘stone’, (‘klip’) (Bleek 1956: 48, 261,399, 689). Snyklip, Kareedouw Kareedouw is die naam van ’n omgewing of lokaliteit aan die hang van die Kareedouwberge, 34 km wessuidwes van Humansdorp en 6 km oossuidoos van Clarkson (Raper et al 2014:469). Dit blyk op grond van topografiese en fonologiese ooreenkoms dat Snyklip sinoniem is met Kareedouw. Die komponent karee is vergelykbaar met die Hie (C1) woord kare, ‘to cut up meat to dry’, (‘om vleis op te sny om te droog’) (Bleek 1956:61), verwant aan die Khoi-khoi woord //hari, ‘to cut a skin into thongs’, (‘om ’n vel in rieme te sny’) (Bleek 1929:31); die komponent douw is vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde !kau, !kou, ‘stone’, (‘klip’) (Bleek 1929:89), en die Namawoord !haub ‘Felsbank’. (‘rotsbank, klipbank’) (Rust 1960:21). In hierdie geval stem die stemhebbende alveolêre medeklinker d van die woord douw ooreen met die serebrale of palato-alveolêre klapklank ! in die woord !kau of !kou (Bleek 1956:368). Die wisselwerking tussen Boesmans, Khoi-khoins en Afrikaans is ook in hierdie toponiem te bespeur. Die naam verwys blykbaar na ’n klip waarop velle in rieme ens. gesny is. Schuitdrif, Naob Sprigade en Moisel (Kriegskarte 1904) gee “Schuitdrif (Naob)” aan as die naam van ’n drif in die Oranjerivier. Nienaber en Raper (1977:857) gee te kenne dat Schuitdrif die vertaling van die ou naam Naob is, en stel dié naam gelyk aan “Nama !nao- = ‘boomstomp’, wat as ‘skuit’ gedien het vir oorvaart daar, en waarop die goed gelaai word; Nama !nao = ‘laden, packen, bepacken’, (‘laai, pak, bepak’) (Kroenlein-Rust 1969 NW 281), wat oorgeroei moes word. ... Die –drift is ’n toevoeging.” ’n Meer regstreekse vertaling van die naam Naob as Schuitdrift is die Kung (N2) woord ¯/nou, ‘boat’, (‘boot, skuit’), verwant aan die Auen (N1) woord /nu, ‘wooden bowl, dish, boat, bath’, (‘houtbak, skottel, boot, bad’) (Bleek 1956:350, 351). Bedryf, werktuig Beenbreek, Khonus Hoewel die naam Khonus konsekwent as ≠Kho-/nus deur Heider (1877 in Quellen 6 1929:21) en Th Hahn (1879 landkaart) aangedui is, volgens laasgenoemde vir ’n uitspanning by ’n fontein, is die alternatiewe naam Beenbreek eers op Sprigade en Moisel se Kriegskarte (1904) aangegee as “Konus (Kl. Beenbreek)”. Op die DSWA-reeks 1910 (Blatt 20 Maltahöhe–Rehoboth) word die pleknaam aangegee as “Beenbreck”, en met dieselfde spelling op die SWA-landkaartreeks vel 2316 Rehoboth. Nienaber en Raper (1980:507) wys daarop dat Beenbreek vandag plaas nr.76 is waaroor die teerpad tussen Stampriet en Dordabis loop. Hulle verbind die komponent Kho- van die naam Khonus met die Namawoord ≠khō, ‘der Knochen’, (‘been’) en die lid –nu- met Nama /nū, ‘das Bein’, (‘been’), en kom tot die gevolgtrekking: “Die element ‘breek’ is nie uitgedruk nie, volgens die woorddele wat met die bepaalde suigmedeklinkers voorafgegaan is, want ‘breek’ is in Nama khowa, !khowa, //khowa, telkens met ’n ander schnalz as ≠.”. Dit lyk egter vreemd dat die tweeledige naam Khonus of Konus herhaaldelik sou voorkom met die alternatiewe naam Beenbreek as daar nie sprake van die vertaling van albei komponente was nie. Die samestelling ‘beenbeen’ lyk onlogies terwyl die betekenis as ‘beenbreek’ duidelik is. Indien daar toegegee word dat klapklanke (suigmedeklinkers) verwisselbaar kan wees, veral in verskillende tale, sou die lid Kho vergelyk kan word met die Naron (C2) woord kõa, die Kung (N2) woord //koa, !!koa, en die Naron (C3) woord //k”ɔ//kowa, ‘to break’, (‘om te breek’ (Bleek 1956:96, 582, 608). Die komponent –nu van die naam Kho-nu-s is vergelykbaar met die Auen (N1), Kung (N2) en !O !kuƞ (N3) woorde ‾!ɂu:, !ku; die !O !kuƞ (N3) woorde !ɂu, !ɂo, en die Nogau (N1a) woord ≠u, ‘bone’, (‘been’) (Bleek 1956:492, 676). Die slot–s is die vr. ekv. as aanduider van die fontein waar die uitspanning was. Beenbreek is dus lid vir lid ’n vertaling van die inlandse naam. Bakoven, Koekenaap Koekenaap is die naam van ’n nedersetting omtrent 50 km noordwes van Lutzville en 106 km suid van Bitterfontein. Die naam word verklaar as Khoi-khoins vir ‘rivier waar vleis gesny is’ (Nienaber & Raper 1977:735), ’n verklaring wat berus op ’n mededeling van Gordon (Ms. 2 1779:96) dat “Kokenaap een verbastering (is) van Ko kau kaap, of vlees sney rivier”; (“Kokenaap ’n verbastering is van Ko kau kaap, of ‘vleissny-rivier’.”). Die oudste optekening van die naam is egter dié van Hop-Brink (1761 in Mossop 1947:14) wat skryf van “een plaats Koekenaap, in ’t Duyts Bakoven gent.”; (“’n plek Koekenaap, in Duits Bakoven genaamd.”). Op grond van Boesmanwoorde wat ooreenstem met Brink se verklaring van die naam is dit duidelik dat hy gelyk gehad het, en dat Koekenaap inderdaad ‘bakoond’ beteken. Die komponent Koeken- is vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde !kau:gən, !khau:gən, ‘to bake in a hole in the ground’, (‘om in ’n gat in die grond te bak’), en die werkwoord !kauo:gən !kau:gǝn, !kao:gǝn en !khau:gǝn, ‘to roast, bake, broil’, (‘om te braai, bak, stowe’) (Bleek 1956:413, 415); die slotkomponent -aap van Koekenaap is vergelykbaar met die Namawoord ab, ‘Loch’, (‘gat’) (Rust 1960:39). Die Boesmans het naamlik van hulle kos gaargemaak in gate in die grond wat met warm klippe verhit is. Potjiesrivier, Chamika Pettman (1931:37) meen die naam Chamika, “borne at one time for a branch of the Kammassie River (xami, a lion, !ab, a river) has completely disappeared, the little river now known as the Potjies Rivier.”; (“eens deur ’n tak van die Kammassierivier gedra (xami, ’n leeu, !ab, ’n rivier), het heeltemal verdwyn, en die klain riviertjie is nou as die Potjiesrivier bekend.”). Die alternatiewe name Lion River en Lion Valley is ook al opgeteken as sinonieme vir Chamika (Skead 1973:183), en omdat die lid Chami- van die naam Chamika soos die Namawoord xami, ‘leeu’, klink, het Nienaber en Raper (1977:280) Pettman se verklaring van die naam as ‘Leeurivier’ aanvaar. Aan die ander kant is Potjies Rivier as ’n alternatiewe naam vir Chamika opgeteken, naamlik, en wel deur Sparrman (I 1785:304). Potjiesrivier blyk ’n vertaling van Chamika te wees; die komponent Cham- stem ooreen wat klank en betekenis betref met die //Ŋ !ke (S2) woord ≠kam, die / Auni (S4) woord ≠am en die Hie (C1) woord ama, ‘pot’ (Bleek 1929:67); die komponent -ka van die naam stem ooreen met die /Xam (S1) woorde /k’a, /ka en /k”a, ‘rivier’ (Raper 2021:71) en die Khoi-khoiwoord _!a:b, ‘rivier’ (Bleek 1929:70). Maar die eerste lid is Chami, nie Cham nie, en ’n meer bevredigende verklaring lê nie voor die hand nie. Die Boesmans het volstruiseierdoppe as potte gebruik, en as die tweeklank Ch die skryfvorm vir die laterale tongslag // was, en die uitruilbaarheid van die bilabiale m en b ook hier geld, sou die lid Chami- met die Naron (C2) woord // kabi, ‘ostrich eggshell’ (‘volstruiseierdop’) ooreenstem (Bleek 1956:549), sodat Potjiesrivier tog as die vertaling van Chamika herken kon word. Volstruiseierdoppe is gebruik as bekers en ander houers, soos potte. Plattbeen, Liefdood, Aos Soms is daar plekname waarvoor verskillende verklarings gegee word wat taalkundig ewe moontlik is, en waaroor onsekerheid bly voortbestaan. So ’n naam is Aos. Hahn se kaart van 1879 toon “/Â-//ōs” vir ’n uitspanning aan die ≠Goub (Backrivier). Op Veillet se kaart (s.j.) kom die naam sonder klapklanke voor as “A os”, en op die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) as “Aos” vir ’n waterbron. Die eerste verklaring wat Nienaber en Raper (1977:203) aanhaal, is dié van Th Hahn (1881:24) [Tsuni //Goam]: “... //Â-//ōs, ‘Dying from love’, has probably been the scene of a very tragical love affair.”; (“//Â-//ōs, ‘sterwend van liefde’, was wararskynlik die toneel van ’n baie tragiese liefdesverhouding.”). Nienaber en Raper (s.v.) merk egter op dat Aos in die ou dae ’n uitspanning by ’n bron op die pad van Karasburg na Aroab was, op presies die korrelaat waar die plaas Plattbeen tans geleë is. Hulle meen ‘Plattbeen’ kan dalk ’n vertaling van Aos wees, met die lid A- soos Nama ≠(h)am, ‘platt (niedrig)’, (‘plat (nederig)’), en –os soos Nama ≠(kh)ō-s, ‘Knochen’, (‘been’) (Rust 1960:203), “met die kh- gedeglottaliseer, wat ’n heel frekwente verskynsel is.” Ook Boesman-ekwivalente bevestig die moontlikheid van hierdie verklaring. Die lid A- is op dieselfde wyse vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woord /k’ã, ‘Flat (adj.)’ (Bleek 1929:39). Die lid -o(s) is vergelykbaar met die woord !o, !ɂo, ‘bone’, (‘been’), wat in Auen (N1), Kung (N2) en !O !kuŋ (N3) voorkom, met sy sinoniem ¯!ɂu: (Bleek 1956:492), en met die Xam (S1) woord ¯//’o, ¯//o:, ‘some bone used as a knobkerrie’, (‘’n been wat as ’n knopkierie gebruik word’) (Bleek 1956:625). In 1980 het Nienaber en Raper (1980:177) egter van mening verander op grond van twee landkaarte waartoe hulle toegang gekry het, nl. DSWA reeks 1911 Blatt 29 Warmbad, wat “Liefdood” op die plaas Plattbeen aangee, en die SWA reeks 1974 vel 2718 Grünau, met “Liefdood” op plaas Plattbeen nr. 300. Hulle kom tot die gevolgtrekking: “Liefdood bestaan dus nog as naam, en is as sodanig ’n vertaling uit Khoekhoens. Die bykomende inligting is belangrik en hierdie artikel vervang nou die vorige oor Aos. Nama //â = ‘eroties liefhê’, en //ō = ‘dood’ (Rust 1960 DNW 39 en 61 resp.), met die fem. sing. hier as indeks van ’n bronnaam.” Die komponent A- is ook vergelykbaar met die /Xam (S1) woord //ã:, ‘to love (Na. //ã)’, (‘om lief te hê’) (Bleek 1956:513), en die komponent –o met die Hie (C1) woord oo, ‘to die, death’, (‘om te sterwe, dood’), die (N1) woord //o, //o:, ‘to die, kill’, (‘om te sterwe, dood te maak’); die Naron (C2) woord //o, ‘dead’, (‘dood’), en die Kung (N2) woord ≠o, ‘to die of hunger, be ill’, (‘om van honger te sterf, siek wees’) (Bleek 1956:154, 624, 675), en die slot –s die vr. ekv. Aos kan dus Plattbeen of Liefdood beteken; menings verskil oor die mees waarskynlike verklaring. Plattbeen, Garabis //Garabis is op Th. Hahn se kaart van 1879 aangegee as die naam van ’n uitspanning aan die ≠Goub of Bakrivier, en op Veillet se kaart (s.j.) as “Garabis. Post Office.” Wandres (1892 in Quellen 9 1929:105) deel mee: “Die Entfernung Warmbad-//Garabis (Plattberg) im Backfluss beträgt 90 nautische Meilen …”; (“Die afstand van Warmbad na //Garabis (Platberg) in die Backfluss is 90 seemyl …”). Ter verduideliking voeg Nienaber en Raper (1977:377) by: “Nou plaas Plattbeen, vroeër nr. 90, nou nr. 300, distrik Keetmanshoop ... aan verkeersweg Karasburg. – Aroab. ... Indien ’n vertaling, dan moet die ou //gara- ‘plat’ beteken, maar bande met die huidige voorraad ontbreek nog.” Plattbeen is eintlik ’n regstreekse vertaling van //Garabis. Die plat been van mens en dier is seker die skouerblad, en die komponent //Gara van die naam //Garabis is soos die Namawoord //garab, ‘Schulterblatt’, (‘skouerblad’) (Rust 1960:55), deur Bleek (1929:74) as //ga_ra, ‘shoulderblade’, (‘skouerblad’) aangegee, vergelykbaar met die Naron (C2) woord //nara, ‘shoulderblade’, (‘skouerblad’) (Bleek 1929:74); die laterale klapklank // kom in albei woorde voor, en die g en n wissel mekaar af. Die lid –bi is ’n lokatiewe suffiks, en die slot–s is die vroulike enkelvoud wat ’n fontein aandui. Platberg, Grootberg, Abeep Vir die Grootberg ten weste van Doornpoort aan die Oranjerivier gee die Sensuskaart van 1891 die naam aan as “Tn.Abeep or Plat Berg”. Nienaber en Raper (1980:156) aanvaar dat ‘Plat Berg’ die vertaling van Tn.Abeep is, en stel die komponent Tn.Abee- gelyk aan die Namawoord ≠hawa, ‘platt’, (‘plat’) (Rust 1960:48). Hierdie woord is verwant aan die Naron (C2) en //Ŋ !ke (S2) woord /ka:ba, ‘flat’, (‘plat’) (Bleek 1929:39), waar die wisseling van w en b te bespeur is. ’n Ander moontlikheid sou wees om die komponent Tn.A- gelyk te stel met die //Ŋ !ke (S2) woord /k’ã, ‘flat’, (‘plat’) (Bleek 1929:39), waar die dentale of alveolêre konsonant plus nasale Tn. sou ooreenstem met die dentale of alveolêre klapklank met nasalering /˜. Die komponent –beep is ’n Nama plekaanduidende agtervoegsel wat ook as –beb voorkom (Nienaber & Raper 1977:161). Die moontlikheid bestaan ook dat die Afrikaanse alloniem vir Abeep, naamlik Grootberg, die vertaling van die inlandse naam is. Die aanvangskomponent Tn.- is ’n poging om die klapklank in skrif weer te gee, sodat die lid Tn.A- vergelykbaar is met die //Xegwi (S3) woord /a:, die /Nu //en (S6) woord !na:, die //Ŋ !ke (S2) woorde /a:, /ã:, die Auen (N1) woord / kã, en die Auni (S4) woorde !ã, !kã, ‘big’, (‘groot’) (Bleek 1929:22; 1956:267, 295, 368, 402). Beide name, Grootberg en Plat Berg, is toepaslik op die berg, wat groot en plat is. Die oudste opgetekende naam Plat Berg kon die primêre vertaling gewees het, maar albei is taalkundig verdedigbaar, en die vertaling as Grootberg leef as alloniem voort. Packriemrivier. Pakriemrivier, Geikaub, Geikhoub Die name “!Gai-/Khôub R.” vir ’n rivier, en “!Gei-/Khôus” vir ’n bron en uitspanning aan die rivier, verskyn op die kaart van Th Hahn (1879). Op die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) word die name aangegee as “Geikaub” en “Geikous” onderskeidelik. Hierdie opgawes korreleer presies met die huidige Packriemrivier soos op die SWA-landkaartreeks 1973 vel 2416 Mariental aangedui. Die Namawoord vir ‘pakriem’ is !gai-!hôub (Rust 1960:50), by !gai, ‘pak, vasbind’, en !hôub, ‘der Riemen, der Gurt’, (‘riem, gordel’) (Rust 1969:192). Nienaber en Raper (1977:316) wys uit dat Hahn se opgawe van die dentale suigklap / by die lid -/Khôub en -/Khôus van die name !Gai-/Khôub en !Gei-/Khôus nie strook met die huidige skryfwyse van die woord in Nama nie. Dit geld ook vir die Boesman-ekwivalente van die woord. Die komponent Gei- van die naam Geikhoub of Gaikhoub is soos die /Auni (S4) woord !gai, ‘to tie, untie’, (‘om vas te maak, los te maak’) (Bleek 1956:375); ook die //Ƞ !ke (S2) woord !kai (Bleek 1929:85), die Naron (C2) woorde ≠kai:, ≠kei, ≠kai en ≠kãekau, ‘to tie’, (‘vasmaak’) (Bleek 1956:654); die Auen (N1) woord //eĩ, (Bleek 1956:784); die Hie (C1) woord kae, die Naron (C2) woord !kai, en die Khoi-khoi woord ¯!gai (Bleek 1929:85). In hierdie verskillende opgetekende woorde is die wisselinge van die tweeklanke ai, ae en ei, en van die velêre konsonante g en k sigbaar, en ook die verskeidenheid klapklanke wat voorkom; die serebrale !, die laterale //, en die palatale ≠. Die tweede komponent van die naam, –kkaub, –khoub, stem wat klanke en betekenis betref ooreen met die /Xam (S1) woord !hãu, !hõu, en die Khoi-khoi-woord !hoũb, ‘thong’, (‘riem’), sowel as met die Sesarwa (S5) woord /k’aü, ‘thong’, (‘riem’) (Bleek 1929:84), laasgenoemde met die dentale suigklank soos by Hahn. Bitterheuningberge, Ou Naab se Kop Ou Naab se Kop is die inlandse naam van die Bitterheuningberge wat ongeveer 64 km wes van Aggeneys and 83 km noord van Kamassies geleë is. In dieselfde toponimiese konfigurasie lê Naab se Berg en Naab se Koppe. Opmeting en Kartering se argief van 1965 gee Naab se Berg aan as 51 km noordoos van Springbok, en Naab se Koppe 65 km noordoos van Springbok. Die name is blykbaar afkomstig van die plaas Naab nr. Nam. Q. 5-12. waarop die berge geleë is. Schultze (1907:170) gee “≠Hãb, Naap, ca. 28 engl. Meilen [45 km] östlich von Steinkopf. Bankwasser zur Sommerregenzeit. ‘Die Not’.”; (“≠Hãb, Naap, omtrent 28 Engelse myl [45 km] ten ooste van Steinkopf. Bankwater in die somerreëngety. ‘Die Nood’.”). Nienaber en Raper (1977:824) meen “Naab … beteken ‘Nood, gebrek, ontbering’, die geheel ‘Noodsberg’.” Die plaasnaam Naab is hiervolgens afgelei van die Namawoord ≠hâb, ‘Not, Mangel leiden’, waarskynlik verwysend na ’n skaarste aan water. Die feit dat hierdie berge twee name het, een inlands en die ander Afrikaans, werp egter nuwe lig op die saak. Soos in talryke sulke gevalle, is hier ook sprake van vertaling, met ander woorde Bitterheuning(berge) is die vertaling van Ou Naab (se Kop), Naab (se Berg). Die komponent Ou stem ooreen met die Namawoord ou, ‘bitter’ (Rust 1960:11), vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde /u:, ‘salt, also used for brackish, bitter’, (‘sout, ook vir brak, bitter gebruik’) (Bleek 1956:662, 358), en //k”aowa, ‘bitter’ (Bleek 1929:22). Die komponent Naab is vergelykbaar met die Namawoord /ab, ‘Honigwabe (braun mit Larven)’, (‘heuningkoek (bruin met larwes’), ook ≠naob, ‘Honigwabe (gelb)’, (‘heuningkoek (geel)’) (Rust 1960:32), en met die Kung (N2) woord ¯/naï, ‘honey’ (Bleek 1929:47). Riemvasmaak, Konkaib Riemvasmaak is die naam van ’n warmwaterbron in die Moloporivier wat deur rumatieklyers besoek word, van ’n sendingstasie waar vader Veillet van Pella 20 jaar lank sendeling was, en ook die naam van Riemvasmaakkop (Nienaber & Raper 1977:757). Die plek was vroeër bekend as Konkaib, van die Nama ≠Kōn-//Kaib ‘fasten the thongs’, “which was done by an old Damara to sink down along the rocky walls those rheumatics who wanted to make a cure at the springs down in the gorge of the Molopo”; (“’maak die rieme vas’, wat deur ’n ou Damara gedoen is om rumatieklyers teen die rotsige wande te laat afsak wat genesing by die fonteine in die kloof van die Molopo wou hê.”) (Veillet 1974 brief in Nienaber & Raper 1977:757). Nienaber en Raper bevestig dat die naam Riemvasmaak ’n letterlike vertaling is wat die ou naam behou. Hulle verbind the komponent –kaib met Nama !gai, ‘binden’, ‘bind’ (Kroenlein-Rust 1969:87), “sodat die Kon- dan moet ooreenstem met ‘riem’. ‘Met ’n riem bind’ is in Nama !hôu (Kroenlein-Rust 1969:192), d.w.s. die genasaleerde – ôu- is konsonanties gerealiseer as –n-, !hôu word in die uitspraak benader as !ho(u)n, en die latere –h van Nama van vandag het ontwikkel uit die ou k-, die naam is immers oud. Vir h- en k- vgl. 5 C 3 [in Nienaber 1063].”. ’n Meer regstreekse verklaring van die naam Konkaib is dat die komponent Ko- ooreenstem met die /Xam (S1) woord //kho;, ‾//kho:wa, ‘to put down, pack up, pull tight’, (‘om neer te sit, op te pak, styftrek’) (Bleek 1956:575), en met die !O !kuƞ (N3) werkwoord !ko(n), ‘to tie, to strap on’, (‘om vas te maak, vas te gord, vas te maak’) (Bleek 1956:383), en die komponent (n)kaib met die Naron (C2) woord /kaiba, /kaim, ‘thong’, (‘riem’) (Bleek 1956:297). In die laasgenoemde woorde blyk die variabiliteit van die stemhebbende bilabiale medeklinkers b en m, wat ook te bespeur is in die slot–b van die pleknaam. Die onsekerheid oor die lettergreep-indeling !ko(n) (n)kaib is te wyte aan die nasalering in die Nama-ekwivalent vir die werkwoord !hõu, ‘to fasten’, 9 ‘om vas te maak’), en die Naron (C2) werkwoord k”wõoũ, ‘to tie on’, (‘om aan te bind’), albei waarvan genasaleer is, terwyl die woord !ko nie genasaleer is nie, hoewel sy sinoniem !go ’n stemhebbende neweklank het. Eendop, Guigabiseb Guigabiseb is die naam van ’n plaas naby Rooiwater in die distrik Namakwaland, Noord-Kaap, waarop die heuwel Eendopkop staan; die Afrikaanse naam van die plaas is Eendop (Nienaber & Raper 1977:476). Schultze (1907:170) verduidelik die naam as “/Gui-/ gabiseb … ‘wo nur ein (/gui) Becher (/gabis) Wasser zu erhalten ist”; (“/Gui-/gabiseb … waar net een (/gui) beker (/gabis) te verkry is.”). Die lid Gui- is soos die Namawoord /gui, ‘ein’, (‘een’) (Rust 1960:16), ook vergelykbaar met die Naron (C2) woord /gui, ‘one’, (‘een’) (Bleek 1956:283). Die komponent -gabis van die naam Guigabiseb is soos die Namawoord /gawis, ‘Becher’, (‘beker’) (Rust 1960:8), wat van Schultze se opgawe en die naam van die plaas verskil deur die uitruilbaarheid van b en w. Die lid -gabis is ook vergelykbaar met die Naron (C2) woord /kabis, ‘eggshell, ostrich eggshell’, (‘eierdop, volstruiseierdop’) (Bleek 1956:549), waar die wisseling van k en g sigbaar is. Die Namawoord /gabis of / gawis is ’n leenwoord van die Naron /kabis wat tans ook gebruik word om na ’n drinkbeker te verwys; in vroeëre tye het Boesmans uit volstruiseierdoppe gedrink. Die uitgang -seb is lokativerend. Dis heel moontlik dat die naam nie ontstaan het omdat slegs een beker water te kry is nie, maar dat dit na die vorm van die kop verwys wat soos ’n volstruiseierdop lyk. 3.2.5 Geomorfologie/Bodemgesteldheid Kalkrand, Anas Kalkrand is die naam vir die stasie en nedersetting op die plaas Goudini, tussen Rehoboth en Marienthal, waarvan Anas die inlandse naam is. Rudolf Dãusab, via die plaaseienaar mnr. T Keramin, gee die naam aan as !Anas, maar verklaar dit as ‘Uintjiesgat’, wat Nienaber en Raper (1980:400) vereenselwig met die !hanni-uintjie (Moraea sp.). Anas is egter die naam van ’n heuwel wat in Afrikaans Kalkrand heet, en nie die naam van ’n gat nie. Anas beteken ook ‘kalkrand’; die lid A- is soos die Tsaukwe (C2a) woord ≠a ‘kalk’ en die lid na- is soos die Hadza (C3) woorde !a en //a, ‘hill’, (heuwel, kop, rand’) (Bleek 1956:369, 514), waar die onderskeidelike klapklanke deur die n vervang is. Klipfontein, Garunaob Garunaob is ’n ou naam vir Klipfontein in die gebied van die Velskoendraers in Namibië. Fenchel (1882 in Quellen 18 1930:44) rapporteer: “Am andern Morgen erreichte ich einen Brunnen // Garu// noâb, der nur weinig Wasser hatte.”; (“Die volgende môre bereik ek ’n bron, //Garu//noâb, wat net min water gehad het.”). Hegner (1886 in Quellen 14 1929:77) skryf: “Aller Wahrscheinlichkeit nach wird //Garu//noab zum Sammelplatz für die Bauern werden …”; (“In alle waarskynlikheid sal Garunoab die versamelplek vir die boere word.”). Die naam word effens anders gespel deur Papst (1887 in Quellen 23 1930:53): “Mr. Spangenberg ... wohnt nun in der Nähe auf //Garu//nâob im Gebiet der Velschoendragers …”; (Mnr. Spangenberg ... woon nou naby //Garu//nâob in die gebied van die Velskoendraers.”). Op die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) is “Klipfontein (Spangenberg’s Farm)” ten ooste van Garunâob, en Nienaber en Raper (1980:300) wys daarop dat Klipfontein waarskynlik ’n vertaling van die ou naam //Garunaob of //Garunoab is. Hulle meen die lid //Garu- “kan net wees soos Nama //garu- vir ‘Wasserbecken im Fels, die Wasserbank (in natura)’, (‘watergat in rots, waterbank (in die natuur’) (Kr.-R. 1969:84) wat regstreeks aansluit by die eerste lid van die plaasnaam Klipfontein. Die tweede lid sal ... beteken ‘fontein’ ... as ons die wisseling van -n- en -b- in gedagte hou asook die betekenis, saam met die suigklap ... is die lid soos Nama //hoa- = ‘Loch, Vertiefung’, (‘gat, glooiing’) of ’n holte (Kr.-R. 1969 NW 187).”. ’n Hie (C1) woord karo, ‘stone’, (‘klip’) (Bleek 1956:82), sluit ook aan by die betekenis van ‘klip’, en die Kung (N2) woord \≠nɂhau, ‘spring’, ‘mountain spring’, (‘fontein, bergbron’) (Bleek 1956:672) by die variant wat die tweeklank ao vertoon, en dui dalk op fonologiese en ortografiese aanpassings om by die opgetekende spellings uit te kom. Granietkop, Goaroes Granietkop nr. 522, was “von altersher unter den Dama bekannt als !Goaroes. Von Zebra; !goarob = ‘Zebra’.”; (“van oudsher af onder die Damara bekend as !Goaroes, van ‘sebra’; !goarob = ‘sebra’.” (Zaby 1979:51). Die Namawoord vir ‘sebra’ is !goreb (Rust 1960:75), wat volgens Nienaber en Raper (1980:336) moontlik in Damara ’n wisseluitspraak van die begrip is: “die uitgang –s (van die vr. ekv.) maak dit moontlik dat die beginpunt van die Khoekhoense naam nie die kop was nie, maar die drink- of waterplek.”. Tog lyk dit asof Granietkop wel die vertaling van Goaroes kan wees; die komponent Goa- stem ooreen met die Mohissa (C1b) woord ’goa, ‘stone’, (‘klip’), ook met die Naron (C2), Tsaukwe (C2a) en Hukwe (C2b) woord ≠gnoa, ‘mountain, stone, rock’, (‘berg, klip, rots’) (Bleek 1956: 688, 384, 647), en die Hie (C1) woord // gwa, ‘stone’, waar die o met w afwissel, en ook met die Naron (C2) en Kung (N2) woord //nõa, ‘stone, hill’, (‘klip, kop’), met die wisseling ‘g en //n (Bleek 1956:536, 620). Die letter r kom selde as aanvangsklank in Boesmanwoorde voor, maar word dikwels in een of ander vorm in die tweede lettergreep aangetref (Bleek 1956:159). Die komponent –roe- kan vergelyk word met die woord /gu en sy sinoniem !ku, ‘head’, (‘kop’), wat voorkom in Naron (C2), Tsaukwe (C2a) en Hukwe (C2b); met die Hukwe (C2b) woord xu, ‘head’, (‘kop’), wat ook voorkom in /Xam (S1), //Ŋ !ke (S2), ≠Khomani (S2a) en //Xegwi (S3); met die woord !nõ:, ‾!no, ‘hill’, (‘heuwel, kop’), wat voorkom in //Ŋ !ke (S2), Ki /hazi (S4b) en //K”au-//en (N1); en ook met die /Nusan (S6a) woord !gou, ‘mountain, hill’, (‘berg, kop’), met sy sinoniem !kau (Bleek 1956:282, 261, 479, 387, 479). Die slot –s vir die vr. ekv. word ook gebruik vir voorwerpe wat rond is, soos ’n ronde kop, wat goed aansluit by die klipkop van graniet. Steinkopf, Tarakhois, Karakhois Tarakhois, ook Karakhois geskryf, is ’n ou naam vir die dorp Steinkopf 45 km noordnoordwes van Springbok in Namakwaland (Nienaber & Raper 1977:1018). Knudsen (1845:16) het opgeteken: “/Khara-khois, Steinkopf”, en Schultze (1904-5) het verduidelik: “Ort, wo eine andersartige (/kxara) Frau (kxoës) ist. Wahrscheinlich wie in so vielen Fällen eine Anspielung auf ein persönliches Erlebnis, das bekant genug wurde, um dieser Grundwasserstelle den Namen zu geben.”; (“Plek waar ’n vreemde of anderssoortige (/kxara) vrou (kxoës) is. Waarskynlik soos in so baie gevalle ’n sinspeling op ’n persoonlike belewenis wat bekend genoeg geword het om hierdie grondwaterbron hierdie naam te gee.”). Laidler (1927:148) verskaf ’n soortgelyke verklaring: “D/kara kois, foreign woman. A man came from the Cape and in a bushy place found a spring that had never been seen by those living nearby. Hence ‘Foreign woman’. This is near Steinkopf.”; (“D/kara kois, ’n vreemde of uitlandse vrou. ’n Man het van die Kaap gekom en in ’n beboste plek ’n fontein gevind wat nog nooit deur diegene wat daar naby gewoon het, gesien is nie. Derhalwe ‘Vreemde vrou’. Dit is naby Steinkopf.”). In teenstelling met Schultze en Laidler, wat die benoemde entiteit as ’n ‘Wasserstelle’ of ‘spring’ (‘fontein’) beskou, meen Pettman (1931:20) dat die naam na ’n verhewenheid verwys: “/ Kara-Khois (/kara, to differ; khois, a woman) is a remarkable hill in Little Namaqualand; there is a spice of humour in the name, which represents this singular hill as a peculiar woman; the Dutch have perpetuated the idea, by calling the hill Byzondermeid.”; (“Kara-Khois (/kara, om anders te wees, om te verskil; khois, ’n vrou) is ’n merkwaardige heuwel in Klein-Namakwaland; daar is ’n tikkie humor in die naam, wat hierdie uitsonderlike heuwel as ’n eienaardige vrou uitbeeld; die Hollanders het hierdie gedagte verewig of bestendig deur die heuwel Byzondermeid te noem.”), In ’n brief van 17 Junie 1965 het mnr. Piet van Heerde geskryf: “Tarakhois. Gewoonweg word dit vertaal ‘Biesondermeid’. Majoor Leipoldt het gesê dat Tarakhois nie ‘besondermeid’ is nie maar ‘besonderheid’ omdat die rotsformasie uit ’n besondere rotsformasie bestaan het. Oorlede dr. Izak van Niekerk se moeder het verklaar dat Tarakhois beteken ’n besonder, ’n vooraanstaande vrou.” Daarby het mnr. Van Heerde sy eie verklaring bygevoeg, waarby hy die tweede lid van die naam as khu aangee: “Die Khu het dan gestaan vir ryk, vir hoof- of vernaamste vrou. Dan kry ons Tarakhus, die hoofvrou van een van die Engelbrechts, en dan kry ons die uitgesoekte vrou, die vernaamste vrou, die Besondermeid. Tara is steeds vrou, Khu of Khus die betere of uitgesoekte vrou.” Nienaber en Raper (1977:1019) verduidelik: “Mnr. Van Heerde sien die naam as ’n samestelling van Nama tara-s ‘Ehefrau’ en !khū, ‘reich’, vernaam. ... Feit is dat ‘Bysondermeid’ ’n vertaling van /Khara-khoes is, dat k- en t- kan afwissel ... dus lyk dit of Tara- en Kara- gewone wisselvorme is.” Nou is dit insiggewend dat mnr. van Heerde die tweede lid van die naam as ku of khu aangee. Soos in soveel gevalle waar daar onsekerheid oor die verklaring van ’n inlandse naam is, en verskillende verklarings aangebied word, soms met volksetimologiese vertolkings, ontstaan die vraag of ons nie ook in hierdie geval ’n antieke inlandse naam het wat dalk in vertaalde vorm voortleef nie, met ander woorde of Steinkopf die naam Tarakois, Tarakhois, Karakois, Karakhus, of hoe ookal geskryf, vertaal nie. Dan stem die lid Tara of Kara ooreen met die /Xam (S1) woord !kara, ‘stone’, (‘klip, steen’, Duits ‘Stein’), ‾!kara, ‘flat stone’,(‘plat klip’), en die lid khus met die Naron (C2) woord !ku:ʃa, ‘head’, (‘kop’) (Bleek 1956:409, 454). Kokot (SESA 10 1974:265) deel egter mee: “... in 1818 the London Missionary Society sent Heinrich Schmelen to found a mission station there. Dr. Karl Friedrich Adolf Steinkpf, minister of the German congregation in London, donated a considerable sum of money for the purpose, and in gratitude the station was named after him.” Die taalkundige (fonologiese, semantiese en ortografiese) ooreenkoms tussen Steinkopf en Karakhus is onmiskenbaar, en dis heel moontlik dat die naam Steinkopf letterlik in die inlandse taal vertaal is. Dis waarskynlik dat die inlandse naam die familienaam vertaal en dus van meer onlangse datum is. Vuursteenkop, Dwykarante Vuursteenkop is die naam van ’n heuwel 1 011 meter hoog 57 km noord-noordoos van Oudtshoorn en 42 km oos van Prince Albert. Net suid van hierdie heuwel is die Dwykarante. Hierdie rante lê 75 km oos van die Dwykarivier en is dus nie geografies of onomasties met die rivier verbindbaar nie. Daar is wel so ’n verbintenis tussen Dwykarante en Vuursteenkop, wat die moontlikheid van vertaling opper. Die komponent Dwy- is semanties en fonologies vergelykbaar met die the Kung (N2) woord /wi:, ‘flint’, (‘vuursteen’) (Bleek 1956:362), waar die dentale klapklank / deur die dentale medeklinker d verteenwoordig word, en die y en i mekaar afwissel; die komponent -ka is vergelykbaar met die Hadza (C3) woords !a, ‘hill’, (‘heuwel, kop’), en //a, ‘stone, hill’, (‘klip, kop’) (Bleek 1956:369, 514), waar die tongslae ! en // met die stemlose konsonant k vervang is. Vuursteenkop is dus die regstreekse vertaling van Dwyka. Steenrivier, Ikunsaij Schrijver het in 1689 die volgende oor die rivier Ikunsaij opgeteken: “… sloegen wij ons met den avond an een kleine en klippige rivier ter neder, daar wij weijnig weiding vonden, en word de geseide rivier van de Hottentots Ikunsai of Steenrivier gent.”; (“… gooi ons met die aand aan ’n klein en klipperige rivier neer, waar ons min weiding vind, en die genoemde rivier word deur die Hottentotte Ikunsai of Steenrivier genoem (in Godee Molsbergen III 1922:116).” Ou-Kaapse woorde vir ‘klip’ sluit in die Kaaps-Saldanha dialektiese woord hip, ‘pierre’ (De Flacourt 1655:58), die Kaapse dialektiese woorde yqua, ‘klippen; rupes, scropuli’, (‘klippe’) (Witsen II 1691 RZA I:221), heyqua ‘een steenrots’, (‘’n klip, rots’) (Valentyn 1726:108a), en hêiqua, s. hyqua. ‘rupes, s. scropulus; een rots, een steen’, (‘’n rots, ’n klip’) (Kolbe I 1727:433). Nienaber (1963:341-342) wys uit: “Ons het hier verskillende spellingpogings. Nama verskyn as /ui-s, ‘der Stein, der Felsen’, (‘klip, rots’), verwant aan /ui-b, ‘der Berg’. … Die suffiks word geskryf met -p of -b vir die ekv. manl., of met -qua vir die mv. manl., met -a- objectivi. … Die woord kom dikwels in plekname voor, so in die mv. by Schrijver 1689 wat vertel … ‘Ikunsaij of Steenrivier’ … dus in Nama oorgebring, /ui-ga-se plus !a-b(i), ‘klipperige rivier’.” Nienaber en Raper (1977:596) het blykbaar van hierdie verklaring afgesien, en verklaar: “Ons het die betekenis maar vind dit moeilik om dit oortuigend met die bestaande woordvoorraad te vereenselwig.”. Die suffiks -qua is in hierdie geval blykbaar nie die manl. mv. nie. (Valentyn 1726:108a) gee die woord aan as heyqua, ‘een steenrots’ en (Kolbe I 1727:433) as hêiqua, s. hyqua. ‘rupes, s. scropulus; een rots, een steen’, (’n rots, ’n klip’). Die vertaling as ‘een steenrots’ en ‘een rots, een steen’, (’n rots, ’n klip’), dui aan dat die enkelvoud aangegee word. Indien die slot -a in die woord heyqua, hêiqua of hyqua wel die ‘objectivi’ is, soos Nienaber uitwys, is die stam van die woord heyqu of hyqu, wat fonologies en semanties ooreenstem met die lid Iku van die naam Ikunsaij, dus ‘klip’ of ‘steen’ (Hollandse uitspraak van y is soos die Afrikaanse u wat ’n geronde i is). Die slotkomponent, -nsaij, is vergelykbaar met die !O !kuŋ (N3) woord !kai, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1929:70), met die /Auni (S4) woord ≠ei ‘river’, (‘rivier’), en met die //Ŋ !ke (S2) woorde /k”eĩ, ‘river’, (‘rivier’), /k”eĩ , ‘riverbed’, (‘rivierbedding’) (Bleek 1956:643, 339, 749), waar die spelling -ns- die betrokke tongslag verteenwoordig. Modderfontein, Agabees Etlike plekname verwys na die modderige geaardheid van die benoemde entiteit, Laidler (1927:148) skryf oor “P/aga bees, Modderfontein, mud spring; a common name.”, (“P/aga bees, Modderfontein, ’n algemene naam”). Hierop verduidelik Nienaber en Raper (1977:171): “Laidler se P/aga is “te lees as ≠Aga; die –bees (-bes, -bis) is plekbenoemende formans, veral by (oop) waters, en by fonteine is die genussuffiks gewoonlik die vroulike (-s). Die vertaling met ‘modder’ is ’n indirekte vertaling van ≠aga, ≠a = ‘riet’, ≠aga = ‘rietryk’ of ‘rietagtig’, en waar riet staan, daar is ook modder.” Dis interessant en insiggewend dat Laidler die klapklank by die naam aangee as die palatale ≠, wat ons in staat stel om die lid P/a te begryp as die Kung (N2) woord ≠ka, ‘clay’, (‘klei’), en die komponent –ga as vergelykbaar met die Auen (N1) woord ≠ha = ‘spring, fountain’, (‘waterbron, fontein’) (Bleek 1956:654, 650), sodat Modderfontein die regstreekse vertaling van Agabees is, die lid –bees die bygevoegde lokatiewe suffiks, soos hierbo uitengesit. Swartmodderrivier, Nuahoë, Guanib Alexander (1836) gee op sy landkaart die name “Nuahoë (Guanib)” aan. Op Th. Hahn se kaart (1879) is “≠Nua-//Hoes R.” wat aan die suidwestelike kant van !Han-≠ami van wes na oos loop, en in sy Collectanea (1901:39) gee hy “≠Nua//hoes, Fluss nördlich von ≠Khûias”; (“≠Nua//hoes, rivier ten noorde van ≠Khûias”). Nienaber en Raper (1977:918) wys daarop dat Hahn dit aangee “as ’n voorbeeld van naamgewing n.a.v. ’n ooreenkoms met ’n opvallende saak. Die saak is hier die //hoe-s = ‘(Milch)eimer’, (‘(melk)emmer’) van hout (Rust 1960:16), ook genoem ‘bamboes’. In die rivier is daar sulke holtes wat aan die ‘bamboese’ laat dink. Die kleur (≠nūa = ‘swart’) sal op die bodemgesteldheid slaan. ‘Swart houtemmer-rivier’.” Wat die alternatiewe naam Guanib betref, wys Nienaber en Raper (1977:372) daarop dat dieselfde name, “Nuahoë (Guanib)”, ook deur Sprigade en Moisel (1904) op hulle Kriegskarte saam genoem word, en noord daarvan gee hulle “Schwarz-Schlamm” aan. Hulle deel mee dat hierdie riviertjie vandag bekend staan as die Swartmodderrivier, noordwes van Helmeringhausen, en dat die inheemse naam in die vergetelheid geraak het. Hulle meen dat die eerste deel van die naam, Gua-, soos die Namawoord ≠goa vir ‘modder’ is, dat die lid –ni die lokatief is, en die slot –b die ml. ekv. is wat gewoon is by riviername, dus ‘Modderrivier’, en dat die kleur ‘swart’ in die inheemse naam bygedink is, terwyl dit in die Duitse en Afrikaanse name eksplisiet uitgedruk is. Die name Nuahoë en Guanib is van betrekking op dieselfde rivier, wat suggereer dat hulle dieselfde betekenis kan hê, en dat daardie betekenis in die Duitse vertaling “Schwarz-Schlamm” en die huidige naam Swartmodder(rivier) weerspieël word. Die lid Nua- van die naam Nuahoes stem ooreen met die /Xam (S1) woord /nua, ‘swart’ (Raper 2021:88), en die lid hoe- is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !nɔ̃e, ‘mud’, (‘modder’) van die werkwoord !nɔ̃!nɔ̃e, ‘to become muddy, to be made muddy’, (‘om modderig te word, om modderig gemaak te word’) (Bleek 1956:482), waar die wisseling van n en h sigbaar is (Nienaber 1963:181). Met inagneming van die verwisselbaarheid van g en n (Nienaber 1963:180) is dit duidelik dat Gua en Nua albei ooreenstem met die /Xam (S1) woord /nua, ‘swart’ (Raper 2021:88). Die lid ni- van die naam Guanib is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292), wat soms ook vir ‘rivier’ gebruik word, en die slot–b van die naam Guanib is die manlike enkelvoud. Moerasrivier, Goadar In 1752 het Beutler (in Godee Molsbergen III 1922:303) die pleknaam Goadar, ‘Moerasrivier’ opgeteken; hy skryf: “… passeerde daar meede de rivier Goadar, beteykende Moerasrivier.”; (“… gaan daarmee oor die rivier Goadar, wat Moerasrivier beteken.”). Forbes (1965:17) identifiseer die Goadar soos volg: “They crossed their Goadar River, … which is probably the stream flowing S.E. to join the Kwelegha on its south bank a mile from its mouth.”; (“Hulle het hulle Goadarrivier gekruis, … wat waarskynlik die stroom is wat suidoos vloei om by die Kwelegha aan sy suidelike oewer ’n myl van sy monding aan te sluit.”). Die Goadar word deur Skead (1973:65) as die Gonubierivier geïdentifiseer. Nienaber en Raper (1977:425) wys uit: “die eerste gedeelte [van die naam is] soos Nama ‡goa, Kora ‡koa, wat beteken ‘klei, modder’, samehangend te dink by ‘moeras’ of ‘modderasie’, maar die -dar is nie met sekerheid te verklaar nie. Daar is gemeen dat die -da- moontlik diminutief-formans is, die ‘moddertjie’, maar dit skep net ander probleme.”. Die komponent Goa- van die naam stem ooreen met die Oostelike dialektiese woord goa, ‘mud’, (‘modder’) (Beutler 1752 in Godee Molsbergen III 1922:303), en is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord ≠gwa, ‘clay’, (‘klei’) (Bleek 1956:469); die stemhebbende velêre konsonant g verskyn in albei woorde, en die half-vokaal w wissel af met die half-geslote klinker o. Die komponent –dar van die naam Goadar is moontlik ’n aangepaste woord vir ‘rivier’, vergelykbaar met die Khatia (S4a) woord /a:, die /Xam (S1) woord /ka, ‘river’, (‘rivier’); of die Auen (N1) woord ≠ka:, ‘riverbed’, (‘rivierbedding’) (Bleek 1956:268, 295, 653). Zandkraal, Gouna, Gouna se Laagte Op die suidelike deel van die plaas Zandkraal nr. Clv. Q. 2-44 in die distrik Calvinia is Gouna en Gouna se Leegte geleë (Topografiese reeks 1972 vel 3120 Calvinia). ’n Verklaring dat Zandkraal ’n vertaling van Gouna sou wees, sou Nienaber en Raper (1980:366-7) verwag het, maar in hulle woordeskat het hulle geen woorde gevind wat ’n verband tussen Gou- en ‘sand’ daarstel nie: “... ons is baie meer tevrede om sonder topografiese kerne hier liewers af te gaan op die klankassosiatiewe ooreenkoms van hierdie naam met die Khoekhoense woord vir die Carpobrotus edulis, of die ghoena of gouna (Smith CA 1966 CNSAP 227) vir ’n soort eetbare veldvy.”. Hoewel daar blykbaar geen Khoi-khoi-woorde gevind kon word wat fonologies en semanties met ‘sand’ verband hou nie, is daar die /Xam (S1) woorde !kãũ, !aũ, !kɂaũ, !oũ ‘sand’ (Bleek 1956:751), wat met die komponent Gou- ooreenstem, waar die wisseling van g en k sigbaar is. Die komponent -na is vergelykbaar met die Naron (C2) woorde ‡ka:, ‘plain, flat land’, (‘vlakte, plat land’), en ‡ha, ‘field, plain’, (‘veld, vlakte’), sowel as met die /Ŋ !ke (S2) woord /kã:, ‘valley’, (‘vallei’) (Bleek 1956:653,650, 295), wat ongeveer met die generiese term Leegte ooreenstem. Modderfontein, Hoisabes Brink (in Mossop 1947:30, 58) het op 30 September 1761 opgeteken: “Marcheeren wy wederom al tusschen klippige gebergtens … vonden aldaar een fonteijn, welkers water sterk naar modder smaakte”; (“… ons marsjeer weer ... al tussen klipperige berge … het daar ’n fontein gevind waarvan die water sterk na modder smaak”), wat Mossop vn. 30 identifiseer as “Modderfontein, permanent spring”; (“Modderfontein, standhoudende fontein”). Gordon (Ms. 2 1779:86) teken op: “… by het pad komende na Compagnies drift daar de togt by dese rivier quam volgen wy het en hielden middag by Modder fontein …”; (“… toe ons by die pad na Compagnies drift kom waar die tog by hierdie rivier aangekom het het ons dit gevolg en hou in die middag by Modder fontein …”), en bokant Modder fontein is ingeskryf: “hoi sa bees”. Op Gordon se kaart AG 7146 staan: “Modder font of Hoisabees.” Nienaber en Raper (1977:561) identifiseer die plek as “geleë aan Leeuwenrivier, d.i. die Houms, ten Noorde van Oranjerivier.” W Van Reenen skryf in 1791 (in Mossop 1935:300): “Van ... Doordrift … na de Sandfontein op de Onsabees …”. Byna ’n honderd jaar later, op Th Hahn se kaart van 1879, staan “//Hoesabes”, en op die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) verskyn die naam as “Hoesabis (Sandftn)” vir ’n bron. Th Hahn (1901) gee die naam aan met die serebrale klapklank as “!Hoëtsabis, aus Hui-a-tsabis, im !Gami-‡nūsgebiet”, vergleiche !Hu, Land, Erdem !Hoëtsabes”, en “IA contrahiert zu E. !Hoetsabes hiess ursprűnglich !Huitsabes, wurde dann !Huetsabis = !Hoetsabe.”; (“ia verander na e. !Hoetsabes het oorspronklik !Huitsabes geheet, word toe !Huetsabis = !Hoetsabe.”). Nienaber en Raper (1977:561) verduidelik: “Die huidige naam is Sandfontein nr. 131 … aan die Hounsrivier en suid van Warmbad. … Die ou naam Modderfontein het verdwyn vir hierdie plek, en Sandfontein het die inlandse Hoe/Hoisabes verdring. … Interessant dat Hahn 1879 die laterale suigklap // gebruik, toe nog denkend aan // hoe-s = ‘der Milcheimer … aus Weiden- oder Aruholz gefertigt’, (‘melkemmer … van wilger- of Aru-hout gemaak’) (Kr.-R. 1969 NW 188), maar Hahn 1901 gebruik nou die serebrale klap … wat daarop neerkom dat … Hoesabes … die ou inlandse naam is van wat nou bekend is as Sandfontein, en wel in vertaling. Die -be- of -bi- sê dat dit ’n pleknaam is, die -s meer bepaaldelik dat dit ’n fonteinnaam is, die -tsa- is ’n formans wat die grondwoord adjektiveer in plekname (Hahn), hier die woord !hū = ‘die Erde, der Erdgrund’ (Kr.-R. 202), hier bepaaldelik ‘sand’.”. Die naam van die waterbron is reeds in 1761 opgeteken as ‘Modderfontein’. Die vroegste verklaring van die naam Hoisabees as ‘Modderfontein’ is dié van Gordon in 1779. Dit lyk logies om die vroegste verklaring as ‘Modderrivier’ te aanvaar, veral omdat die rede vir die naam verstrek is, naamlik dat die water “sterk naar modder smaakte.” Die bevestiging deur Mossop (1947 soos hierbo aangehaal) dat die fontein ’n ‘permanent spring’ is, maak dit minder waarskynlik dat dit ’n ‘sandfontein’ is. Daarby ontbreek in die Boesman- en Khoi-khoitale woorde vir ‘sand’ wat fonologies of ortografies met ‘Hoe- of Hoi- ooreenstem, en die voorstanders van die naam as ‘Sandfontein’ aanvaar ‘grond, aarde’ as verwysend na ‘sand’. Taalkundig is daar ook steun vir die verklaring van die naam as ‘Modderfontein’. Die komponent Hoe is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !nõe, ‘modder’, !nõ!nõe, ‘modderig maak, modderig word’ (Raper 2021:55), waar h en n uitruilbaar is; die lid -sa- is die /Xam (S1) verbale partikel ‘to become’, (‘om te word’) (Bleek 1956:161), en die lid -be-s is die lokativerende suffiks met die slot -s wat die fontein aandui. Sandrivier, Buffelsrivier, Koussie Koussie is die naam van ’n rivier wat in die Kamiesberg tussen Springbok en Kamieskroon ontspring en verby Spektakel vloei om tussen Hondeklipbaai en Port Nolloth by Kleinsee in die Atlantiese Oseaan uit te mond. Van der Stel (1685 in Nienaber & Raper 1977:779) vertel: “… de Zandrivier, en door de Amaquas Hottentots Touse genaamt, … welke de gedagte Sonqua zeide de rivier, by hen Touse genaamt … te wezen … Deze zoo hy zeide, bekomt haaren naam van 2 buffels, die zy Touse noemen, en die door hen in de zelve gevonden zyn; zoo dat haare regte naam de Buffelsrivier zou wezen.”; (“… die Sandrivier, en deur die Amakwas Hottentotte Touse genoem ... wat die … Sonkwa sê die rivier is wat deur hulle Touse genoem is … Hierdie rivier, so sê hulle, kry sy naam van 2 buffels, wat hulle Touse noem en wat hulle daarin gevind het; sodat sy regte naam die Buffelsrivier sou wees.”). Op Van der Stel se landkaart (nr. 851) is aangeteken: “Sant Rivier of bij d’Hott. gent. Tausi welck in ’t duyts geseght is Buffels Rivier.”; (“Sandrivier of deur die Hottentotte Tausi genoem, wat in Duits Buffelsrivier is.”). Twee Hollandse name word dus vir die Touse of Tousi opgeteken, naamlik Zandrivier en Buffelsrivier; daarna het optekenaars blykbaar deur die bank die naam ‘Buffelsrivier’ aangegee, met verskeie spellings van die inlandse naam. Wikar skryf in 1779 (in Mossop VRV 15 1935:192) “Mond van de Kause off Buffels Rievier na beduiding.”; (“Monding van die Kause of Buffelsrivier na beduiding”). W. van Reenen (in Mossop 1935:298) teken in 1791 die naam aan as “de Cousie of Buffelsrivier” aan. Albrecht (1806 in Moritz Reise 31/1 97) gee “Kouze- oder Büffelfluss”, en Alexander (1 1836:35) “the Kowsie, or Buffalo river.” Tot in hierdie stadium is die inlandse naam sonder tongslag opgeteken; daarna word die dentale schnalz aangegee deur Knudsen (1845:16) in die naam “/ Gausib: Buffels River”; deur Kroenlein (1889:80) as “/Gáosib, der Büffelfluss (Klein-Namaland)”; (“Gáosib, die Buffelsrivier (Klein-Namakwaland)”); en deur Schultze (1907:168) as “/Gaoseb, Büffelsrivier”. Hieruit blyk dit dat die meerderheid optekenaars verklaar dat Buffelsrivier die naam Koussie vertaal. Dit is taalkundig moontlik. Die inlandse naam kom voor as Koussie, variante Touse, Tousi, Cous, Cousie, Kouwsie, Kauzi, /Gaosib, /Gaoseb, wat die uitruilbaarheid van die anlaut T-, K-, C- en G vertoon. Die eerste komponent van die inlandse naam stem fonologies en semanties ooreen met die Ou-Kaapse woord t’aouw, die Oostelike dialektiese woorde /kaw, t’kau en /kaoop, die Koranna woorde /kaaub, /gaob en /aob, die Nama woord /gaob, die Kung (N2) woorde /kau en / gau, die Hei//kum (N2a) woord /gaub, die Hie (C1) woord /hao, die Hukwe (C2b) woorde gau en /gau, die !Xung woord /ao, en die Khwe woord /áò, ‘buffalo’, (‘buffel’) (Raper 2020:287-288). Nienaber en Raper (1977:780) verklaar: “Oor die betekenis is daar geen twyfel nie. … Van die begin af is die inboorlingnaam vir die soms droë sandriviertjie vertaal as ‘Buffelsrivier’, en wel uit die mond van Namas en San. … Die oorspronklike en die vertaalde name het naas mekaar bestaan, selfs tot vandag toe, en die eie naam van Van der Stel en geselskap (Sandrivier) het verval, hoewel dit blykbaar redelik lank gebruik is, so bv. praat Brink, 1761, byna ’n eeu na Van der Stel net van ‘Sandrivier’, en ook nog later doen Gordon dit.” Volgens ons bronne lyk dat asof ‘Sandrivier’ die vroegste opgetekende nie-inlandse naam was vir hierdie “soms droë sandriviertjie”. Die komponent Kou is fonologies en semanties vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde !kãũ, ‘sand’, en !ãu, !k’aũ en !oũ, ‘earth, ground, sand, stone, dust’, (‘aarde, grond, sand, klip, stof’) (Bleek 1956:372; 1929:71). Die slotkomponent -se, -sie, -si is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292), wat soms ook vir ‘rivier’ gebruik is. Die oudste optekening van die naam as Touse en Tausi is naaste aan die /Xam (S1) naam !oũ¯/i:, ‘Sandrivier’, waar die anlaut T die serebrale klapklank ! verteenwoordig, en die dentale of alveolêre suigklank / met die alveolêre frikatief s ooreenstem. Sandveld, Gab, Gaab, Gu Hartman (1903 kaart) gee die inligting: “Omaheke oder /Gab (Sandfeld) ... (Sandfeld von den Sandfeld Buschmännern !Gu genannt).”; (“Omaheke of /Gab (Sandveld) … Sandveld, deur die Sandveld-Boesmans !Gu genoem.”). Die Kriegskarte van Sprigade en Moisel (1904) gee Gab sonder die dentale klapklank. Nienaber en Raper (1980:261) is van mening dat die naam /Gab los staan van die Duits-Afrikaanse naam Sandfeld/Sandveld, en dat dit verband hou met die Namawoord /gā, ‘beskutting, skuiling’ (Kroenlein-Rust 1969:73), soos in ’n bos, tussen struike, in grotte, en so meer. Die feit dat /Gab as alternatiewe naam vir ‘Sandfeld’ aangegee word, suggereer egter dat die Europese naam tog ’n vertaling is, en dit blyk wel so te wees. ’n Woord wat fonologies en semanties met die lid Ga- vergelyk kan word, is die /Auni (S4) woord !ga, ‘sand, earth, dust’, (‘sand, grond, stof’) (Bleek 1929:35). Die wisseling van g en k kan waargeneem word in verwante woorde vir ‘sand’, soos die Auen (N1) woord kxa, en die Auen (N1) en Kung (N2) woorde ka, k”a, ‘sand’ (Bleek 1956:116 75); die Auen (N1), Kung (N2) en !O !kuŋ (N3) woord k”a; die Auen (N1) woord k’a, die Kung (N2) woord k”a, en die !O !kuŋ (N3) woord k’a, ‘sand’ (Bleek 1929:35, 71). Soos opgemerk, het Hartmann !Gu opgeteken as die Sandveld-Boesmans se naam vir die Sandveld. Met inagneming van die verwisselbaarheid van g, k en x, en as aanvaar word dat die tongslae kan afwissel, is die lid !Gu vergelykbaar met die / Nu// en (S6) woord _≠gum, die Sesarwa (S5) woord //khu:m, die Naron (C2) woord xum∫a, die “Hottentot” woord _xũb, ‘sand’ (Bleek 1929:42), en die Namawoord !hub, ‘Erde’, (‘aarde’) (Rust 1960:18). Die slotelemente –m, –b en –ʃa is die manlike en vroulike genusuitange in die betrokke tale, sodat die stamwoord in die verskillende tale _≠gu, /khu:, xum, _xũ en !hu is. Soutrivier, Ukhaib Dr KFR Budack het in die verslag van veldwerk (in Nienaber & Raper 1980:743) geskryf: “/U-//khaeb, Namanaam vir Soutrivier. /U = ‘brak’, //khaeb = ‘riviersand’, dus letterlik: ‘Brak riviersand’.” Nienaber en Raper het bygevoeg: “By riviername word gewoonlik die –b van die ml. ekv. aangeheg, soos hier.” Dis opmerklik dat die rivier se naam ‘Soutrivier’ is, nie ‘Soutsand(rivier)’ of iets dergeliks nie. Ook word die inlandse naam deur Budack volgens die moderne ortografie weergegee. Die komponent U- van die naam stem ook ooreen met die /Xam (S1) woord /u:, ‘sout, bitter, brak’ (Raper 2021:83), /u: ‘salt, also used for brackish, bitter’, (‘sout, ook vir brak, bitter, gebruik’) (Bleek 1956:662, 358). Indien die tweede lid van die naam wel die generiese term ‘rivier’ vertaal, is dit vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woorde /k:eĩ, /k”i, en die /Xam (S1) en /Auni (S4) woord ≠ei, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1956:339, 643), waar die tweeklank ai met ei afwisselbaar is (Raper 2020:461). Die slot -b is die bygevoegde Khoi-khoi manlike enkelvoud wat dikwels by riviername voorkom. Soutrivier, Cisiqua Volgens Molsbergen (II 1916:9) het Hartogh in 1707 opgeteken: “... en aan een zoute rivier Cisiqua genaamd vond men de Kapteine Wildschut …”; (“… en aan ’n sout rivier Cisiqua genoem vind mens die kaptein Wildschut.”). In Hartogh se handgeskrewe dagboek staan egter: “met den dag gingen weeder aan ’t marcheeren, na omtrent 3 uuren weg spoedend quamen aan de Soute Rivier bij de hottentots Cisiqua gent., vonden daar 4 Cralen …”.; (“… met die dag gaan ons weer aan die masjeer, na omtrent 3 ure verder spoedend kom ons aan by die Soutrivier, deur die Hottentotte Cisiqua genoem; vind daar 4 krale …”). Hierdie Soutrivier is blykbaar nie die Soutrivier by Kaapstad nie, maar, soos DG van Reenen in 1803 uitwys: “Die Zoutrivier, die Cisiqua uit J Hartogh se joernaal, vloei in die Hoopvlei, ongeveer halfweg tussen die teenswoordige Bredasdorp en die Breederivier …” (Blommaert & Wiid 1937:19). Dit lyk vir Nienaber (1963:464) asof “die –qua waarskynlik te lees [is] as –ka, ’n ou spelwyse vir !a-b, ‘rivier’ ... Of die woord cisi as ’n gevelariseerde vorm van Na. /u-sa, ‘brak’, te beoordeel is, is o.a. vanweë die groot klinkerverskil onseker.”. Hoewel Wuras vir Koranna /usa gee vir ‘salty’, (‘souterig’), en Engelbrecht dieselfde woord gee vir ‘sout (bw.)’ (in Nienaber 1963:464), klop dié woord nog nie fonologies met Cisi nie. ’n Oplossing is moontlik te vind in Boesmanwoorde wat met die komponent Cisi vergelyk kan word. Die fotostaat van die handgeskrewe teks van Hartogh se joernaal is dof en moeilik leesbaar, en dis moeilik om te sien of the eerste letter ’n C of ’n G is. Die letter C kom nie in Boesmans voor nie. Indien die naam wel Gisiqua is, is die lid Gi- wat klank en betekenis betref vergelykbaar met die Kung (N2) en !O !kuŋ (N3) woord ‾gwi, ‘salt’, en die lid si met die /Auni (S4) infinitief si, ‘to be’ (Bleek 1956:53, 168). Die lid –qua van Cisiqua is soos die woorde !ko:a, !ko‾ã, !kwa:, !khwa, !khoa: en !koa, ‘running water’, (‘lopende water’), d.w.s. ‘rivier’, wat in /Xam (S1), /Nusan (S6a) en //Kxau (S2b) voorkom (Bleek 1956:437). Dan is Soutrivier die regstreekse vertaling van Cisiqua. Soutkloof, Addo Addo is die naam van ’n streek ten ooste van die Sondagsrivier, ongeveer 72 km noordoos van Port Elizabeth, ook die naam van ’n spoorwegstasie, ’n poskantoor en ’n brug. Ongeveer 680 ha is in 1931 omhein om die Addo Nasionale Olifantpark te vorm, en die Addohoogte is ’n heuwel ongeveer 42 km noordoos van Uitenhage. Vroeë spellings van die naam sluit in Kadouw, Kaddo en K’adouw (Raper et al 2014:5). Bulpin 1978 gee die betekenis van Kadouw aan as ‘river passage’, (‘rivier-deurgang’); Kirby (in Meiring 1959) verklaar die betekenis as ‘river path’, (‘rivierpad’) of ‘drift’, (‘drif’). ’n Ou-Kaapse woord vir ‘rivier’ is k’â (Witzen 1691 I in Molsbergen I 1916:220), wat wel ooreenstem met die komponent K’a- of Ka- van die naam Kadouw, en die lid –douw stem ooreen met die Ou-Kaapse woord dau, ‘kloof, poort’ (Schrijver 1689 in Mossop 1931:227), Nama dáo-s, ‘die Pforte (Eingang in’s Gebirge)’; (‘poort (ingang in die gebergte)’.) (Kroenlein 1889:57). Nienaber en Raper (1977:170) wys egter daarop dat die samestelling ‘rivier + poort’ teenstrydig is met die strukturele reëls van Nama. Hulle meen dat die lid A- of K’a- soos die Namawoord !Ga(b), ‘Gift’, (‘gif’) (Rust 1960:27) kan wees, en dat Addo of Kadouw ‘Noorsboompoort’, kan beteken, van die gif wat van hierdie boomsoort (Euphorbia spp.) verkry word. Argumente teen hierdie verklaring is dat Euphoria en ‘gif’ nie noodwendig sinoniem is nie, en dat die Namawoord !ga-b konsekwent met ’n g- gespel word, nie met ’n k nie, terwyl die pleknaam nooit met ’n G- as bv, Gadouw opgeteken is nie. ’n Verklaring wat op meer as bloot klankooreenkoms berus, word deur Skead (2005 brief van 22 Junie) verstrek: “Soutkloof, 8 km SE of the Addo shopping centre, is the only kloof or pass in the ‘singularly poortless’ Addo Valley, which is flat ground between low, widely-separated scarps. This Soutkloof carries the main roads from Port Elizabeth and Uitenhage through the otherwise steep escarpment, and would also have been the route traversed by wagoners in olden times.”; (“Soutkloof, 8 km suidoos van die Addo-winkelsentrum, is die enigste kloof of bergpas in die ‘uitsonderlik poortlose’ Addovallei, wat uit plat grond tussen lae steiltes bestaan wat ver uitmekaar is.. Hierdie Soutkloof dra die hoofpaaie van Port Elizabeth en Uitenhage deur die andersins steil skuinste of helling, en sou ook die roete gewees het wat in die ou dae deur wadrywers deurkruis is.”). Afgesien daarvan dat hierdie verklaring, dat Addo en Soutkloof topografies met mekaar korreleer, is die name ook taalkundig met mekaar vereenselwigbaar. ’n Kaapse dialektiese woord vir ‘sout’ is kxa (Schrijver 1689 in Mossop 1931:227), soortgelyk aan die //Xegwi (S5) woord !xa:, ‘salt’, (‘sout’) (Bleek 1929:71). Die lid K’a-, Ka- van Kadouw word gedevelariseer as Addo, terwyl die woord dau met die lid –do van Addo ooreenstem (Nienaber & Raper 1977:169). Soutkloof is ’n vertaling van Addo. Soutkloof, Koedoma, Koeranna Die naam “Koedoma (of Koeranna)” kom voor op die Topografiese reeks 1965 vel 3420 Riversdal. (Nienaber & Raper 1980:533-4) wys daarop dat Koedoma die naam is van plaas nr. Sw. Q. 7-4, distrik Bredasdorp, noord van en aangrensend aan die plaas Zout Kloof, en noordoos van en aangrensend aan plaas Sw. Q 7-5., Nooitgedacht Gelegen aan de Zoute Kloof. Oor hierdie twee plase Nooitgedacht en Zout Kloof vloei die Soutkloof, ’n sytak van die Karsrivier; hierdie stroom vloei ook oor die plaas Sout Kloof nr. Sw. Q. 10-38. Die plaas Brakke Kloof, nr. Sw10-36. Q. 14-47, is ten noorde van en aangrensemd aan dié plaas, en ten ooste van hom is Zoutkuil, nr. Sw. Q. Ten suidweste en aangrensend aan die plaas Koedoma is Groot Zoutkloof. Aan die hand van talle gevalle waar ’n inheemse pleknaam as komponent van ’n naamkerngroep voorkom, meen Nienaber en Raper dat dieselfde verskynsel hier voorkom, m.a.w. dat Zoute Kloof, Zout Kloof, Sout Kloof en Soutkloof almal vertalings van Koedoma is. Die komponent Koe- is dan soos Nama ≠ō-, ‘Salz’, (‘sout’) (Rust 1960:51), waar die aanvang –K- die palatale klapklank ≠ verteenwoordig, en ook vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde ≠k’¯o, ‘salt’ en /u:, ‘salt, also used for brackish, bitter’, (‘sout, ook vir brak, bitter gebruik’) (Bleek 1956:662, 358). Die lid –doma is soos die Nama woord dommi, ‘Kehle’, (‘keel’) (Rust 1960:34), wat in vele plekname voorkom as antropomorfiese siening van ’n kloof, of keel om water af te voer. Soos opgemerk, kom die naam “Koedoma (of Koeranna)” op die Topokadastrale landkaartreeks 1965, vel 3420 Riversdal, voor, en op die Topografiese reeks 1973 vel 3420 Riversdal kom net die naam Koranna vir hierdie plek voor, volgens Nienaber en Raper “duidelik ’n volksetimologiese aanpassing wat in die naam ’n verwysing na die stamgroep sien”, vermoedelik met die gedagte aan ‘Koranna’. Die komponent Koe van die pleknaam is eintlik vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde ≠k’¯o, ‘salt’ en /u:, ‘salt, also used for brackish, bitter’ (Bleek 1956:662, 358). Die komponent doma van die wisselvorm Koedoma is moontlik wel soos die /Nu //en (S6) woord dom, dum, dumba, ‘neck, throat, hole, river’ en die Auen (N1) woord dum, ‘river’ (Bleek 1956:29). Die komponenet ranna in die variant Koeranna is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /kanna, ‘kloof’ (Bleek 1956:301). Koeranna is dan die inheemse naam vir Zout Kloof, Zoute Kloof, Soutkloof, sinoniem met Koedoma. 3.2.6 Gemoedstoestand Blijdeverwacht, Haiais Haiais is die ou naam van Blijdeverwacht, nou die plaas nr. 72 in die distrik Karasburg in Namibië (Nienaber & Raper 1977:507-508). Fenchel T (1885 in Quellen 18 1930:108) deel mee: “Die übrigen ... liesen sich auf //Hai-/ais nieder ... und nannten den Ort Blydeverwachting (Frohe Erfüllung).”; (“Die ander ... het hulle by // Hai-/ais gevestig … en die plek Blydeverwachting (Frohe Erfüllung) genoem ...”). ’n Ander verklaring word in 1973 per vraelys deur H Boonzaaier (in Nienaber & Raper 1977:507) aangegee, naamlik: “//Hai-/ais is ‘Wegloopbrand’ in die veld”. Nienaber en Raper meen “Haiais vertaal nie die ou naam [Blijdeverwacht] nie, dit is ’n vervangende naam met idealistiese strekking, nou van die plaas nr. 72, dist. Karasburg, aan die Gaiab geleë”, en aanvaar mnr. Boonzaaier se verklaring van die naam; hulle verbind die lid //Hai van die naam met die Namawoord //hei [//hai], ‘fortlaufen, wegrennen’, (‘voortgaan, weghardloop’), en die lid / ais met die Namawoord /ai [/ae], ‘Feuer’, (‘vuur’) (Kroenlein-Rust 1969:77, 10). Indien die ouer verklaring, naamlik dié van Fenchel, inderdaad die juiste is, en Blydeverwachting die inlandse naam wel vertaal, stem die komponent Hai van die naam ooreen met die //Ƞ !ke (S2) woord hãija, ‘good’, met die Kung (N2) woorde !kãi, kaiä, die Naron (C2) woorde kãi, ‘good’, (‘goed,’); gãi, ‘happy’, (‘gelukkig’), en die //Ƞ !ke (S2) woorde !kãi, !kê:i, ‘good, happy’, (‘goed, gelukkig’) (Bleek 1929:43; 1956:405). Daar is minder sekerheid of waarskynlikheid met die lid -ais van die naam Haiais; moontlik is dit ’n aanpassing van ’n woord soortgelyk aan die Sesarwa woord /ka /ki, ‘satisfaction’, (‘bevrediging’) (Bleek 1929:71), Hie (C1) kaho, ‘satisfaction’, (‘bevrediging’), kaha, ‘to be satisfied’, (‘om tevrede te wees’) (Bleek 1956:76). In die geval van die riviernaam Gaiab, waaraan die plaas Haiais geleë is, is die komponent Gaia tog fonologies soos die /Ƞ !ke (S2) woord hãija, ‘good’, (‘goed,’), en die Kung (N2) woord kaiä, ‘happy’, (‘gelukkig’). Fenchel verduidelik die Hollandse naam Blydeverwachting as Frohe Erfüllung, (‘blye vervulling’), waarvan die betekenis (en die komponent Haia-) nader is aan die /Xam (S1) woorde !kai:, !kai:ja, ‘to complete, used as adv.’, (‘om te volbring, te vervul, as bw. gebruik’) (Bleek 1956:77). Goeiehoop, Kaiagab Die plaas Goedehoop nr. 463, geleë oos van Aranos in die distrik Mariental, is ook bekend as Goeiehoop. Nienaber en Raper (1980:445) deel mee dat die Namanaam blykbaar vroeër gehoor is as Gaiagab, later as Kaiagab, of, volgens die segsman H Arndt (veldwerk 1974), as Keiraxãb. Die Afrikaanse en Nederlandse name is blykbaar vertalings van die inheemse naam; die komponent Gaia- of Kaia- stem ooreen met die Kung (N2) woord kaiä, ‘good, nice’, (‘goed, aangenaam’) (Bleek 1956:42), verwant aan die Naron (C2) woorde kãi, ‘good’, (‘goed’), en gãi, ‘happy’, (‘gelukkig’), en die //Ƞ !ke (S2) woorde !kãi, !kê:i, ‘good, happy’, (‘goed, gelukkig’) (Bleek 1929:43; 1956:405). Die komponent -gab van die naam is vergelykbaar met die Hie (C1) woord ≠gawa, ‘to expect’, (‘om te verwag’) (Bleek 1956:642), waar die wisseling van b en w sigbaar is, en die slot –a van die woord geëlideer is om die naam te laat uitgaan op die Nama manlike enkelvoud, wel by die hervertolking van die naam as synde van Nama-oorsprong, of onder Nama-aanpassing. Genadeberg, Toorberg, Toorkop, Towerberg Skead (1973:63) gee Genadeberg aan as ’n alternatiewe naam vir Toorkop in die Ceres-distrik, en vir Toorkop gee hy die sinoniem Towerberg. Walton (1984:88 1A) gee die naam as Toorberg aan. Die vraag ontstaan waarom Genadeberg as alloniem vir Toorberg, Toorkop en Towerberg aangegee word. In hierdie geval is die lid toor- ’n volksetimologiese vertolking van die Hie (C1) woord thoo, ‘mercy’, (‘genade’) (Bleek 1956:200), die eerste lid van die naam Genadeberg. Genadeberg is dus die letterlike vertaling van Thoo(berg), wat volksetimologies as Toorberg, Toor(kop), en Towerberg vertolk is. Goedgevind, Anigame Rektor A Zaby (1979::51) deel mee: “Goedgevind, nr. 500 [Von altersher unter den Dama bekannt als] Ani-//game. ‘Vogelwasser’.”; (“Goedgevind, nr. 500. Van oudsher onder die Dama as Ani-// game, ‘Voëlwater’ bekend.”). Nienaber en Raper (1980:170) merk op dat die naam nie op beskikbare ou kaarte voorkom nie, en aanvaar die verklaring van Anigame as “soos Nama ani = ‘Vogel’, plus //gami = ‘Wasser’ (Rust 1960 DNW resp. 70 en 72).” Benewens klankooreenkoms tussen die naam Anigame en die verklaring as “Vogelwasser”, van ani + //gami, is daar geen regstreekse verbinding tussen die name nie. Gesien die feit dat die inlandse naam nie op beskikbare landkaarte voorkom nie, soos Nienaber en Raper uitwys, bestaan die moontlikheid van aanpassing en klankharmonie, wat gelei het na die verklaring van Anigame as ‘Voëlwater’. Daarenteen is daar die alternatiewe naam, of alloniem, Goedgevind, wat volgens die veelvoorkomende patroon die vertaling van Anigame sou kon wees. Die komponent Ani- vertoon geen klapklank nie, maar wat die klinker-opvolging a–i en die nasalering n en die tilde ̃ betref, stem dit ooreen met die //Ŋ !ke (S2) en Naron (C2) woorde !kãi, !kẽ:i, !kẽ:ĩ, ‘good, happy; to be good, goodness’, (‘goed, gelukkig; om goed te wees, goedheid’); met die/Auni (S4) woord _≠ka ̃i, ‘beautiful, pleasant’, (‘pragtig, aangenaam’), en met die /Xam (S1) woord a:kən, ‘good’, (‘goed’) (Bleek 1929:43), die beklemtoonde vorm van a- (Bleek 1956: 405,655, 721; 1929:43). Die komponent –game, ‘gevind’, is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /kamma, /kʌmma, ‘to find; to take up’, (‘om te vind, op te neem’) (Bleek 1956:299; 716), waar die verwisselbaarheid van g en k, en van a, e en i, in werking tree (Raper 2020:453, 457, 458). Taalkundig, d.w.s. fonologies en semanties, is Goedgevind herkenbaar as die vertaling van Anigame. Goeiehoop, Nudaob, Gnudaob Engelbrecht (1925:31) het opgeteken: “In die laaste jare is daar al baie van die plaasname verdoop. Gnu Daub (Gnu = ‘swaar’ of ‘ver’; daub = ‘pad’). Die plaas noem party mense nou ‘Good-Hope’.” Nienaber en Raper (1977:923-924) verduidelik: “Engelbrecht se opgawe van Gnu is soos Nama !nû, ‘weit (entfernt)’, (‘ver (afgeleë)’) (Rust 1960:73), en daub is soos Nama doab, ‘pad’. !Nudaob = ‘Verpad’ (sy spelling Gnudaub), ‘Langpad’ en ‘Verpad’ inbegrepe. Die nuwe naam Good Hope is nou Goeiehoop, plaas nr. 24 (13235/1954), Gordonia distrik. Goeiehoop vertaal nie Gnu Daub nie, maar klaarblyklik is daar ’n noue verband. Ons sien dit so. Die Gnu Daub het vir die oumense geklink soos Good Hope, d.w.s. die Good Hope is ’n volksetimologiese aanpassing uit Gnu Daub. Hierdie Good Hope het toe die grondslag geword van die Afrikaanse Goeiehoop.” Tog lyk dit asof ‘Goeiehoop’ die vertaling van Nudaob (of Gnudaub) kan wees. Die lid Nu of Gnu stem fonologies ooreen met die Hadza (C3) woord ¯nube, nubeja, ‘sweet, fine, good’, (‘soet, fyn, goed’) (Bleek 1956:149); die grondwoord is ‾nu, en –be is ’n nominale agtervoegsel wat soms as voornaamwoord gebruik word (Bleek 1956:157); die woorddeel ‾nu beteken dus ‘goed, goeie’. Die lid daub is wel vergelykbaar met die Nama woorde !ôus, ‘Erwartung’, ‘Hoffnung’, (‘verwagting, hoop’) (Rust 1960:19, 32), waar die tongslag ! deur die plofklank d weergegee word; en met inagneming van die verwisselbaarheid van d en g (Nienaber 1963:179) en van w en u (Bleek 1956:250) is die komponent daub ook vergelykbaar met die Hie (C1) woord ≠gawa, ‘to expect’, (‘om te verwag’) (Bleek 1956:642). Twyfelfontein, Uias, Uiais Verskillende betekenisse is vir die naam Uias, of Uiais, teëgekom. Holm E (1969:9) skryf: “... eine Stelle des Bezirks Outjo, die heute den Namen Twyfelfontein führt, von den Eingeborenen aber Ui-Ais, die ‘einzige Quelle’ genannt wurde …”; (“... ’n plek in die distrik Outjo, wat tans die naam Twyfelfontein dra, maar deur die ingeborenes Ui-Ais, ‘enkelfontein’ genoem word.”). Hierdie verklaring kom ook voor in die publikasie Woes en swygsaam: ’n tydlose land 6 (1976), aangehaal deur Nienaber en Raper (1977:1079), waar die skrywer nie geïdentifiseer is nie: “Twyfelfontein of Uias, soos die Damaras sê, d.w.s. een fontein.”. ’n Ander verklaring word voorgestel deur Krenz (1974 aantekening): “Twyfelfontein, von Alters her ist der Name der Wasserstelle /U-eis (Bergdama) /u = ‘brak’, eis = ‘Lokalität’.”; (“Twyfelfontein, van oudsher is die naam van die waterplek U-eis (Bergdama) /u = ‘brak’, eis = ‘plek, lokaliteit’.”). Dan is die verklaring van Zaby (1979:52): “Twyfelfontein nr. 534. ... unter den Dama bekannt als /Ui-//ais. ‘Von Bergen umgeben’, / uiti //aigu.”; (“Twyfelfontein nr. 534. ... onder die Dama bekend as /Ui-//ais, ‘deur berge omring’, /uiti //aigu.”). Nienaber en Raper (1980:738) wys daarop dat die klem hier op die berge val, in teenstelling met die verklarings van ander, waar die hoofklem op die fontein val. Die fontein is op die plaas Twyfelfontein nr. 534 in Damaraland geleë, beroemd as “die woonplek en ateljee van die Boesmans”, en “waarskynlik die grootste skouspel van rotsgravures in Afrika.”. Nienaber en Raper (1977:1079) kom tot die gevolgtrekking dat Twyfelfontein nie die inlandse naam vertaal nie. Krenz se lettergreepindeling as /U-eis, as dit so begryp kan word, open die moontlikheid dat daar wel sprake van vertaling kan wees. Wat die komponent –as van die naam betref, meen Nienaber en Raper (1977:1079): “Die tweede komponent is, as dit die begrip ‘fontein’ vertaal, wel soos Nama -a- = ‘gat, opening’, om ooreen te kom met die ongenoemde segsman. Anders soos by Krenz.”. Boesman-ekwivalente vir hierdie komponent is die //Xegwi (S3) woord //ɂa, ‘waterpool or pit’, (‘waterpoel of put’) (Bleek 1956:514), en die Auen (N1) woord ‡ha, ‘spring, fountain’, (‘waterbron, fontein’) Bleek 1956:650). Met die komponent U- is die /Xam (S1) woord /nu, ‘twyfel uitspreek’ (Raper 2021:91) vergelykbaar. Twyfelfontein is dus wel die vertaling van Uias. 3.2.7 Menslike interaksie Gezelschapsbank, Aisib Op die Sensuskaart 1891 is die naam “NtAisib” by “Gezelschapsbank”, noordwes van Steinkopf, opgeteken. Nienaber en Raper (1977:179) wys daarop dat die naam ook as T’auseb opgeteken is, dit wil sê met die tweede letter van die tweeklank as u, en hulle stel die naam gelyk met Tauseep, “lees Tauseb, met die eerste lid van Ausib soos Nama ≠ō = ‘sout’, of /ū = ‘brak’, die –si-b (-se-b) as plekbenoemer. ‘Brakplek’ of ‘Soutplek’.” Gezelschapsbank is die alternatiewe naam vir die plek, en heel waarskynlik is die Hollandse naam ’n vertaling. In die opgetekende name verteenwoordig die Nt en T in die komponente NtAu, Tau, en Tou ’n klapklank. NtAu-, Tau- en Tou- is dus vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde /au:, ˉ/au: en /ou:, ‘talk’ ‘speak’, (‘praat, gesels, spreek’) (Bleek 1956:270, 357). Die lid -bank van die naam verwys natuurlik na ’n klipbank, en die komponent -si- stem fonologies ooreen met die woord ¯si, ‘klip’ soos in die samestelling \≠kii ¯si, ‘rooiklip, a red stone’, (‘rooi klip’) (Bleek 1956:662), waar die lid \≠kii soos die /Xam (S1) woorde ¯!ki:, en !ki:, en die ≠Khomani (S2a) woord ¯≠?i, ‘red’, (‘rooi’) is (Bleek 1929: 69, 427, 652). By die variant NtAisib wat as alternatief vir Gezelschapsbank opgeteken is, is die lid Ai- fonologies en semanties vergelykbaar met die /Auni (S4) woorde ‾haija, ‾haije, ije, ‘to talk, speak’, (‘praat, spreek’) (Bleek 1956:56), sodat ook hierdie optekening van die naam as NtAisib die vertaling van die inlandse naam as ‘Geselskapsbank’ ondersteun. Stampriet, Onas Onas is hier die plaas Stampriet nr. 38 oos van Keetmanshoop op die pad na Aroab en Rietfontein, en nie die dorp Stampriet nie. Die naam word op Kiepert se kaart van 1893 geskryf as ‘!On-!as’; Sprigade en Moisel (Kriegskarte 1904) dui ‘Stampriet (Onas)’ aan, en Hahn (1901:119) deel mee:”!On-≠as, Stampriet; ≠ab ist der Riettanz, nach ≠ab, Riet, so benannt. Die Rietbläser stampfen mit dem rechten Fusse dem Tract bei Blasen. !On-≠as heisst also der Platz des Riettanzes.”; (“!On-≠as, Stampriet; ≠ab is die Rietdans; van ≠ab, ‘riet’, so benoem. Die rietblaser stamp met die regtervoet die maat by die geblaas. !On-≠as beteken dus die ‘plek van die rietdans’.”). Dieselfde klapklanke word deur Schultze (1907:167) aangegee: “!On-≠as, Stampriet.”. Nienaber en Raper (1977:963) bevestig dat ‘Stampriet’ die ou naam Onas vertaal. “Die lettergreepverdeling is On- en –as (nie O- en –nas nie), die ≠as soos by Hahn, ‘rietdans, en die !on vir die stamp ... korreleer met die Nama !(h)û = ‘stampfen’, (‘stamp’) (Kr.-R. 1969 NW 202), d.w.s. die –n- is die realisasie van wat tans die voorafgaande genasaleerde vokaal –o- is.” As gekyk word na vergelykbare Boesmanwoorde, blyk dit dat die lettergreepverdeling wel O- nas kon gewees het. Die lid O- is dan te vergelyke met die //Ƞ !ke (S2) /o, ‘to stamp, pound’, (‘stamp, maal’) (Bleek 1956:355). Die komponent –nas van die naam Onas is soos die Naron (C2), Tsaukwe (C2a), Auen (N1) and Kung (N2) woord ≠ã:, ‘reed’, (‘riet’) (Bleek 1929:69); die nasaliteit wat in die Boesmanwoord met ’n tilde aangedui word, is in die pleknaam pertinent met die palatale klapklank en nasale neweklank, ≠n, gerealiseer. En hoewel die Schnalz verskil, is die //Ƞ !ke (S2) woord /ã, ‘reed’, (‘riet’) (Bleek 1929:69), ook in berekening te bring. Die slot–s van die naam Onas is die vr. ekv. wat hier die bron as primêre generiese term aandui. Kinderzit, Awachaaibes Weber het in 1869 (Quellen 8 1929:33) meegedeel dat “In !Awachaaibes und /Homis fand ich viele leute.”; (“In !Awachaaibes en /Homis het ek baie mense gevind.”). Nienaber en Raper (1977:255) het bepaal dat die plek !Awachaaibes in die omgewing van Kinderzit 132 aan die Houmsrivier in die distrik Karasburg is. Hulle erken daar is “Geen hulp van buite nie, behalwe die aanduiding van die suigklap, en dan moontlik vas te knoop aan Nama !awaxa = ‘kletterlustig’, (‘lus om te klouter’) (Kr.-R. 1969 NW 30), by !awa = ‘hinaufsteigen’, (‘opstyg, opstaan’), en ai-s, ei-s = ‘gesig, vlakte, oppervlakte’, met lokatief -bes, die -s meer bepaaldelik vir fontein. ‘Opklouter-vlaktefontein’?”. Dit kom voor dat ‘Kinderzit’ tog ’n vertaling van die inheemse naam kan wees. ’n //Khau (S2b) woord for ‘kind’ is /kava (/kaba), wat Meinhof sonder die velêre konsonant as /ava (/aba) opgeteken het (Bleek 1956:304), wat met die lid Awa- van die naam korreleer. Die afwisselbaarheid van v en b en w toon dus dat die komponent Awa- van die naam Awachaaibes met die //Khau (S2b) woord /ava, /aba, ‘child’, (‘kind’) ooreenstem (Bleek 1956:304). Die tweede lid, -cha, is moontlik soos die Sesarwa (S5) woord //hã, ‘to sit’, (‘om te sit’); die Auen (N1), Kung (N2) en Naron (C2) woord //ga, //gã, ‘to sit’, (‘om te sit’), en die /Xam (S1) woord //gaua, ‘sit in the shade’, (‘in die skaduwee sit’) (Bleek 1956: 539,522, 528), met die slotkomponent -aibes soos die Nama woord eis, eib, ‘Oberfläche, (in Ortsnamen wie xam-eis = ‘Löwenfläche’ u.a.)’, (‘Oppervlakte, (in plekname soos xam-eis = ‘Leeuvlakte’, e.a.’) (Rust 1960:46), die Hie (C1) woord ≠kaie, ‘place’, (‘plek’) (Bleek 1956:655), en die komponent –bes die Khoi-khoi lokatiewe agtervoegsel. Menslike verhoudings en verwantskappe Grootvadersbos. Cainsheneuj Cainsheneuj is in 1778 deur kolonel Robert Jacob Gordon opgeteken as “grootvaders bos, in het Hottentots ’caïnshe neuj of blinde vliegen bos genaamd”; (“Grootvaders bos, in Hottentots ’caïnshe neuj of ‘blindevlieëbos’ genoem,”) (Gordon Ms 1 1777:34). Die komponent cainshe is deur Nienaber en Raper (1977:269) klankmatig vergelyk met die Namawoord /geina, /gena, en die Korawoord gâine, ‘huisvlieg’ (Nienaber 1963:504). Raper (2004:45) het die komponent -neuj vergelyk met die lid -ney as ‘forest, bush’, (‘woud, bos’). soos in die naam Coerney, ‘narrow forest’, (‘smal bos’). Die huidige siening is dat Grootvadersbos die inheemse naam Cainsheneuj vertaal. Die komponent Cainshe, deur Gordon met die klapklank as ’caïnshe geskryf, is fonologies met die //Xegwi (S3) woord !xeinja, !xe:na, ‘grandfather’, (‘grootvader, oupa’) vergelykbaar (Bleek 1956:499). Die komponent neuj is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !xũ:i, ‘great thornbush’, (‘groot doringbos’) (Bleek 1956:502), waar die nasalering wat in die woord !xũ:i met die tilde ̃ aangedui word, in die woord neuy as n gerealiseer is. Die komponent neuj is ook met die Kung (N2) woord /kuˉi, ‘bush, a certain bush’, (‘bos, ’n sekere bos’) vergelykbaar, waar die alveolêre of nasale n met die dentale of alveolêre klapklank / ooreenstem (Bleek 1956:324, 701). Brandvlei, Naroogna Brandvlei is die naam van ’n gehug aan die wesoewer van die Brandvleidam, omtrent 10 km suidsuidwes van Worcester en 10 km suidoos van Rawsonville. Die inlandse naam daarvan is Naroogna, waarvan Brandvlei glo ’n vertaling is. Die naam Brandvlei is afkomstig van die grootste warmwaterbron in Suid-Afrika, aan die suidelike grens of rand van die oorspronklike pan (Raper et al 2014:360). Nienaber en Raper (1980:620-621) meen dat die naam Naroogna afgelei is van die Namawoorde //naru, ‘Korn oder Kaffee brennen’, (‘koring of koffie brand’), en ≠ga, ‘vlei’. Die komponente van die naam Naroogna het ook Boesmanwoorde waarmee hulle klankmatig ooreenstem. Die lid Naroo is wat klank en betekenis betref vergelykbaar met die Naron (C2) onwederkerige werkwoord _karu, ‘to burn’, (‘om te brand’) (Bleek 1929:25), ook geskryf as !k”auro en \ka٤ru (Bleek 1956:82, 701), waar die verwisselbaarheid van k en n voorkom. Die komponent gna is vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woord /kã:٤, ‘vallei, vlei’ (Bleek 1956:295), waar die tilde in die woord /kã:٤ met die nasale n in die woord gna gerealiseer is. Möller (2017:281) merk dat Nienaber en Raper (1980:620-621) die onsekerheid oor die oorsprong van die naam Naroogna uitwys as nog oop vir verbetering, en meen: “… it may be reanalysed again from another onymic root formative to find a confirmation of the earlier explanation of it as a reference to a type of koggelmander … It is proposed that the place name derived from Khoikhoi, but already as adapted from Bushman languages, e.g. from words for the agama such as !khaɛ⁻u in /Xam (S1) and … for lizard taɛrrugu, taɛrru-gu, (Bleek 1956:193, 242) [t’urugukən, [‘akkedis, koggelmander’ in /Xam (S1) (Raper 2021:130)] … Claudius (1685:100) stated: ‘… ‡k-arou x n-arrou … ‘Dit schynt een slag can Chamelion te wezen … door daar [die Namakwas] Narrou genaamt.’. This reptile was … described by Branch (1998:288) as living ‘… in some of the hottest, most desolate regions’, which describes the location of Naroogna in the Northern Cape, Namaqualand, as its natural, specific habitat.”; (“… dit kan weer herontleed word vanuit nog ’n ander pleknaamkundige stamformatief om ’n bevestiging te vind vir die vroeëre verklaring daarvan as ’n verwysing na ’n soort koggelmander … Daar word voorgestel dat die pleknaam van Khoikhoi afgelei is, maar reeds soos van Boesmantale aangepas, bv. van woorde vir die agama, soos !khaɛ⁻u in /Xam (S1) en vir koggelmander ta٤rru-gu (Bleek 1956:193) in /Xam (S1) … Claudius (1685 in Waterhouse et al 1979:157) het verklaar: ‘… ‡k-arou x n-arrou … ‘Dit schynt een slag can Chamelion te wezen … door daar [die Namakwas] Narrou genaamt.’; (Dit skyn ’n soort verkleurmannetjie te wees, deur hulle [die Namakwas] Narrou genoem’. Hierdie reptiel is deur Branch (1998:288) beskryf as wonende in sommige van die warmste, mees verlate gebiede, wat die ligging van Naroogna in die Noord-Kaap, Namakwaland, as sy natuurlike, spesiieke habitat beskryf.”). Vuurdood, Aeos, Aios Hoewel daar blykbaar eenstemmigheid is dat Vuurdood die vertaling van die inlandse naam Aeos of Aios is, word die naam op verskillende wyses uitgelê. Schultze (1907:169) verklaar: “/Ae-// os, Vuurdood. Regenwasserstelle südlich von Ramansdrift. ‘Wo das Feuer (/aes) erlosch (//o = ‘vergehen’)’.”; (“/Ae-//os, ‘Vuurdood’. Reënwaterplek suid van Ramansdrift. ‘Waar die vuur (/aes) doodgaan (//o = ‘vergaan, doodgaan’).”. Laidler (1927:149) skryf die naam D/aie L/oas, [lees /Aie-//oas], en verklaar dit as “Dead Fire. The Bushmen lived on the top of this long black mountain. The Namas found them and the little men at once put out their fires. All these names in the Richtersveld refer to fights, some of which may go back to the time of the original migration south.”; (“Dooie vuur. Die Boesmans het bo-op hierdie lang swart berg gewoon. Die Namas het hulle gevind en die klein mannetjies het dadelik hulle vure geblus. Al hierdie name in die Richtersveld verwys na veldslae, sommiges waarvan mag terugdateer tot die tyd van die oorspronklike migrasie suidwaarts.”). ’n Ander verklaring word deur Mossop (1935:3 VRV 15) voorgestel: “... and the winds beside the mysterious Vuurdood, a pyramidical peak on which there rests, owing to some peculiar composition of this rock, an eternal shadow though the skies be ever cloudless.”; (“… en die winde langs die geheimsinnige Vuurdood, ’n piramied-vormige spits waarop daar, as gevolg van een of ander besondere samestelling van die rots, ’n ewigdurende skadu rus, al is die hemel altyd sonder wolke”). Van die verklarings meen Nienaber en Raper (1977:170): “By Laidler kom ’n moontlike rede vir die benaming voor. Oor die afleiding is die nodige deur Schultze gesê.” Rust (1960:21, 61) gee die betrokke Nama woorde /ais; /aib, ‘Feuer’, (‘vuur’), en //ob, ‘Tod’, (‘dood’) aan. Die lid Ai- of Ae- is ook vergelykbaar met die Naron (C2) woord /ai en die Seroa (S2d) woord /ei, ‘fire’, (‘vuur’), waar die uitruilbaarheid van ai en ei te bespeur is; en die komponent –os is vergelykbaar met die Hie (C1) woord oo, ‘death, to die’, (‘die dood, om te sterwe’) (Bleek 1956:268, 272, 154), plus die vroulike enkelvoud s. Hexrivier, Cobeeb Cobeeb is die ou naam vir die Hexrivier: Gordon het die naam in 1791 opgeteken (Ms. 3 1779:115), “’cobeeb hexe rivier.” Hoewel daar etlike teorieë oor die oorsprong van die naam is (Raper 1972:34) word dit meesal in verband gebring met ’n towenaar of medisyneman of –vrou. Nienaber en Raper (1977:289-290) wys uit dat die Namawoord !gei vir ‘towenaar, towenares’, ensovoorts, nie goed versoenbaar met die lid Co- van Gordon se Cobeeb is nie; “Ons moet liewer dink aan Gordon se ’aw kai owb … vir ‘een geprepareerde gift suiger man’, (’n voorbereide gif-suigende man’), ook ‘giftsuiger of tovenaar’, (‘gifsuiger of towenaar’). Die ’aw kai owb, letterlik ‘slang-gif-man’ (Nama /ao-!ga-aob) kon, so lyk dit vir ons, in sy dele kai-ow saamgetrek het tot co- .” As na Boesmanwoorde gekyk word wat as gondslag tot die naam gedien het, is die komponent Co- vergelykbaar met die Auen (N1) woord !kau:, ‘medicine’, (‘medisyne, geneesmiddel’) (Bleek 1929:57); die Mohissa (C1b) woord gjo, ‘doctor, sorcerer’, (‘dokter, towenaar’) (Bleek 1956:47), die !O !kuŋ (N3) woord t∫o, ‘medicine’, (‘medisyne, geneesmiddel’) (Bleek 1929:57); en die Naron (C2) woord t∫o, ‘to bewitch’, (‘om te betower’), met sy sinoniem t∫o-k’au (Bleek 1956:232). Hierdie woord kom ook voor in samestellings soos die Naron (C2) en Kung (N2) woord t∫o-kau, t∫o-k”au, en die Auen (N1) en !O !kuŋ (N3) woord t∫o: k’au, ‘medicine man’, (‘medisyneman, dokter, geneesheer, towenaar’) (Bleek 1929:57; 1956:232). Die lid –bee van die woord Cobeep is moontlik soos die /Auni (S4) woord be, bɛ, ‘man, male’, (‘man, manlike’) (Bleek 1956:15), en die slot –b die fluviale aanduiding wat meermale by riviername voorkom, bv. Auob, Nossob, Gamob, ensovoorts. Gordon (ms. 2 1779:28) gee in sy lys woorde uit die “Namaqua hottentot taal” onder andere “man tovenaar ... guy ‘kauw” en “vrouw tovenaar ... guy kaws”. Die woord guy is vergelykbaar met die Namawoord !gei, ‘toormiddel, medisyne’ (Kr.-R 1969:107), en met die woord /Ui wat voorkom in die verklaring wat Krenz (1974 in Nienaber & Raper 1977:294) gee as “/Uixa-//gam = ‘betowerde water’.” vir die naam Cuighakamma, ‘Toorwater’, soos hierna bespreek. Die woorde kauw en kauws van Gordon stem ooreen met die woord k”au, ‘man, manlike’, wat voorkom in Naron (C2), Auen (N1), Kung (N2), !O !kuƞ, en Hadza (C3), en met die Naron (C2) woord /k”au, ‘man’. ’n Heks kan natuurlik ’n man of ’n vrou wees, en die slot-s by die woord kauws is die vroulike enkelvoudsuitgang. Toorwater, Cuighakamma Soms is dit ’n gebeurtenis wat tot ’n pleknaam aanleiding gegee het. Gordon (Ms. 1 1778:43) vertel: “... ten noorden van ons was een lange cloof door het zwarte gebergte waar door een groote tak in de oliphants loopt synde het tover water geheten, in hottentots ′cuigha ′camma genaamt omdat hier toen de hottentotten dit land besaten er een moet verdronken syn in een draaykolk door een waterval veroorsaakt.”; (“… ten noorde van ons was ’n lang kloof deur die Swartberge waardeur ’n groot tak in die Olifantsrivier loop, wat Toorwater genoem is, in Hottentots ′cuigha ′camma omdat hier, toe die Hottentotte die land beset het, daar een moes verdrink het in ’n draaikolk wat deur ’n waterval veroorsaak is.”). In 1790 het die geselskap van Jacob van Reenen by Toverwater Poort aangekom waar die Olifantsrivier deur die Swartberge sny (Forbes 1965:149), en die sylyn Toorwater is net suid van die poort geleë, albei Nederlandse en Afrikaanse name synde vertalings van die inheemse naam. Nienaber en Raper (1977:294) verduidelik dat die tweede lid van die naam, ′camma, soos Nama //gami = ‘water, loop, rivier’ is; die eerste komponent, ′cuigha, verklaar Krenz (1974 in Nienaber & Raper 1977:294) as “/Uixa-//gam = ‘betowerde water’.”. Die lid Cui is baie soos Gordon (ms. 2 1779:28) se guy in die optekeninge “man tovenaar ... guy ‘kauw” en “vrouw tovenaar ... guy kaws”. Die komponent ′cuigha is vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde !gi:xa, ‘magic, to do magic’, (‘towerkuns, towerkuns beoefen’) (Bleek 1929:56); !gi:xa, ‘towerkuns, toordery, towerkrag’, en ‾!geixa, !ge:xa, ‘towenaar’ (Raper 2021:145). Die lid ′camma is soos die Ou-Kaapse ekwivalente kamma en camma, ‘water’, ‘aqua vel fluvius’ (Witsen 1691:217, 219; Hartogh 1707 in Nienaber 1963:522). Towerberg, Terewa Enkele kilometer noordwes van die dorp Colesberg is die heuwel tans bekend as Cole’s Kop (Walton 1984:121). Skead (1973:226) gee vir Cole’s Kop onder andere die alternatiewe name Toorberg en Toverberg aan. Hierdie heuwel is die mees opvallende natuurlike entiteit in die omgewing. Die dorp Colesberg, wat in 1830 gestig is, was inderdaad eers bekend as Toverberg, en eers later herdoop ter ere van sir Galbraith Lowry Cole (1772-1842), Kaapse goewerneur van 1828 tot 1833 (Raper et al 2020:129). Op die grens tussen Colesberg en Hanover is ’n plaas langs die Seekoeirivier met die naam Terewa, volgens Colesberg-Plaaskronieke, bladsy 170, soos meegedeel in ’n e-pos van prof. Wannie Carstens van Noordwes-Universiteit gedateer 29 November 2021. Volgens hierdie bron wat deur mnr. Simon du Plooy voorsien is, is die naam Terewa van Maori-afkoms en beteken dit ‘langs die rivier’. Dit is moontlik, want daar was Nieu-Seelanders en Australiērs naby die Towerberg gedurende die Anglo-Boere-oorlog gestasioneer. ’n Soektog op Google na die naam Terewa, Nieu-Seeland, lewer egter die naam Tarawa op vir ’n kop (‘atoll’) en vir die hoofstad van the Republiek van Kiribati, met die verklaring ‘the passage (of the Lagoon)’ ( https://en.m.wikipedia.org .). “In the popular etymology based on Kiribati mythology, Nareau, the God-spider, distinguished Karawa, the sky, from Marawa, the Sea, from Tarawa, the land”; (“In die volksetimologie wat op Kiribati-mitologie berus, het Nareau, die God-spinnekop, Karawa, die Hemel, van Marawa, die See, van Tarawa, die Land, onderskei” ( www.https://en.m.wikipedia.org.wiki ). Dit wil voorkom asof die plaas Terewa sy naam kon geneem het van die prominente kop by Colesberg, en dat die naam Terewa ’n aanpassing van ’n inlandse naam is waarvan Toverberg of Towerberg die vertaling is. Die komponent Tere- is oēnskynlik ’n aanpassing van die /Xam (S1) woord ts’erre, ‘to bewitch’, (‘om te betower’), en die lid -wa is soos die /Auni (S4) woord //wa, ‘hill’, (‘heuwel, kop’) (Bleek 1956:215, 629). Moordkuilrivier, Conna Conna is die naam wat in 1752 opgeteken is vir die huidige Moordkuilrivier, ’n sytak van die Klein-Brakrivier. Beutler (1752 in Molsbergen III 1933:335) stel dit so: “Den 10 dito ... sijn op deese marsch de Kleyne Brakkerivier, nevens nog een ander die daar instroomt Conna genaamt gepasseert.”; (“Die 10e ditto .. het ons op hierdie reis die Klein-Brakrivier, benewens nog ’n ander een wat daar instroom, met die naam Conna, verbygegaan.”). Dit word soos Forbes (1965:22) gelokaliseer: “On the 10th they crossed the Klein Brak and their Conna, east bank tributary of the former as their map shows, and hence probably now the Moordkuil.”; (“Op die 10e het hulle die Klein-Brak en hulle Conna, oos-oewer sytak van eersgenoemde soos hulle kaart aantoon, en derhalwe waarskynlik nou die Moordkuil, oorgegaan.”). Nienaber en Raper (1977:291) merk op dat daar in Ou-Kaaps geen woord vir ‘moord’ opgeteken is nie, maar “In Nama is /gâ!gon ‘om te verwurg, dood te slaan’, en die s.nw . ‘ook sluipmoord’ (Rust 1969:74), en !gon is ongeveer (oordragtelik) ‘in die stof byt’, (letterlik) ‘in die stof neergooi’, (vgl. Kr.-R. 127). Hierdie !gon lyk na die Con- van die riviernaam. Oor die –na is ons ook maar onseker, miskien soos Nama !na = ‘in (die stof?)’.” Die Afrikaanse naam Moordkuil is tog waarskynlik ’n vertaling van Conna. Die lid Con- stem ooreen met die !O !kuƞ (N3) woord !kõ, ‘murder’, (‘moord’), waar die tilde in die !O !kuƞ-woord !kõ as n in die lid Con- gerealiseer is, en dalk die Hie (C1) woord /goo, ‘kill, murder’, (‘doodmaak, vermoor’) (Bleek 1929:50; 1956:281), en die lid -na is soos die //Xegwi (S3) woorde //na, ook //’a, ‘waterhole, pool’, (‘watergat, kuil’) (Bleek 1929:90; 1956:744). !kõ/na word aangepas as Conna en as Moordkuil vertaal. Keerom, Koboos Laidler (1927:149) doen verslag oor “C/koboos, a very dry place. The word means turn around. It is equivalent to the Keeroms, or ‘Turn arounds’, of the Dutch that mark the points reached by the early explorers, where a drought or desert prevented further advance.”; (““C/koboos, ’n baie droë plek. Die woord beteken omdraai. Dit is dieselfde as die Keeroms, of ‘Omdraai-plekke’ van die Hollanders wat die plekke wat die vroeë ontdekkingsreisigers bereik het, waar ’n droogte of woestyn verdere vordering verhinder het.”). Hierop verduidelik Nienaber en Raper (1977:728) dat C/kooboos te lees is as !Kooboos, dat dit die ou naam was van die plaas Keerom nr. Clw. Q. 7-20, en dat die inlandse naam soos Nama !kuwu of !kuwu-ei is, ‘umdrehen, umkehren, wiederkehren’, (‘omdraai, omkeer, terugkeer’) (Rust 1969:258). Daar kan bygevoeg word dat ook die Naron (C2) woord /kwobbo, ‘to turn around’, (‘om om te draai’) (Bleek 1956:335), semanties en fonologies ooreenstem met die naam Koboos, hier egter met die dentale suigklank /. Keerom, Kaaimansrivier Die Kaaimansrivier ontspring in die Outeniekwaberge noord van George en vloei suidwaarts om naby die Wildernis, sowat 15 km suidoos van George, in die Indiese Oseaan uit te mond. Die naam is volgens sommiges afgelei van die Nederlandse of Afrikaanse kaaiman, of likkewaan, ’n spesie van die monitor-akkedis, die Varanus niloticus. Daar word ook beweer dat die naam afkomstig is van die blou waterlelies, of kaaimansblon (Nymphaea capensis), wat langs die rivier groei. (Raper et al 2020:215, 229). In 1752 was die rivier bekend as die Keeromsrivier, so genoem omdat die diep vallei veroorsaak het dat waens nie verder kon reis nie en maar moes omdraai (Raper et al 2014:229). In sy bespreking van die Kaaimansrivier bevestig Barker (2005:36): “Beutler called it the Keeromsrivier – the river of turnaround.”; (“Beutler het dit die Keeromsrivier genoem – die rivier van omdraai.”). Dit blyk dat die naam Keerom ’n vertaling van ’n vroeëre naam is waarvan Kaaimans ’n aanpassing is. Die lid Kaai- is vergelykbaar met die Naron (C2) werkwoorde ‾//kai, ‘to turn back’, (‘om om te draai’) (Bleek 1956:551), en //kei, ‘to turn’, (‘om te draai’) (Bleek 1929:87); ook met die Hie (C1) woorde //gaihe en //gaiehe, ‘to be bent’, (‘om gebuig te wees’), en //gait∫e, ‘to bend’, (‘om te buig’) (Bleek 1956:697, 525; 1929:21). Die komponent -mans is soos die Hadza (C3) partikel -ma wat voltooide handeling aandui (Bleek 1956;132). Die wisseling van k en g wat in die woorde vir ‘omdraai, keerom’ te bespeur is, kom ook voor in die komponent Gai- van die naam Gaidip wat deur Sprigade en Moisel (Kriegskarte 1904) aangegee word vir ’n bron aan die noordoewer van die Oranjerivier. AE Potgieter (Vraelys in Nienaber & Raper 1977:343) verduidelik: “Gaidip, naaste dorp Warmbad SWA. Beteken ‘Elmboog’, die Oranjerivier maak ’n elmboogdraai.” Die lid Gai- van die naam Gaidip is fonologies en semanties soos die Hie (C1) woorde //gaihe, //gaiehe, ‘to be bent’, (‘om gebuig te wees’), en // gait∫e, ‘to bend’, (‘om te buig’) (Bleek 1956:697, 525; 1929:21). 3.2.8 Meteorologie Môreskadu, Koumoesknaap Op die SA-reeks 1:50,000 vel 2918 CA Kaip is “K’oumoesk’naap se Berg’ op die plaas “Smorgenschaduwee” aangegee, en op vel 2918 CB Kangnas van dieselfde reeks is “Koumoesknaap”, en ten ooste daarvan “Moreskadu se Berg”. Die eienaar van die plaas ’s Morgen Schaduwe, mnr. JJ Kennedy, het in ’n onderhoud meegedeel: “’s Morgen Schaduwe is my plaas. Sy Hottentotnaam was !Omus≠kab.” Nienaber en Raper (1980:565) sien ook die lid moe-s is moontlik “soos Nama -mû-s = ‘oog’, bv. vir die son, of dit moet geïdentifiseer word soos by mnr. Kennedy, as !om = ‘ergrauen’, (‘grys word’) (Kr.-R. 1969 NW 327), verbindbaar met die skaduwee-element. Die ≠kab van mnr. Kennedy en die k’naap van die kartograaf is wel te normaliseer as ≠kâ-b (ook as ≠gâ-b) = ‘krans, hang, vlakte, vallei’. Hoe ook al ‘Moreskaduwee’ vertaal die ou naam …”. Die generiese term ‘berg’ verskyn nie in die vertaalde name in Nederlands en Afrikaans nie, en dis waarskynlik dat dit ook nie in die inlandse naam figureer nie. Die Hollandse naam en sy Afrikaanse eweknie is lid vir lid ’n vertaling van die inlandse naam. Die lid Kou- van Koumoesknaap sluit direk aan by Nama //goas, ‘Morgen’, //goa, ‘Morgen werden, tagen’, (‘môre word, dag word’) (Rust 1960:43), ook by /Xam (S1) woord //gau, ‘dag, dagbreek, sonsopkoms’ (Raper 2021:17); die komponent -moe-s is soos die Ukuambi dialektiese (N2b) woord mu, ‘eye’, (‘oog’), en die Naron (C2) woord mu, ‘to see, look’, (‘om te sien, te kyk’) (Bleek 1956:139), //gau-mu- dan denkbaar ‘die dag se oog’, m.a.w. ‘dagbreek, sonsopkoms, môre’. Die lid k’naa- is fonologies en semanties vergelykbaar met die /Xam (S1) woord ‾!kana, ‘skadu, skaduwee’ (Raper 2021:77), waar die intervokaliese n die nasalering van k’n aandui, en die slot –p van k’naap is die ml. ekv.-genusuitgang vir die (lang) skaduwee wat die berg smôrens werp. Windberg, Duiwelspiek Duiwelspiek, so genoem na die hewige winde wat van die kruin af waai, in Engels bekend as Devil’s Peak, het vroeër die Nederlandse naam Duyvels Bergh gehad, ook Duivels Berg, later Duivels Kop, en die Duitse Teufelsberg (Raper 2004:70). Dit het ook voorheen die naam Duivenberg gedra, en die Engelse eweknie Dove’s Mountain. Die oudste opgetekende name vir die piek is egter De Wind en Windberg (Skead 1973:45), so genoem na die hewige winde wat teen die hange af waai. Taalkundige ontleding toon dat hierdie twee name vertalings van ’n Boesmannaam is waarvan Duiven en Duiwel volksetimologiese aanpassings is. Die //Xegwi (S3) woord vir ‘wind’ is ᶋuivi, ᶋuwi, ‘wind’ (Bleek 1956:771, 183). Die simbool ᶋ word hier gebruik as die geflapte retroflekse klinker wat onder sekere omstandighede soos ‘d’ uitgespreek word; die stembande vibreer terwyl hierdie klank uitgespreek word en dit is dus stemhebbend (Doke 1936:141 in Bleek 1956:159, 771), sodat ᶋuivi as duiwi gehoor is en as ‘duiwel’ of ‘duiwe’ vertolk is, en in ander tale vertaal is. 3.2.9 Kentekenbenaming Sommige name is bloot die verwysing na die soort benoemde entiteit, m.a.w. die soortnaam word as plekbenoemer gebruik, en neem mettertyd die funksie daarvan aan, bv. De Aar, Die Oog, en so meer. Wanneer na natuurlike entiteite verwys word, sou mens in sommige gevalle na die betrokke entiteit verwys, of na ’n opvallende kenmerk van die entiteit. bv. ‘daardie heuwel daar’, of ‘die grot’. In die volgende gevalle was die verwysing na die kentekensoort blykbaar tot die status van eienaam verhef. Anders gestel, soortnaam het eienaamstatus bereik. Aar, Kurub Vir ’n rivierbedding ten ooste van Kubub verstrek Schultze (1907:166) die naam “≠kxurub, Aar, ‘die Ader’, ein Rivierbett õstlich von Kubub.”; (“≠kxurub, ‘die Aar’, ’n rivierbedding oostelik van Kubub.”). Nienaber en Raper (1977:807-8) beaam dat ‾≠kurub ook die Namawoord vir ’n wateraar is, in Duits ‘Wasserader’, (‘wateraar’) (Rust 1960:72), en dat die huidige naam Aar ’n vertaling is van die ou inlandse naam Kurub vir plaas nr. 16, distrik Lüderitz, ook die naam van die droë lopie wat in ’n suidoostelike rigting na Aukama koers kry. Die Namawoord ≠kurub is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord ≠xuru, ‘veins’, (‘are’). (Bleek 1956:681), waar die affrikate neweklank x met die stemlose velêre neweklank k afwissel. Die Oog, Littakoo, Lithako, Lithakun, Takoon, Lattakoo, Dithakong Die Oog, ook opgeteken as Kuruman se Oog, ’n standhoudende waterbron wat uit die barre dolomietgesteente aan die voet van die Kuruman-heuwels ontspring, is die mees prominente landmerk in die gebied. Omstreeks 1802 het Kuruman as Lattakoo bekend gestaan, (Forbes in SESA 6 1972:488, 554). Hierdie naam, wat ook as Lithako, Lithakun en Takoon opgeteken is, is die Tlhaping aanpassing van die inlandse naam wat ‘Die Oog’ beteken. Die komponent Li- is die Tswana klasprefiks, die stam -takoo, -thako, -thaku, -Takoo, is soos die /Xam (S1) woord tsaxu, tsɂaxu, ‘eye’, (‘oog’) (Bleek 1956:213), in hierdie geval ’n antropomorfiese siening van die fontein of bronoog, wat ook weerspieël word in die /Xamwoord !khwa tsɂʌxau, ‘fontein’, letterlik ‘wateroog’ (Raper 2021:34). Kookfontein, Gutas, Goudas, Gungdas Gutas is opgeteken as die inlandse naam vir Kookfontein, die huidige Steinkopf. So het Schultze (1907:168) die naam verklaar: “/Gutas, Steinkopf, Kookfontein, wo das Wasser wie beim Kochen (/ gû) sprudelnd quillt.”; (“/Gutas, Steinkopf, Kookfontein, waar die water soos by die kook (/gû) borrelend opkook.”). Die nasaliteit wat deur Schultze met die kappie op die û geskryf word, word deur Knudsen (1845:16) pertinent met die nasale tweeklank ng weergee: “/Gungdas – Kookfontein.” Kroenlein-Rust (1969:139-140) gee: “/Gûdas: Steinkopf, früher Kookfontein (Warmbrunn).”; (“/ Gûdas: Steinkopf, vroeër Kookfontein (Warmbron).”). Nienaber en Raper (1977:489) wys uit dat die eerste lid, soos Nama /gû, ‘sieden, kochen’ beteken, en verder: “Die –das of –tas is by die woord vir ‘fontein’ te dink met lokatiewe uitgang –s, in Nama / au.” Met die normale wisseling van die velêre g en k is die lid /Gu ook in verband te bring met die /Xam (S1) woord /kũ ‾/kũ:, ‘kook’ (Raper 2021:44); die komponent –da-s of –ta-s is nader aan die Auen (N1) woord ≠ha, ‘spring, fountain’, (‘bron, fontein’) (Bleek 1956:650) as aan die Namawoord /au; die alveolêre klapklank ≠ is in die onderhawige woorde met die alveolêre of dentale medeklinkers d en t weergegee. Die slot –s is wel die Khoi-khoi vroulike enkelvoud. Springklip, Kubukams, Qubuukams Laidler (1927:148) gee die naam “C/qubuu P/kams, olive Waters. A spring at the top of Springklip. Probably once surrounded by trees.”; (“C/qubuu P/kams, olyf-waters. ’n Fontein bo-op Springklip. Waarskynlik eens deur bome omring.”). Die inlandse naam word deur Nienaber en Raper (1977:793) getranskribeer as !Qubuu-≠kams, waarby die komponent ≠kams gelykgestel word aan die Namawoord //gam-s, ‘water’. Vir die eerste komponent !Qubuu, wat volgens Laidler se verklaring ‘olyf’ moet beteken, vind hulle geen korrelerende taalkundige bande nie, en voeg by: “Sonder Laidler se aanwysings sou ons dit wou vertaal het met ‘Rondefontein’ byvoorbeeld, juis omdat hy die naam gehoor het met ’n serebrale suigkonsonant.” In baie gevalle waar ’n inlandse naam in verband gebring word met ’n Afrikaanse (of ander) naam, blyk dit dat die ou naam vertaal is. Moontlik is dit ook hier die geval. Hoewel Laidler die betekenis van die inlandse naam aangee as “olive Waters”, noem hy dat die fontein bo-op Springklip is, wat die moontlikheid bied dat hierdie naam die vertaling van die inlandse naam is. Die lid !Qubuu is wat klank en betekenis betref vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde !kabbu, !ka٤bbu, ‘spring, uitspring’ (Raper 2021:84), verwant aan die Auen (N1) woord ‾ku: en die Kung (N2) woord khu:, ‘to jump’, (‘om te spring’) en die Kung (N2) en Naron (C2) woorde !kũ, ‾!ku, ‘to run, jump, go, come’, (‘om te hardloop, spring, gaan, kom’) (Bleek 1956:103, 90, 446). In hierdie woorde vir ‘spring’ is die wisseling van a en u sigbaar, wat die spelling van Laidler verhelder. Die lid ≠kams van die naam is vergelykbaar met die Nama woord //khami, ‘der Felsforsprung’, (‘rotslys, rotsrif’) (Kroenlein 1889:195), en met die Nogau (N1a) en //Ŋ !ke (S2) woord //khami, ‘mountain’, (‘berg’) (Bleek 1956:573). In talle gevalle word dieselfde woord vir ‘berg’ sowel as ‘klip’ gebruik, byvoorbeeld die Koranna woord /uib wat deur Engelbrecht vertaal word as ‘’n rots, ’n berg’, die Namawoord wat met verskillende genus-uitgange vertaal word as /ui-s ‘der Stein, der Felsen’, (‘klip, rots’) en /ui-b, ‘der Berg’, (‘berg’) (Nienaber 1963:340); ook die woord ‡gnoa, ‘mountain, stone, rock’, (‘berg, klip, rots’), wat in Naron (C2), Tsaukwe (C2a) en Hukwe (C2b) voorkom (Raper 2020:236, 426). Dit blyk dan dat Springklip lid vir lid die ou naam Kubukams of Qubuukams vertaal. Stuiweoog, Tcaiamoes Tcaiamoes is die naam van ’n eiland in die Oranjerivier, geleë net noord van De Hoop en ten suide van die punt waar die Groot-Visrivier in die Oranjerivier invloei. Die landkaart van Opmeting (s.j. vel Alexander Bay) gee “Tcaiamoes CP 2817 Island”, en die naam verskyn as Gaimus op die Topografiese kaart 1974 vel 2816 Alexander Bay, en daarby verskyn ook die Afrikaanse naam Stuiweoog. Nienaber en Raper (1977:1021) meen dat Gaimus ’n modernisering van die spelling is, dat die aanvangs-T van Tcaiamoes ’n klapklank verteenwoordig, en dat die komponente -moes en -mus duidelik soos Nama mûs, ‘Auge’, (‘oog’) (Rust 1960:6) is, ook die oog van ’n fontein. Indien Stuiwe die werkwoord is soos ‘opwel, opswel, opstuiwe’, is die komponent gai soos die /Auni (S4) woorde ‾kai, xãi, ‘to be swollen’, (‘om opgeswel te wees’), waar die verwisselbaarheid van g, k en x te bespeur is, en kan die komponent -tcaia in verband gebring word met die Hie (C1) woord haie, haio, ‘swell, swelling’, (‘swel, swelsel’) (Bleek 1956:76, 56), en is Stuiweoog letterlik die vertaling van Gaimus, Tcaiamoes. Warmbad, Abees Die dorp Warmbad in Namibië was vroeër bekend as Abees, soos opgeteken deur Gordon (Ms 4 1780:18): “... ’t bad hiet abees, hiet baden.”; (“… die bad heet abees, heet bad.”. Nienaber en Raper (1977:161) verbind die komponent A- met die Namawoord //a, ‘waschen’, (‘om te was’) (Rust 1960:71), en –bes, –bis, “om te sê dat dit ’n plek is, letterlik ‘Badplaas, Wasplek’.” Hulle voeg by: “Die naam kan ook begryp word as //Ābēs, met ā = ‘was’, en -bē- = ‘af, weg’, met lokatiewe –s vir bronnaam, dus ‘Afwasplek’, ‘Wegwasplek’, teenoor //Ābees = ‘Badplaas’.”. ’n Ander naam vir dieselfde dorp Warmbad is Eibees, waarvan Gordon (ms. 2 1779:83) opgeteken het: “Owbeep ... legt digt by het warme bad, dat sy eibees hieten, en de leeuwe rivier.”; (“Oubeep … lê naby die warmbad, wat hulle eibees noem, en die Leeurivier.”). Nienaber en Raper (1977:328) verduidelik: “Hier is sprake van die inboorlingnaam vir die Warmbad 2818 [28ºS, 18ºO.], ’n rukkie ook Nesbitt’s Bath genoem, of gewoonweg net die Bad, en daarmee het ons drie Namaname, die bekendste is Aigams of Eik(h)ams (ook vir Windhoek), ’n ander is Nabis, die derde Abees ... Hierdie Eibees is waarskynlik te begryp as / Aibis, d.w.s. /ai- [/ ae-] = ‘vuur’, en die lokatief –bi, met –s vir die bronnaam, dus ‘Vuur(warm)bron’. Die Eibees is in elk geval nie ’n wisseluitspraak vir Abees nie.” Wat die alternatiewe naam Nabis betref, verwys Nienaber en Raper (1977:834) na die landkaart van Alexander (1836) waar ingeteken staan: “Nabis or Nesbitt’s Bath.”, en verklaar die naam Nabis as synde afgelei van die Nama ≠nâ, ‘uitgiet’ en ‘uitskink’ (‘uit die ketel giet,’) “Nabis dus ‘Uitgietplek’ of ‘Inskinkplek’, ‘Bewateringsplek’.” By die bespreking van die name Eibees vir Warmbad, en ook Aigams, Eikhams vir Windhoek, word die aanvangskomponent telkens in verband gebring met die Namawoord /ais, ‘Feuer’; /aib ‘grosses F.’; (‘/ais, ‘vuur’; /aib, ‘groot vuur’) (Rust 1960:31). So skryf Kroenlein (1870 in Quellen 13 1929:597): “... erreichten wir Windhoek, oder richtiger /Ai-// gams (Feuerwasser) ... Wasser war genug ... vorhanden, fast siedend heisses Wasser. Daher der Name …”; (“… bereik ons Windhoek, of meer korrek /Ai-//gams, (Vuurwater) … water was genoeg voorhande, amper-kokende warm water, vandaar die naam …”). Dove (Mittheilungen 1900:60) deel ook mee: “/Ai-//gams – Hottentottischer Name für Windhoek, /aib, /ais = ‘Feuer’; //gami = ‘Wasser’.”; (“Ai-//gams – Hottentotse naam vir Windhoek, /aib, /ais = ‘vuur’, //gami = ‘water’.”). Ook woorde uit Boesmantale stem ooreen met die lid Ai en Ei vir ‘vuur’, soos die Naron (C2) woord /ai en die Seroa (S2d) woord /ei, ‘fire’, Nama /ais (Bleek 1956:268, 272). Vergelyking van Boesmanwoorde wat fonologies en semanties met die allonieme Abees en Nabis ooreenstem, toon ook dat wanvertolkinge in die verklarings van hierdie name kon plaasgevind het. Die komponent Na- van Nabis is vergelykbaar met die die !Gã !ne (S2e), Sesarwa (S5) en /Nu // en (S6) woorde /ã, /a:, ‘fire, to burn’, en die Naron (C2) woord / ã, ‘fire’ (Bleek 1956:267, 268). ‘Feuerwasser’, ‘Vuurwater’, bly egter ’n contradictio in terminis, terwyl ‘Warm water’ logieser sou gewees het vir ’n naam wat ’n warm bron beskryf. Dit blyk dat die semantiese oorvleueling van die begrippe ‘warm’, ‘vuur’, ‘brand’ ensovoorts tot die onduidelikhede kon gelei het. So is dit moontlik dat die komponente A- by Abees, Ai- by Aigams en so meer ook verband hou met woorde soos die /Xam (S1) woord hai:i, ‘hot’, (‘warm’), en die //Ŋ !ke (S2) en ≠Khomani (S2a) woorde ‾haaɂi, hã:‾i en hai:i, ‘to be warm, hot’, (‘om louwarm te wees, warm’) (Bleek 1956:56). Warmbad, Disporecamma In sy dagboekinskrywing vir 18 November 1707 skryf Hartogh (in Molsbergen II 1916:8): “... aan het warm water daar wij ons wasten,’t geen door de Hottentots Disporecamma werd gent.”; (“… by die warm water waar ons gewas het, wat deur die Hottentotte Disporecamma genoem is”). Mossop (1927:81 fn.) meld: “the hot spring at Caledon is called Disporecamma”, (“die warmwaterbron by Caledon word Disporecamma genoem”), en Nienaber en Raper (1977:317) verduidelik dat Warmbad ’n vorige naam vir Caledon was. Die komponent Di- van die naam Disporecamma beteken ‘aan’, gelyk te stel met die Sesarwa (S5) voornaamwoord ti, ‘at’, Hollands aan, soos in Hartogh se “aan het warm water” hierbo. Die letter -s- in die komponent spore is onduidelik in die manuskrip, en is moontlik ’n poging om ’n klapklank aan te dui. Die komponent (s?)pore is vergelykbaar met die /Nu //en (S6) woord ʘpwarre, ‘fire’; ‘fire, firewood’, (‘vuur’, ‘vuur, vuurmaakhout’) (Bleek 1956:685, 717), waar die tweeklank sp ’n skryfpoging is om die lipklank met stemlose neweklank ʘp weer te gee; dus ‘warm’. Die komponent -camma is soos die Ou-Kaapse woord kamma, ‘rivier of water’, deur Witsen in 1691 opgeteken (Molsbergen I 1916:217). Disporecamma beteken dus lid vir lid ‘aan die warm water’, ‘by die warm water’). Warmbad, Khóâgams, Khoagams Vir die huidige Warmbad in Namibië het Knudsen (1845:16) opteken: “//Khóâ-//gams: Nesbitt’s Bath.” Nienaber en Raper (1977:703) stel die eerste lid gelyk met Nama //khóa-, “bv. by // khóasa = ‘hitzig, heiss, fiebrig’, (‘hittig, warm, koorsig’) (Kr.-R. 1969 NW 243)”, en die tweede lid met Nama //gam(s), ‘water’. Hulle verduidelik verder dat die eerste lid //Khóâ gelees moet word met nasalering op die -o- en met aksent. In hierdie opsig is die komponent //Khóâ ook te vergelyk met die //Ŋ !ke (S2) woord // ko:na:, //ko٤na٤, ‘hot’, (‘warm’) (Bleek 1929:48, 1956:725), waar die nasaliteit wat met ’n kappie in die woord //Khóâ aangedui word, spesifiek in die woorde //ko:na: en //ko٤na٤ met die nasale n gerealiseer word. Waterkloof, Candouw, Candauw, Gantouw Candauw, ook as Candouw and Gantouw opgeteken, is ’n ou naam van Waterkloof, ’n bergpas omtrent 9 km oos van Worcester, tussen Hexrivier en Queek Valley, en vir die plaas Water Kloof Q. 22-1. Van Plettenberg (1778 in Nienaber & Raper 1977:270-271) skryf: “Wy trocken kort daar aan langs een weg de Candauw genaamt; dewelke tusschen de Hexe rivier bergen doorlopende, door haare verscheidene draayen en steyltens vier uuren lang …”; (“Ons het kort daarna langs ’n pad getrek met die naam Candauw, wat tussen die Hexrivierberge deur loop, met sy verskeie draaie en steiltes vier uur lank …”). Skead (1973:27) stel vas dat Candauw presies met die ligging van die huidige plaas Water Kloof nr. Wor Q 22-1 korreleer. Die naam Waterkloof is ’n vertaling van die naam Candauw. Nienaber en Raper (1977:271) skryf: “Ons meen dat Waterkloof die vertaling is van hierdie Candauw (vgl. o.a. CANGO, waar die Can- soos Ou-Kaaps Kam- = ‘water’ is). Die dauw is Ou-Kaaps vir ‘kloof’ ... Nama dao-.”. Die lid Ca(n) is ook vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woord !kha:, die //Xegwi (S3) woord //kha:, die /Auni (S4) woord //kha, die Sesarwa (S5) woord ˉ!kha:, en die /Nu //en (S6) woord !kha:, ‘water’ (Bleek 1929: 90), en dalk met die Sesarwa (S5) woord //k”anna, ‘waterpits’, (‘watergate’) (Bleek 1956:603). Die lid –douw, -dauw of -touw, kom ooreen met die Ou-Kaapse woord dau ‘kloof’ (Schrijver 1689 in Mossop 1931:227), en die Nama woord daos ‘die Pforte (Eingang in’s Gebirge)’, (‘poort (ingang in die berg)’) (Kroenlein 1889:57), sowel as met die Sesarwa (S5) woord dau, dau٤ ‘spoor, path, road’, (‘spoor, paadjie, pad’) (Bleek 1956:22), waarvan laasgenoemde ook ooreenstem met Van Plettenberg se melding van “een weg de Candauw genaamt.” Waterkloof, Kwadouw Die Kwadouwsberg, ten suide van De Doorns geleë, is blykbaar genoem na die stroompie wat daar ontspring en noordwaarts vloei, in Afrikaans bekend as die Waterkloof (Walton 1984: 81 3C; Raper et al 2014:258). Die Afrikaanse naam is kennelik ’n vertaling van die inlandse naam. Die komponent Kwa- is soos die /Xam (S1) woord !kwa, ‘water’ (Bleek 1956:457); die komponent -douw soos die Sesarwa (S5) woord dau, ‘spoor, path, road’, (‘spoor, paadjie, pad’) (Bleek 1956:22). Die slot –s- van die naam Kwadouwsberg is moontlik die Afrikaanse genitiefsaanduiding, of die toegevoegde Nama vroulike enkelvoud. Draairivier, Gourits Dit lyk asof die vroegste optekening van die naam van die Gouritsrivier dié was van Van der Schelling, wat in 1689 saam met ’n aantal strandelinge van Mosselbaai af in ’n westelike rigting gestrompel en by die ‘Cauwersrivier’ uitgekom het, geïdentifiseer as die Gouritsrivier (Nienaber 1989:426). Van der Schelling (in Molsbergen III 1922:170) deel mee: “[Wij] raakten nog dienselven avond in een coral van de Cauwers Hottentots …”; (“[Ons] beland nog dieselfde aand in ’n kraal van die Couwers Hottentotte …”). Ook in 1689 rapporteer Schrijver (in Godée Molsbergen II 1916:102-3): “... ’s namiddags kwamen wij over de Gauris rivier ... een kloov ..., die ons van een Gauris Hottentot aangeweesen wierd.”; (“.. in die namiddag kom ons oor die Gourisrivier … ’n kloof … wat vir ons deur ’n Gouris Hottentot uitgewys word.”). Die spelling van die riviernaam as Gouritz kom voor in Forbes (1965:78-9) wat meedeel: “Swellengrebel had recorded earlier [in 1776] that the Gamtoos and Gouritz rivers were named after Hottentot captains.”; (“Swellengrebel het vroeër in 1776] opgeteken dat die Gamtoos en Gouritz riviere na Hottentot-kapteins vernoem is.”). Wallmann (1858:50) is blykbaar die enigste wat die naam met ’n klapklank opgeteken het, naamlik die serebrale !: “Von da ab [van die //Gonakwas af] gegen Westen lagerten die !Gouriqua, Sonqua, Attaqua, //Haissequa, Susequa und um das Kap her die Guncha.”; (“Daarvandaan {van die //Gonakwas af] na die weste lê die !Gouriqua, Sonqua, Attaqua, //Haissequa, Susequa, en om die Kaap rond die Guncha.”). Nienaber wys daarop: “dit is die besondere verdienstelikheid van hierdie bydrae dat Wallmann deurgaans die suigkonsonante noem (geskryf volgens Knudsen se stelsel), dat die maklik kontroleerbare optekeninge bewysbaar korrek is in hierdie opsig, sodat hy goeie segsliede moes geraadpleeg het wat oor goeie kennis beskik het, en dat sy opgawe met !Gauriga waarskynlik betroubaar sal wees. ... Maar watter betekenis dit toepasbaar insluit, dit weet ons nie; dit kry ons nie.” Soos deur Nienaber (1989:426) opgeteken, was die vroegste optekeninge van die naam Cauwers, Gauris en !Gauriga vir die mense wat aan dié rivier gewoon het; die uitgang –ers ensovoorts is vir ‘mense’, en die lid Cauw en Gau is dan die naam van die rivier waaraan die mense hulle naam te danke het. Die metamorfose van Cauwers ens. na Gourits is verklaarbaar: die medeklinker c word in Nederlands as k uitgespreek, en g wissel af met k; au wissel af met ou, en met inagnemeing van die klapklank ! wat die naam voorafgaan, kan !Gau, Cauw en Gau gesien word as vereenselwigbaar met Gou-. In vele gevalle is gevind dat waar ’n plek meer as een naam het, een inlands en een van latere datum, die jonger naam dikwels die vertaling van die inheemse naam is, en dit blyk ook hier die geval te kan wees. Die naam Gouritz is deesdae net van toepassing op die benedeloop van die rivier, van sy monding sowat 129 km landinwaarts, en drie hoofare dra ander name, naamlik die Groot-, die Gamka- en die Olifantsrivier (Nienaber 1989:427). Twee van die name van bolope van die Gouritsrivier is dan moontlik vertalings, naamlik Olifants- en Grootrivier. Die lid Gou, Gau, Cauw ensovoorts, met die vokaal-opvolging o – u en a – u, is vergelykbaar met die Ou-Kaapse woord caho, ‘elephant’, (‘olifant’) (De Flacourt 1658:55), die //Khau (S2b) woord /hau, en die Hadza (C3) woord bek”au, ‘elephant’, (‘olifant’) (Bleek 1956:287, 16), waar die vokaal-opvolging a – o ooreenstem met dié in die toponiem. Aan die ander kant kom die vokaal-opvolging o – a in woorde vir ‘olifant’ in veertien ander Boesman- en Khoi-khoi-tale voor. Indien die kanse geringer is dat ‘Olifantsrivier’ die vertaling is van Cauw, Cau, Gou ens., is die moontlikheid te ondersoek dat die inheemse naam as ‘Grootrivier’ vertaal is. Taalkundig is dit moontlik, die lid Gou, Gau, Cauw ens. is wel fonologies en semanties vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !kau, !ka٤u, ‘big’, (‘groot’) (Bleek 1956:412); die serebrale klapklank soos deur Wallmann opgeteken is, korreleer hiermee, sowel as die vokaal-sekwensie a – u, en die wisselbaarheid van g en k. Wat die naam van die derde hoofaar betref, het Gordon (1777 in Raper & Boucher 1 1988:61) opgeteken: “From where we crossed it from the Rodeberg to the large mountain range, this Gourits River is called ′Cunny′camma or the ‘twisting river’ in Hottentot.”; (“Van waar ons dit oorgesteek het van die Rodeberg tot die groot bergreeks, word hierdie Gouritsrivier die ′Cunny′camma of die Draairivier in Hottentots genoem.”). Hiervolgens is Gourits en ′Cunny′camma twee name vir dieselfde rivier, en indien albei hierdie name dieselfde betekenis het, is ‘twisting river’ of ‘Draairivier’ ook die vertaling van Gourits. Die lid Gou en variante Cauw, Cau, Gau, !Gau is soos die /Xam (S1) woord !gou, ‘to twist’, (‘om te draai’) (Bleek 1956:387). Die serebrale klapklank ! korreleer ook met die opgawe !Gouriqua van Wallmann, soos hierbo aangedui. Die oudste optekening van die naam van die rivier is deur Schrijver in 1689 opgeteken as Gouris: “... ’s namiddags kwamen wij over de Gauris rivier…”; (“… in die middag het ons oor die Gaurisrivier gekom ...”) (Godée Molsbergen II 1916:102-3); die tweede lid van die naam dus as -ris. Wat hierdie komponent betref, word uitgewys dat r slegs as anlaut by tweede lettergrepe voorkom, soos hier, en dat dit op verskillende maniere uitgespreek word. In haar verduideliking van die letters r en variante ŗ en ᵭ haal Bleek (1956:159) vir Doke (:141) aan. Doke noem ᵭ die ’flapped retroflex consonant’. “[It] is one of the most difficult souds ... to acquire. Under certain circumstances it ‘sounds like’ d, under others like r or l.”; (“Doke noem ᵭ ‘die geflapte retrofleksiewe medeklinker. [Dit] is een van die moeilikste klanke ... om aan te leer. Onder sekere omstandighede ‘klink dit soos’ d, onder ander soos r of l.”). Dit is denkbaar dat die letter r in die lid -ri geskryf kon gewees het om ’n tongslag weer te gee, en dat -ri vergelykbaar is met die / Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292), wat soms ook vir ‘rivier’ gebruik word, ook met die /Xam (S1) en /Auni (S4) woord ≠ei, ‘rivier’, en die //Ŋ !ke (S2) woorde /k”i en /k”eĩ, ‘river, riverbed’, (‘rivier, rivierbedding’) (Bleek 1956:643, 339, 749). 4.1 Aspekte van die Zoeloetaal 4.1.1 Klasmerkers In Zoeloe, soos in ander tale, is plekname selfstandige naamwoorde. Elke selfstandige naamwoord in Zoeloe bestaan uit ’n stam en ’n voorvoegsel. Koopman (2002:267) verduidelik: “In every noun it is the stem which carries the ‘real’ meaning of the noun (the lexical meaning), while the prefix tells one whether the noun is a singular or a plural, or whether the noun is an abstract noun. The prefix has another function in Zulu. It also tells one which set of concordial agreements should be used so that the noun agrees with the adjectives, pronouns, verbs and other parts of speech in a sentence.”; (“In elke selfstandige naamwoord is dit die stam wat die ‘regte’ betekenis van die selfstandige naamwoord dra (die leksikale of woordeboek-betekenis), terwyl die voorvoegsel mens vertel of die selfstandige naamwoord die enkelvoud of meervoud is, en of die selfstandige naamwoord ’n abstrakte selfstandige naamwoord is. Die voorvoegsel het nóg ’n funksie in Zoeloe. Dit vertel mens ook watter stel konkordiale ooreenkomstes gebruik behoort te word sodat die selfstandige naamwoord met die byvoeglike naamwoorde, voornaamwoorde, werkwoorde en ander rededele in ’n sin ooreenstem.”). Die voorvoegsels (prefikse, klasmerkers) is volgens Meinhof se stelsel die volgende (Koopman 2002:268; Doke & Vilakazi 2005:xviii):

Enkelvoud	Meervoud
klas 1:	um-, umu-	klas 2:	aba-
klas 1a:	u-	klas 2a:	o-
klas 3:	umu-, um-	klas 4:	imi-
klas 5:	i(li)-	klas 6:	ama-
klas 7:	isi-, is-	klas 8:	izi-
klas 9:	im-, in-, ens.	klas 10;	izim-, izin-, ens.
Enkelvoud	Meervoud
klas 11:	u(lu)-	klas 14:	ubu-
klas 15:	uku-	klas 16:	pha-
klas 17:	uku-

Volgens die Zoeloe grammatikale stelsel (Doke & Vilakazi 2005:xviii) is die klasprefikse die volgende:

Klas	Enkelvoud	Meervoud
1.	umu-	aбa-
1a	u-	o-
2	umu-	imi-
3.	i(li)-	ama-
4.	isi-	izi-
5.	im-, in-	izim-, izin-
6.	ul(u)-	izim-, izin-
7.		uбu-
8.		uku-

4.1.2 Lokatiewe affikse Soos in die geval van ander selfstandige naamwoorde in Zoeloe, het plekname ook lokatiewe infleksie, gewoonlik die voorvoegsel e- en die agtervoegsels –ini, –eni, –wini, –weni, byvoorbeeld eThekwini, eMpangeni, eMhlabatini, eMangweni, ensovoorts. Sommige plekname neem die prefiks u- in plaas van e-, soos uLangeni, uFeni, en by sommiges word die suffiks weggelaat, bv. eGoli. (Koopman 2002:114-5). 4.1.3 Klapklanke Die letter c word in Zoeloe vir die dentale klapklank gebruik, x vir die laterale klapklank, en q vir die palato-alveolêre klapklank. Die geaspireerde dentale klapklank word voorgestel deur ch, die stemhebbende dentale tongslag deur gc, en die genasaleerde dentale tongslag deur nc. Die velêre nasale medeklinker voor die stemhebbende vorm word as ngc geskryf, en die seldsame voorkoms van die velêre nasaal voor die stemlose vorm as nkc. Die radikale vorm, c, word ngc onder homorganiese nasale invloed. (Doke & Vilakazi 2005:97). Die radikale vorm van die palato-alveolêre klapklank word as q geskryf, die geaspireerde vorm as qh, die stemhebbende vorm as gq en die nasale vorm as nq. Die velêre nasale medeklinker voor die stemhebbende vorm van die palato-alveolêre klapklank word voorgestel as ngq, en die velêre nasaal voor die stemlose vorm as nkq. Onder homorganiese nasale invloed word die radikale vorm voorgestel as ngq. (Doke & Vilakazi 2005:684). Die radikale vorm van die laterale klapklank word skriftelik voorgestel as x, die geaspireerde vorm as xh, die stemhebbende as gx, en die nasale vorm as nx. Die velêre nasale medeklinker voor die stemhebbende vorm van die laterale klapklank word voorgestel as ngx, en die velêre nasaal voor die stemlose vorm as nkx. Onder homorganiese nasale invloed word die radikale vorm x voorgestel as ngx. (Doke & Vilakazi 2005:858). 4.1.4 Sintaksis van Zoeloe-plekname Soos in ander tale, kan plekname òf enkelvoudig òf saamgesteld wees, m.a.w. uit een of meer komponente (elemente) bestaan, bv. Ulundi, waar die stam Ndi is, of Thabankulu, van thaba, ‘berg’, en nkulu, ‘groot’, wat dus bestaan uit ’n generiese term wat die entiteitsoort aandui, en ’n spesifieke term wat die entiteit ondubbelsinnig binne die kommunikasie-konteks identifiseer. Dit blyk dat in die Zoeloetaal die generiese term gewoonlik vóór die spesifieke term geplaas word, bv. uMzimvubu, glo ‘tuiste van die seekoei’. Dit gebeur egter ook dat die spesifieke term voor die generiese term geplaas word, bv. Nhlazatshe, ‘groen rots’, van nhlaza, ‘groen’, en tshe, ‘rots’ (Raper et al 2020:540). In sulke gevalle is die betrokke name dikwels aangepaste Boesman-plekname, of plekname wat Boesmaninvloed toon. 4.2 Zoeloe-aanpassings van Boesman-plekname 4.2.1 Beskrywende plekname Mpofana is die Zoeloenaam vir die Mooirivier, ’n sytak van die Tugela, en ook vir die dorp Mooirivier in KwaZulu-Natal. Volgens Botha (1977:148-49) beteken hierdie Zoeloenaam òf ‘klein eland’ (Oreas canna) (Doke & Vilakazi 2005:667), òf ‘die gryserige rivier’. Die naam is ook deur Dohne (1857:263) as imPafuna opgeteken, en deur Colenso (1884:331) as “Mpafane (Im), n. Mooi-river.” Daar is al opgemerk dat heelwat inlandse name wat met die komponent Po- begin, vertalings is met die komponent Mooi, soos Politsi, Pongola en Potchefstroom, waarvan die Afrikaanse ekwivalente (of allonieme) Mooiwater, Mooiplaats en Mooirivier(sdorp) is. Dit dui daarop dat die woord Po- die betekenis van ‘mooi’ kan hê. Wat die tweeklank Mp- van Mpofana betref, verduidelik Doke en Vilakazi (2005:509) dit is die: “Bilabial nasal preceding the ejected bilabial explosive. This is usually the result of homorganic nasal influence upon ph … , but sometimes on p. … [For words commencing in imp- or izimp- not listed under mp see under ph or p].”; (“Bilabiale nasale klank wat die bilabiale plofklank voorafgaan. Dit is gewoonlik die gevolg van homorganiese nasale invloed op ph … , maar somtyds op p. … [Vir woorde wat met imp- or izimp- begin wat nie onder mp gelys is nie, kyk onder ph of p].”). Die tweeklank Mp stem fonologies ooreen met die lipklapklank ʘ, en die lid Mpo is vergelykbaar met die woord ʘpo of Θo. Daar kan uitgewys word hoe daar tussen die verskillende Boesmantale ’n variabiliteit in klapklanke is. Woorde in die Kung-taal (N2) vir ‘mooi, pragtig’, is /hom, ‾/hum en /hu, ‘beautiful, pretty’, (‘beeldskoon, pragtig; mooi’) (Bleek 1956:290). Die woord ‾/hum stem ooreen met die Sesarwa (S5) woord ¯ʘp’um wat die tweeklank –um betref, en die variabiliteit in klapklanke word weerspieël in die lipklank ʘ en die dentale /; in die sinonieme / hom, ‾/hum word die afwisseling van die klinkers u en o vertoon, en ’n sinoniem /ho vir die woord /hu stem ooreen met ʘo of po. Met ander woorde, die Kung (N2) woorde /hom, ˉ/hum en /hu, ‘pretty’, (‘mooi’), vertoon die variabiliteit van die klinkers o and u, en is vergelykbaar met die woorde ʘpo(m), ʘpum en ʘpu; die verwisselbaarheid van die klapklanke ʘ en / toon dat /hom en / hum sinoniem is, soos ook /hu en /ho, en ʘpu en ʘpo. Die tweede lid van die naam, –fana of –funa, is meer problematies. Bleek (1956:40) beduie dat die stemlose denti-labiale frikatief f nie ’n Boesmanklank is nie, en slegs voorkom in stamme wat tussen die Bantoes woon, of in leenwoorde; ander Boesmans mag ’n bilabiale stemlose frikatief gebruik word om die klank van wind of vuur na te maak, maar andersins nie. Die moontlikheid bestaan ook dat die f soms deur Bantoes gebruik is om ’n suigklank te vervang. Gesien die geaardheid van plekname dat hulle in die eerste plek duidelik onderskeidend en identifiserend moet wees, sodat spreker en hoorder ondubbelsinnig moet weet na watter entiteit verwys word, sou die vroeë inwoners eerder na ’n maklik herkenbare entiteit soos ’n watergat, seekoeigat, drif, versnelling ensovoorts verwys as na die hele rivier self. Dus kan die komponent fana vergelyk word met die Sesarwa (S5) woorde //gãna, ‘waterhole’, (‘watergat’); //k”anna, ‘water, waterpits’, (‘water, waterkuil’) (Bleek 1956:603), ook //gwana, ‘a Masarwa waterpit’, (’n Masarwa waterputs’) (Bleek 1956:99, 603, 537). Die komponent funa, soos deur Dohne aangegee, is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /uhã, ‘waterpool’, (‘waterpoel, waterkuil, watergat’) (Bleek 1956:358), waar die stemlose dentale frikatiewe suigklank / met die stemlose frikatiewe medeklinker f ooreenstem, en die genasaleerde ã is in Zoeloe as na geskryf, (/)uhã dus as (f)una geskryf. Platberg, eNtabazwe eNtabazwe, die Zoeloenaam vir Harrismith, ontleen sy naam aan die prominente berg daar naby, in Afrikaans bekend as Platberg (Raper 2013:165). Dit blyk dat die Afrikaanse naam die vertaling van die Zoeloenaam is, wat op sy beurt ’n aanpassing van Boesmans is. Die aanvangsvokaal e- is die toegevoegde Zoeloe-klasmerker, die komponent -ntaba is wat klank en betekenis betref soos die Naron (C2) /ka:ba, ‘flat’ en die lid -zwe soos die // Xegwi (S3) woord ʒe, ‘stone’, (‘klip’) (Bleek 1929:39; 1956:265). Die verband tussen die lid zwe en die Kung (N2) woord kwe, ‘place’, (‘plek’), en die /Xam (S1) en //Ƞ !ke (S2) woord !xo:e, ‘place, country’, (‘plek, land’) (Bleek 1956:112, 500) is ook nie uit die oog te verloor nie. Gatberg, Kwa-Ntunja Kwa-Ntunja, die naam van ’n berg ongeveeer 8 km oos van Melmoth, beteken volgens Botha (1977:98) ‘Deur/By die Opening’, van die Zoeloewoord tunja (intunja), ‘hole, orifice, as through a thicket or between two rocks’; (‘gat, opening, soos deur ’n ruigte of tussen twee rotse’) (Colenso 1884:590), of volgens Doke en Vilakazi (2005:609) van ntunja (intunja) ‘small aperture, orifice, small hole; tunnel’.; (‘klein opening, gaatjie, klein gat, tonnel’). Ntunja is ook die naam vir Gatberg, ’n piek noordoos van Dragon’s Back in die Drakensberg (Raper 2004:109). Gatberg blyk ’n vertaling van die naam Ntunja te wees; Nienaber en Raper (1977:142-44; 1980:20-25) wys daarop dat in gevalle waar ’n plek of natuurlike entiteit name uit verskillende tale het, die jongste naam dikwels die ander, ouer, naam vertaal. Hier is die naam Ntunja die Zoeloe-aanpassing van ’n Boesmannaam waarvan Gatberg die Afrikaanse vertaling is. Die komponent tu van intunja stem fonologies en semanties ooreen met die /Xam (S1) en //Ƞ !ke (S2) woord tu:, ‘hole’ (Bleek 1929:47), wat toon dat die Zoeloe-prefiks in die woord intunja in- is, en dat die stam tunja is, soos deur Colenso (1884:590) aangegee. Die komponent –nja van die naam is fonologies en semanties vergelykbaar met die Hie (C1) woord !goa, ‘berg’, en die Naron (C2), Tsaukwe (C2a) en Hukwe (C2b) woord ≠gnoa, ‘mountain, stone, rock’, (‘berg, klip, rots’) (Bleek 1956:384, 647). Die tweeklank oa in die Boesmanwoorde is in die Zoeloe-aanpassing saamgesmelt tot a in die komponent –nja omdat twee klinkers langs mekaar in Zoeloe ontoelaatbaar is. Die nasaliteit van die n in –nja word ook in die woord ≠gnoa gerealiseer. Indien die naam Kwa-Ntunja dieselfde patroon volg as baie ander name met die prefiks Kwa, behoort die lid Kwa dieselfde betekenis te hê as die stam of ander komponent van die naam, naamlik ‘gat’. Die lid Kwa beteken inderdaard ‘gat’; dit is ’n vervormimg van die /Xam (S1) woord !koa, ‘hole, cave’, (‘gat, grot, spelonk’) (Bleek 1956:437); die tweeklank oa is tot wa aangepas, wat die verwisselbaarheid van o en w toon. Sterkspruit, eMswathi eMswathi, ook as Mshwati geskryf, is die Zoeloenaam vir die Sterkspruit, ’n sytak van die Mgeni wat verby New Hanover vloei en ongeveer 5 km oos van Albert Falls by die hoofstroom aansluit. Daar word gemeen dat die naam ‘Die Verbergende’ beteken, of ‘Die Wegkruiper’ (Botha 1977:154), van die ideofoon shwathi, ‘of slipping in under, concealing’, (‘van onder ingly, verberg; wegsteek’) (Doke & Vilakazi 2005:751), verwysend na die rivier wat deur die plantegroei verberg word (Raper et al 2020:687). Dit blyk egter dat Mshwati die Zoeloe-aanpassing van ’n ouer inlandse naam is waarvan Sterkspruit die vertaling is. Die beginstuk M- of eM- is die Zoeloe-klasmerker; die komponent -swa stem ooreen met die /Xam (S1) woord swa, ‘strong’, (‘sterk’) (Bleek 1956:459). Die komponent -shwa in die variant Mshwati kom fonologies meer ooreen met die /Xam (S1) woord /xoa, ‘strength’, (‘krag’), van die werkwoord /xoa/xoa, ‘strengthen’, (‘versterk’) (Bleek 1956:365), waar die dentale klapklank met affrikatiewe neweklank /x ooreenkom met die Zoeloe prepalatale medeklinker sh wat onder homorganiese omstandighede die ejektiewe prepalatale frikatief word. Die tweeklank oa word in Zoeloe gekonsonantaliseer as wa omdat die Zoeloetaal nie twee klinkers naasmekaar duld nie; die lid –ti stem ooreen met die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292), wat dikwels gebruik word vir ‘rivier’, vergelykbaar met die /Auni (S4) woord ≠ei, ‘river’ (Bleek 1956:643), waar die stemlose alveolêre konsonant t met die alveolêre of palatale klapklank ≠ ooreenkom. Wakkerstroom, Mzinyathi Daar word oor die algemeen aanvaar dat Mzinyathi die betekenis het van ‘Die Tuiste van die Buffel, Buffelskraal’ (Botha 1977:170), van die Zoeloewoorde ‘Zinyathi (umZinyathi) [< umuzi + inyathi, lit. buffalo village]’ waar dit van toepassing is op die Bloedrivier in noordwes-KwaZulu-Natal (Doke & Vilakazi 1964:895). Mzinyathi is ook die Zoeloenaam vir die Buffelsrivier, ’n sytak van die Tugelaivier, waarvan die Afrikaanse naam die vertaling is. Die Zoeloenaam vir die Wakkerstroom en die dorp met dieselfde naam is ook Mzinyati (Raper et al 2014:536). In hierdie geval is daar rede om te vermoed dat Mzinyathi ’n Zoeloe-aanpassing is van ’n Boesman-naam waarvan Wakkerstroom die vertaling is. Die Anlaut M-, ook uM-, (uM)zinyati), is die Zoeloe-klasmerker; die komponent zinya is wat klank en betekenis betref soos die Xegwi (S3) woord /he:nja, ‘to be awake’, (‘om wakker te wees’) (Bleek 1956:287), die stemhebbende alveolêre frikatief z en die alveolêre frikatiewe klapklank / (Bleek 1929:13) is vergelykbaar; die wisseling van e en i is ook sigbaar (Bleek 1956:66). Die slot-komponent t(h)i stem ooreen met die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292), dikwels vir ‘rivier’ gebruik; die stemlose geaspireerde dentale medeklinker t(h) is soos die stemlose dentale suigklank /. Ook vergelykbaar met die lid –t(h) i is die /Auni (S4) woord ≠ei, ‘rivier’ (Bleek 1956:643), waar die stemlose alveolêre konsonant t met die alveolêre of palatale klapklank ≠ ooreenkom en die tweeklank ei tot i saamsmelt om te voorkom dat twee vokale langs mekaar voorkom. Wakkerstroom, Utaka, Utago Utaka, ook Utago gespel, is nog ’n Zoeloenaam vir die dorp Wakkerstroom op die grens van KwaZulu-Natal, 27 km oos van Volksrust en 56 km suidoos van Amersfoort. Die oorspronklike naam van die dorp was Marthinus-Wesselstroom; daarna is die naam Wesselstroom gebruik, en later Wakkerstroom, na die rivier met hierdie naam (Raper et al 2014:536). Daar word gemeen dat die Zoeloenaam afgelei is van die woord utago, ‘dun koperdraad was as versiering gebruik word’. Soos die draad dun maar sterk is, so word die stroom gesien as smal maar snelvloeiend. ’n Ander verklaring is dat die naam, wat ook as Utaka voorkom, ‘wakker’ beteken (Raper et al 2014:522), maar Doke et al (1958:27) gee vir ‘awake’, (‘wakker’), die woorde vuka en qabuka aan, en vir ‘awakening’, (‘ontwaking’), die woord ukuqabuka. Daar kan dalk bespiegel word dat Utago en Utaka volksetimologiese vertolkings kan wees van Boesmanwoorde soos die Hie (C1) woorde uka t’an, uka thaŋ, ‘to awaken’, (‘om wakker te maak, wakker te word’); ukathaŋ, ‘awake’ (Bleek 1929:18; 1956:248, 695), vergelykbaar met die Naron (C2) woord /u: en die Hie (C1) woord t’an, ‘to awake’, (‘om te ontwaak, om wakker te word’) (Bleek 1929:18). Die verskil tussen die segmente taka en katha is aan metatesis toe te skryf. Beskrywing Kleur Bloukransrivier, Msuluzi Die Bloukransrivier staan in Zoeloe bekend as die Msuluzi. Volgens Botha (1977:155-6} beteken die Zoeloenaam “Die Slingerende – suluza = ‘slinger, waggel’ (D & V 769). – Msuluze word beskou as ’n personifikasie: die rivier word gesien as iemand wat waggelend, heen en weer beweeg, waarskynlik n.a.v. sy kronkelende stroombeweging. Bulpin To the shores of Natal s.j. 87 noem die rivier ‘The Disappearing One’, (‘Die een wat verdwyn, die verdwynende’). Blykbaar word uitgegaan van die grondvorm súlu = ‘vir ’n oomblik verdwyn’ (Doke & Vilakazi 2005:769). (Suluza is ’n afleiding van súlu).”. Volgens Doke en Vilakazi (2005:769) is die woord afgelei van die ideofoon sulu, ‘of slipping away momentarily; of sudden disappearance’, (‘van vlugtige weggly, van skielike verdwyning’). Indien hierdie verklaring korrek is, kan die komponent sulu vergelyk word met die /Xam (S1) woord tʃu’ru, tʃu‾ru, ‘to vanish’, (‘om te verdwyn’) (Bleek 1956:237), waar die Zoeloe glyklank s met die /Xam affrikaat tʃ ooreenstem, en die /Xam r deur die Zoeloe l vervang is; die lid – zi is dan soos die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292), wat dikwels vir ‘rivier’ gebruik word, en die //Ƞ !ke (S2) woord /k’i, ‘rivier’ (Bleek 1956:339). Hoewel die pleknaamkomponente redelik goed met mekaar ooreenstem, kan geredeneer word dat ‘die een wat verdwyn’ dalk nie ’n toponimies onderskeidende naam is nie. Die moontlikheid dat die Afrikaanse naam Bloukransrivier die Zoeloenaam vertaal, is verdedigbaar. Die lid -su is vergelykbaar met die Kung (N2) wword ʒo:, ‘blue’, (‘blou’) (Bleek 1929:22), waar ʒ die stemhebbende vorm van die alveolêre glyklank s is, en die klinkers o en u afwisselend is, of, volgens Doke (in Bleek 1956:246), “The u phoneme ... is variously heard as u (back close) or as o (back half-close).”; (“Die u-foneem word verskillend gehoor as u (agter geslote) of as o (agter half-geslote).”). Die verwisselbaarheid van o en u, en die verdere bepaling dat o “is often a dialectal variation of a or au”, (“dikwels ’n dialektiese variasie van a of au is”) (Bleek 1956:151), toon dat die komponent lu vergelykbaar is met die /Xam (S1) woord ‾/ kou:, ‘ridge, krantz, overhanging cliffs’, (‘rif, krans, orhangende kranse’) (Bleek 1956:321), waar die tweeklank ou saamgesmelt het tot u by die aanpassing in Zoeloe. Die komponent –zi van die naam is dan soos die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292), wat ook dikwels vir ‘rivier’ gebruik word, waar die Zoeloe alveolêre glyklank z met die Boesman dentale of alveolêre glyklank / ooreenstem, verwant aan die //Ƞ !ke (S2) woord /k’i, ‘rivier’ (Bleek 1956:339), Groenkop, Gedlana Groenkop is die Afrikaanse naam van Gedlana, ’n heuwel ongeveer 17 km suidsuidoos van Greytown, en van ’n stroom wat daar ontspring en ooswaarts vloei om ongeveer 15 km suidsuidwes van Mapumulo by die Mvotirivier aan te sluit (Botha 1977:78). Die naam Gedlana verwys glo na die vorm van die heuwel, afgelei van die Zoeloewoord ugedla, ‘cockscomb, crest’, (‘hanekam, kuif, kam’), of van isigedla, ‘ox with horns pointing downwards’, (‘os met horings wat afwaarts wys’) (Doke & Vilakazi 2005:240). Die verskillende verklarings van die betekenisse van die naam in Zoeloe en in Afrikaans dui in hierdie geval moontlik volksetimologiese vertolkings aan, eerder as op die betroubaarheid van mondelinge oorleweringe. Die ouderdom van die naam Gedlana suggereer ’n Boemanoorsprong. Indien Gedlana die aanpassing van ’n oorspronklike Boesmannaam is waarvan Groenkop die vertaling is, is die komponent Ge vergelykbaar met die (N2) woord ˉ≠ke, ‘green’, (‘groen’) (Bleek 1929:44). In hierdie geval is die Zoeloe stemhebbende velêre plofkonsonant g in die afsluiting wat stemloos is (behalwe as dit voorafgegaan word deur die homorganiese nasaal) (Doke & Vilakazi 2005:223), dus identies met die stemlose velêre neweklank k van die Boesmanwoord ˉ≠ke. Die komponent -dlana is vergelykbaar met die Hadza (C3) woord haŋ-a, han-!a, ‘stone, hill’, (‘klip, kop’) (Bleek 1956:57, 724), of met die Namawoord dana, danna-, ‘Kopf’, (‘kop’) (Ebner 1811:340 in Nienaber 1963:350), waar die Zoeloe stemhebbende alveolêre laterale frikatief dl in die naam Gedlana met die Nama stemhebbende alveolêre (palatale) konsonant d ooreenkom (ˉ≠kedana > Gedlana.). Potspruit, Gedlana Botha (1977:78) maak ’n interessante stelling: “Onder Blankes staan die spruit Gedlana bekend as Potspruit”, wat die moontlikheid van ’n alternatiewe verklaring van die naam Gedlana openbaar, in hierdie geval die naam van die spruit. Die kop en die rivier het verskillende Afrikaanse name wat afgelei is van inlandse woorde wat eenders klink. Indien Potspruit die Afrikaanse vertaling van ’n oorspronklike Boesmannaam is waarvan Gedlana die Zoeloe-aanpassing is, sal die samestellende woorde dalk anders wees, met die onderskeidelike aanpassings. Die Boesmans het aanvanklik nie die begrip van ’n ‘pot’ geken nie, maar hulle het in ’n gat in die grond gekook of gebraai. Die komponent Ge- van die naam Gedlana toon ’n ooreenkoms met die /Xam (S1) woorde //ke:, ‘om te kook, bak, braai’, en !xe, ‘kook’ (Raper 2021:44). ’n Ander moontlikheid is dat die woord Pot in die naam Potspruit na gate of kuile in die rivier verwys, en dat die lid Ge- vergelyk kan word met die /Auni (S4) woord //k?e:, ‘hole’, (‘gat’), die Hie (C1) woord je, ‘hole’, (‘gat’), en die /Xam (S1) woord ˉ//e, ‘hole in rock’, (‘gat in klip’) (Bleek 1929:47; 1956:519). Die komponent – dlana in die riviernaam stem fonologies ooreen met die Sesarwa (S5) woorde //k”anna, ‘waterpits’, (‘watergate, waterputs’), // gãna, ‘waterpit’, (‘watergat’), en //gwana, ‘a Masarwa waterpit’, (‘’n Masarwa waterkuil’) (Bleek 1956:603, 526, 537). Die rivier en die kop het dus verskillende name, maar as gevolg van die eendersheid in uitspraak, word hulle as dieselfde beskou. Rooipoort, Babanango Babanango is die naam van ’n dorp ongeveer 58 km noordwes van Melmoth; van ’n rivier daar naby, en van ’n berg 38 km noordwes van Melmoth, waarna die stroom en dorp genoem is (Botha 1977:6). Verskeie verklarings aangaande die oorsprong en betekenis van die naam is opgeteken. Daar word onder andere gemeen dat dit vernoem is na ’n soort boom of struik, die ibabanango, maar beskikbare woordeboeke skyn nie so ’n plant in te sluit nie. ’n Ander verklaring lui dat die riviernaam primêr is, en dat die naam ‘bitter stroom’, ‘brakkerige stroom’, beteken, naamlik by sy bron. Die mees gewilde verklaring lui dat die naam Babanango sy oorsprong het in ’n voorval waarby die kind van ’n Zoeloekaptein in die newel op die berg vermis geraak het, en dat hy uiteindelik deur sy broer gevind is wat uitgeroep het: “Baba, nango!” – “Vader, daar is hy!” (Botha 1977:6). Nie een van die verklarings is heeltemal oortuigend nie, omdat hulle morfologies onaanvaarbaar is, nie al die komponente verduidelik word nie, of van te onlangse datum is. ’n Leidraad tot ’n geloofwaardige Boesman-oorsprong word deur Botha (1977:63) verskaf. Terwyl hy die naam Bomvini, ‘plek van rooi grond’, bespreek, lig hy ons in: “Naby Babanango is ’n gelyknamige koppie (soms ook Bomvini genoem)”. Die feit dat Babanango ook Bomvini genoem word, en dat Bomvini verklaar word as ‘plek van rooi grond’, dui daarop dat Babanango ook dieselfde betekenis kan hê. In die omgewing ten suidweste van Babanango is Rooipoort geleë. Die pleknaamtros Babanango, Bomvini en Rooipoort open die moontlikheid van ’n proses van aanpassings, vertalings, en volksetimologiese hervertolkings, naamlik dat Babanango die Zoeloe-aanpassing is van ’n ouer Boesmannaam waarvan Rooipoort die vertaling is. As in aanmerking geneem word dat ongeveer 70 persent van Boesmanwoorde met klapklanke begin, en gedagtig daaraan dat die aantal Zoeloewoorde met klapklanke as anlaut baie kleiner is, sal besef word dat talle oorspronklike Boesmanklapklanke deur ander medeklinkers vervang is toe die onderhawige woorde in Zoeloe aangepas is. Klapklanke en neweklanke is ook in die verskillende Boesman- en Khoi-khoitale afwisselbaar, soos elders opgemerk. Die anlaut B- van die komponent Baba is in hierdie geval ’n versagting van die Zoeloe “bilabial implosive consonant ɓ, phonemically distinct from b”, (“bilabiale implosiewe medeklinker ɓ wat fonemies onderskeibaar is van b.” (Doke & Vilakazi 1958:57). Die komponent ɓaba is dus fonologies vergelykbaar met die //Kxau (S2b) woorde ŋ/kxaba, ‘red’, ŋ/ kxɂaba, ‘red-white (of horse)’, (‘rooi-wit (van perd)’) (Bleek 1956:150, 748), sowel as met die N/uu woord /x’aba, ‘red’, (‘rooi’) (Shah & Brenzinger 2016:140), met die Korannawoorde !aba, ‘rooi’ en kx’awa, ‘roth’, (‘rooi’) (Wuras 1920:42 in Nienaber 1963:432), en die Namawoorde /awa, ‘roth’, (‘rooi’) (Kroenlein 1889:19a25) en /aba, ‘rot’, (‘rooi’) (Rust 1960:50). Die Boesman- en Khoi-khoi-klapklanke word deur die Zoeloe bilabiale implosiewe konsonant ɓ vervang, terwyl die afwisselbaarheid van b en w in die vergelykbare woorde merkbaar is. Die komponent -nang- stem ooreen met die /Xam (S1) woord !noaŋ, ‘spoor, path’, (‘spoor, paadjie’) (Bleek 1956:487), woorde wat deur Nienaber (1963:241) gelyk gestel word met ‘kloof’ en ‘poort’. Die Boesmanwoord !noaŋ verskuif tot nang omdat twee klinkers langs mekaar in die Zoeloetaal ontoelaatbaar is, en die slot –o van die lid -nango is bygevoeg omdat Zoeloe selfstandige naamwoorde op ’n vokaal moet uitgaan, en ook omdat die woord nango in Zoeloe betekenisdraend is. Rooispruit, Kamanzi Kamanzi, ook as eKamanzi opgeteken, is die naam van ’n sytak van die Mvotirivier. Dit ontspring naby Fawn Lees en vloei noordwaarts om ongeveer 14 km oos van Seven Oaks by die hoofstroom aan te sluit (Raper et al 2020:329). Die naam is deur Botha (1977:87) verklaar as ‘Die waterversamelaar’, van –khamanzi (ikhamanzi), ‘water-ladle, water-dipper’, (‘water-lepel, waterskeplepel’); van kha, ‘dip up, draw (water)’, ‘opskep, uitskep’), en nzi (amanzi), ‘water’ (Doke & Vilakazi 2005:277, 372, 632). Soos in ander gevalle word hierdie verklaring in twyfel getrek omdat ‘waterversamelaar’ van toepassing kan wees op elke rivier en verwys nie ondubbelsinnig na die benoemde entiteit nie. Die Afrikaanse naam vir Kamanzi is Rooispruit (Botha 1977:87), wat die moontlikheid van vertaling open. ’n //Xegwi woord vir ‘rooi’ is /kamse (Bleek 1929:69), wat sowel fonologies en semanties met die komponent Kham- ooreenstem, vergelykbaar ook met die Ou-Kaapse woord kaba, ‘rode’, (‘rooi’) wat in 1660 deur Van Riebeeck opgeteken is (Nienaber 1963:432), waar die stemhebbende bilabiale medeklinkers m en b afwisselbaar is. Die komponent –zi van die naam Kamanzi is vergelykbaar met die / Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292), ’n woord wat dikwels vir ‘rivier’ gebruik word, ook met die //Ƞ !ke (S2) woord /k’i en die /Auni (S4) woord ≠ei, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1956:339, 643). Bloedrivier, Ncome Botha (1977:172) deel mee dat Ncome die Zoeloenaam van die Bloedrivier is, en dat hierdie naam afgelei is van die woord ncoma, ‘give a favourable report on; praise, admire, recommend’, (‘’n gunstige verslag lewer oor, prys, bewonder, aanbeveel’) (Doke & Vilakazi 2005:533), en dus beteken ‘The Praiseworthy One … from its pleasant water and green banks’, (‘die Bewonderenswaardige … van sy smaaklike water en groen oewers’), of ‘The Pleasant One’, (‘die Aangename’) (Bulpin s.j.:199; 1952:84), wat Botha self beskryf as spekulasie of raaiery. Daar word algemeen aanvaar dat die Bloedrivier sy naam gekry het van die hoeveelheid bloed wat daar gevloei het tydens die Slag van Bloedrivier op 16 Desember 1838. Soos reeds elders gemeld, wys Nicolaisen (1976:173) daarop dat die eerste plekname wat gegee word, gewoonlik dié is van riviere en strome, en dat sulke name aandui dat sulke name na die vroegste stratum van nedersetting terugdateer, en dus na die vroegste gesproke taal. Die naam van die rivier onder bespreking is dus waarskynlik ouer as die Slag van Bloedrivier. Soos Nienaber en Raper (1977:132-34; 1980:127-29) uitwys, is dit dikwels die geval dat ’n Europese naam die vertaling van ’n ouer Boesman- of Khoi-khoi-naam is. Dit blyk ook hier die geval te wees, met ander woorde dat ‘Bloedrivier’ ’n vertaling van Ncome is, of minstens ’n onregstreekse vertaling. Geen Boesmanwoorde vir ‘bloed’ is onmiddellik gevind wat met Ncome of ’n soortgelyke woord ooreenstem nie, maar Boesmanwoorde vir ‘rooi’ sluit die Kung (N2) woord /num en die Naron (C2) woorde /nu٤a en /noa, ‘red’, (‘rooi’) in (Bleek 1956:351). Gesien die toelaatbare uitruilbaarheid van die klinkers o en u is die Kung woord /num en sy variant */nom wel met die woordstam ncom van die naam Ncome vergelykbaar: die Zoeloe nasale vorm van die dentale klapklank, nc, korreleer met die Boesman dentale klapklank met nasale neweklank /n, en die slot –e van die naam Ncome is ’n aanpassing van die Hadza (C3) woord ‡e, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:642), wat ook vir ‘rivier’ gebruik word. Ncome beteken dan ‘rooirivier’, in Afrikaans en Engels hervertolk as Bloedrivier en Blood River. Witteberge, uKhahlamba uKhahlamba, ook opgeteken as Kwahlamba, Kwathlamba, Qahlamba en Quahlamba, is die Zoeloenaam vir die Drakensberg, en die Sothonaam is Quatlhamba. Die naam beteken volgens oorlewering ‘enigiets wat op ’n hoop gegooi word’, ‘’n versperring, soos van gepunte spiese’, ‘die rasende bergversperring’, ensovoorts (Raper et al 2020:162). Die Witteberge, uitlope van die Drakensberg, dra ook hierdie naam, wat die vertaling blyk te wees van ’n inlandse naam waarvan die Zoeloe- en Sotho-name aanpassings is. Die lid Kwa-, Qua-, ensovoorts, stem ooreen met die Sesarwa (S5) woord ˉ//xwa en die /Xam (S1) woord //xwa, ‘white’, (‘wit’), met sy sinoniem //wã//wã, ‘beautifully white’, (‘pragtig wit’) (Bleek 1956:630), en ook met die homofoniese /Xam (S1) woord /k’o:wa en die //Ŋ !ke (S2) woord /o:wa, ‘white’, (‘wit’) (Bleek 1929:91). Die komponent hlamba, tlhamba en variante is vergelykbaar met die Ou-Kaapse woord quamma, ‘berg’, soos deur Sparrman opgeteken (Nienaber 1963:218), waar die tweeklank mm van die woord quamma met die tweeklank mb van die lid hlamba, tlhamba korreleer; ook met die Nogau (N1a) woord //khami, ‘mountain’, (‘berg’), met sy sinoniem. //khawi, wat die wisseling van b en w vertoon, en met die //Ŋ !ke (S2) woorde //khami, ‘mountain’, (‘berg’), en //khamsi, ‘a certain chain of mountains’, (‘’n sekere bergketting’) (Bleek 1956:573). 4.2.2 Plekke genoem na diersoorte Buffelsrivier, Mzinyathi Die Buffelsrivier, ’n sytak van die Tugela, is in Zoeloe bekend as die Mzinyathi. Die naam Mzinyathi beteken glo ‘tuiste ven die buffel’, van die Zoeloewoord umuzi, ‘huis, tuiste’, en inyathi, ‘buffel’ (Botha 1977:170). In hierdie geval is die oorspronklike leksikale betekenis in die Afrikaanse vertaling bewaar. In ’n ander voorkoms van die naam blyk die naam Mzinyathi ’n ander betekenis te hê. Doke en Vilakazi (2005:895) gee die naam Zinyathi (umZinyathi) aan vir die “Blood River in North-west Natal”. In hierdie geval is die Engelse naam Blood River, en sy Afrikaanse ekwivalent Bloedrivier, vertalings van ’n Boesmannaam waarvan (um)Zinyathi ’n aanpassing is. Die komponent um is die Zoeloe-voorvoegsel of klasmerker; die komponent zin is vergelykbaar met die Auen (N1) woord /ĩ, /iŋ, ‘bloed’ (Bleek 1929:22; 1956:292); die Zoeloe stemhebbende alveolêre frikatiewe medeklinker z stem ooreen met die Auen alveolêre frikatiewe klapklank /, die nasalering van die klinker ĩ word in die Zoeloe-skryfstelsel as n aangedui, soos ook blyk uit die Auen (N1) word /iŋ, ‘bloed’, waar die ŋ die velêre nasaal verteenwoordig. Die lid (y)ati van die naam Mzinyati is verwant aan die Hadza (C3) woord ati, ‘water’ (Bleek 1956:2). Hierdie allonieme vir die rivier weerspieël dan taalinvloed tussen Auen, Hadza, Zoeloe, Nederlands, Afrikaans en Engels, betekenisverlies en hervertolking. Daskrans, Ngoje Ngoje is die naam van ’n berg 5 km wes van Eshowe en 30 km suid van Melmoth in KwaZulu-Natal. Volgens Doke en Vilakazi (2005:254) is die naam afgelei van die Zoeloewoord goje (ingoje), ‘precipice, cliff’, (‘afgrond, krans’). Die Zoeloewoord (in)goje is in hierdie geval dalk vergelykbaar met die /Nu //en (S6) woord ≠oje, ‘stone’, (‘klip’) (Bleek 1929:81). Die heuwel Ngoje is op die plaas Daas Krantz of Daskrans, en waarskynlik het die plaas sy naam ontvang van die heuwel wat in Zoeloe as Ngoje en in Afrikaans as Daskrans bekend is, Daas Krantz, genoem na die das of klipdas, Procavia capensis. Dit blyk dat Daskrans (Daas Krantz) die vertaling is van ’n ou-Kaapse dialektiese naam waarvan Ngoje ’n aanpassing is, van die woord kgoyes, ‘een das’ (Valentyn 1726:107b in Nienaber 1963:243). Die slot-s van die woord kgoyes is geëlideer en die Zoeloe-prefiks of klasmerker (i)N bygevoeg om die Zoeloe-ekwivalent Ngoje te vorm. Duikerhoek, KwaNzimela KwaNzimela is die Zoeloenaam vir Duikerhoek, omtrent 20 km suidwes van Melmoth geleë (Walton 1984:153 3B). Soos in talle soortgelyke gevalle is die Afrikaanse naam ’n vertaling van ’n Boesmannaam waarvan die Zoeloenaam ’n aanpassing is. Die komponent Kwa- stem ooreen met die Hie (C1) woorde kxoa, ‘duiker’, khoa, ‘duiker buck’, (‘duikerbok’) (Bleek 1929:35; 1956:287). In hierdie geval is die lid Kwa dus nie die Zoeloe bywoordelike plekaanduidende formans wat Doke en Vilakazi (2005:441) beskryf as “At the place of, joined to a personal noun or pronoun, e.g. kwaMkhonto (at Mkhonto’s place).”; (“By die plek van, bygevoeg by ’n persoonlike selfstandige naamwoord of voornaamwoord, bv. kwaMkhonto, (by Mkhonto se plek)”) nie. Dit is ’n reduplikasie van die betekenis in die eerste twee komponente van die naam. Die tweede komponent, Nzi, is vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woorde !he: !ke:, die ≠Khomani (S2a) woorde ≠khe: en ≠khei, en die /Auni woord ≠khei, ‘duiker’ (Bleek 1929:35; 1956:287, 661; Raper 2013:88). Oor die lid –mela is daar minder sekerheid; dalk is die lid -me die Naron (C2) manlike enkelvoud, dus ‘duikerbok’, en die lid -la soos die Naron (C2) !a, ‘plek’ (Bleek 1956:369), verafrikaans tot -hoek. Anders is -mela dalk ’n aanpassing van die !O !kuƞ (N3) woord /ke:a, ‘hut, home’, (‘hut, tuiste’) (Bleek1929:35), waar die tussen-vokaliese l ingevoeg is om die jukstaposisie van twee klinkers te vermy. Elandsrivier, Ncwadi Ncwadi is die naam van ’n nedersetting aan die Elandsrivier, ongeveer 30 km suidwes van Pietermaritzburg, ook die naam van Elandskop en van die Elandsrivier self, wat wes van Elandskop ontspring en suidwaarts vloei om by die Mkhomazi aan te sluit. Daar word verklaar dat die naam afgelei is van die Zoeloewoord ncwadi (incwadi), ‘mark, indication, sign, evidence’, (‘merk, aanduiding, teken, getuienis’) (Doke & Vilakazi 2005:535), en dat dit ‘die prominente een, die opmerklike een’ beteken, verwysende na Elandskop, of soos Lugg (1968:9 in Botha 1977:172) dit stel, ‘... a conspicuous mark, i.e. the hill of the same name’, (‘’n opvallende kenteken, d.i. die heuwel met dieselfde naam.’). Botha (1977:172) meen dat die topografiese eienskappe van die omgewing teen daardie standpunt pleit. Dis waarskynliker dat die Afrikaanse naam Elandskop en die Zoeloenaam Ncwadi dieselfde betekenis het, en dat Ncwadi die aanpassing van ’n ouer inlandse naam is. Die komponent -ncwa is fonologies vergelykbaar met die Kung (N2) woord !!nã, ‘eland’ (Bleek 1956:511); die tongslag !! is “the Bushman retroflex click !!, lying between the palato-alveolar and lateral clicks and more hollow than //.”; (“die Boemanse retroflekse tongslag !! wat tussen die palato-alveolêre en laterale tongslae lê en holler as // is.”). (Bleek 1956:505). Die tongslag word gevorm deur die tongpunt agtertoe te trek, wat tot ’n uitspraak lei wat met die Zoeloewoord (i)-ncwa-(di) ooreenstem. The component -di van die riviernaam is miskien soos die /Auni (S4) woord ≠ei, ‘rivier’, waar die alveolêre medeklinker d met die alveolêre klapklank ≠ ooreenstem, en die tweeklank ei tot i saamgetrek is. Plante Dronkvlei, KwaCekwane KwaCekwane is die Zoeloenaam vir Dronkvlei, ’n gebied naby Creighton in die distrik Ixopo. Daar word beweer dat KwaCekwane, ‘plek van Cekwane’ genoem is na ’n Nyasane-hoofman wat vroeër daar gewoon het (Raper et al 2020:381). ’n Ander verklaring van die naam is dat dit ontleen is aan ’n soort gras, dronkgras (Melica spp.), wat duiseligheid veroorsaak in diere wat dit vreet (vgl. Smith 1966:204). Die komponent Kwa- stem fonologies ooreen met die Kung (N2) woord /k”aowa, ‘to be drunk’, (‘om dronk te wees’), en die lid kwane met die Sesarwa (S5) woorde //gãna, ‘waterhole’, (‘watergat’); //k”anna, ‘water’, ‘waterputs’ (Bleek 1956:603), ook //gwana, ‘waterput’ (Bleek 1956:99, 603, 537), wat die generiese term ‘vlei’ in ’n mate omskryf; die lid kwane stem veral fonologies ooreen met die Sesarwa (S5) woord //xanne, ‘gras’ (Bleek 1956:337, 632). 4.2.3 Bodemgesteldheid as naamgewingsmorief Kliprivier, Mnambithi Die Kliprivier, ’n sytak van die Tugelarivier, ontspring naby Van Reenenspas en vloei suidwaarts na sy samevloeiing met die hoofstroom omtrent 19 km suidoos van Ladysmith. Die Zoeloenaam vir die Kliprivier, en vir Ladysmith, is Mnambithi (Raper et al 2014:240). Indien aanvaar word dat die tweede komponent, thi, soos die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘om te vloei’ is (Bleek 1956:292), wat meermale as fluviale suffiks voorkom (die geaspireerde dentale tweeklank th- kom ooreen met die dentale suigklank /)., dan sou die eerste lid Mnambi ‘klip’ moet beteken. In etlike tale is daar woorde wat sowel ‘klip’ as ‘berg’ beteken, soos die woord ≠gnoa, ‘mountain, stone, rock’, (‘berg, klip, rots’), wat in Naron (C2), Tsaukwe (C2a) en Hukwe (C2b) voorkom (Bleek 1956:384, 647), die Naron (C2) en Kung (N2) woord //nõa, ‘stone, hill’, (‘klip, heuwel’) (Bleek 1956:620); ook die Koranna woorde //eu-b of ≠eub wat Lichtenstein (1805:471) “aangee vir ‘berg’ en ‘klip’ a.w., albei uitgaande op suff. masc., sodat daar geen twyfel bestaan nie dat dit gelyk te stel is met die Namawoord /ui-b. ‘berg’, naas /ui-s, ‘Stein, Felsen’, (‘klip, rots’).” (Nienaber 1963:218). Dit blyk dan dat Mnambithi ’n aanpassing van ’n ouer inlandse naam is waarvan Kliprivier die vertaling is: die komponent Mnambi is wat klank en betekenis betref vergelykbaar met die Nogau (N1a) en //Ŋ !ke (S2) woord //khami, ‘mountain’, (‘berg’) (Bleek 1956:573), en die komponent thi is soos die /Xam (S1) woord ¯/i: ‘om te vloei’ (Bleek 1956:292), wat meermale as fluviale suffiks voorkom; die geaspireerde dentale tweeklank th- kom ooreen met die dentale suigklank /, soos hierbo genoem. 5.1 Aspekte van die Xhosa-taal 5.1.1 Klasmerkers of -voorvoegsels In Xhosa, soos in Zoeloe, bestaan elke selfstandige naamwoord uit ’n stam en ’n voorvoegsel. Die stam dra die betekenis van die woord, en die voorvoegsel dui getal (enkelvoud of meervoud) aan, en, soos Koopman (2002:267) dit stel, “which set of concordial agreement should be employed for agreement with other parts of speech in a sentence”; (“watter stel konkordiale ooreenkomstes gebruik behoort te word sodat die selfstandige naamwoord met ander rededele in ’n sin ooreenstem.”). McLaren (1926:13) verduidelik: “Every noun consists of a root and a prefix, and every word in the sentence which depends upon the noun, or agrees with it, assumes the same prefix, or some inflected form of it, while all the pronouns are forms of the same prefixes of the nouns for which they stand.”; (“Elke selfstandige naamwoord bestaan uit ’n stam en ’n voorvoegsel, en elke woord in die sin wat van die selfstandige naamwoord afhang, of daarmee ooreenstem, neem dieselfde voorvoegsel aan, of ’n verbuigde vorm daarvan, terwyl al die voornaamwoorde vorms van dieselfde voorvoegsels is van die selfstandige naamwoorde waarvoor hulle staan.”). Die klasprefikse in Xhosa is die volgende, met minder gewone vorme tussen hakies aangedui (McLaren 1926:24):

Klas	Enkelvoud	Meervoud
1.	um-, u-.	aba-, (abe-, ab-), o-.
2.	ili-, (il-), i-.	ama- (am-).
3.	im-, in-, i-.	izim-, izin-, (izi-), im-, in-, i-.
4.	isi-, (is-).	izi-, (iz-).
5.	ulu-, (ulw-, ul-)	izim-, izin-, (izi-, iz-), im-, in-, i-.
6.	um-, u-.	imi-.
7.	ubu-, (ub-, uty-).
8.	uku-, (ukw-, uk-).

5.1.2 Lokatiewe affikse: Soos in die geval van selfstandige naamwoorde het plekname in Xhosa ook lokatiewe infleksie, gewoonlik die voorvoegsel e- en die agtervoegsels –ini, –eni, –wini en –weni. McLaren (1926;29-31) stel dit so: “The locative case is formed by changing the initial vowel or article of the prefix into e and by adding to the root the suffix –ni. as e-Dikeni, ‘at Alice’ (lit. ‘at the lake’), e-Taleni, ‘at Taleni’ (lit. ‘at the flat rock’).”; (“Die lokatiewe of plekaanduidende naamval word gevorm deur die aanvangsvokaal van die voorvoegsel in e te verander, en deur die agtervoegsel -ni aan die stam te voeg, bv. e-Dikeni, ‘by Alice’ (let. ‘by die meer’), e-Taleni, ‘by Taleni’ (let. ‘by die plat klip’).” 5.1.3 Klapklanke Die letter c word in Xhosa vir die dentale klapklank gebruik, x vir die laterale klapklank, en q vir die palato-alveolêre klapklank. Die geaspireerde dentale klapklank word voorgestel deur ch, die stemhebbende dentale klapklank deur gc, en die genasaleerde dentale klapklank deur nc. Die velêre nasale medeklinker voor die stemhebbende vorm word geskryf as ngc, en die seldsame voorkoms van die velêre nasaal voor die stemlose vorm as nkc. Die radikale vorm, c, word ngc onder homorganiese nasale invloed. Die radikale vorm van die palato-alveolêre klapklank word as q geskryf, die geaspireerde vorm as qh, die stemhebbende vorm as gq en die nasale vorm as nq. Die velêre nasale medeklinker voor die stemhebbende vorm van die palato-alveolêre klapklank word voorgestel as ngq, en die velêre nasaal voor die stemlose vorm as nkq. Onder homorganiese nasale invloed word die radikale vorm as ngq voorgestel. (Doke & Vilakazi 2005:684; McLaren 1926:7-8). Die radikale vorm van die laterale klapklank word skriftelik as x voorgestel, die geaspireerde vorm as xh, die stemhebbende vorm as gx, en die nasale vorm as nx. Die velêre nasale medeklinker voor die stemhebbende vorm van die laterale klapklank word as ngx voorgestel, en die velêre nasaal voor die stemlose vorm as nkx. Onder homorganiese nasale invloed word die radikale vorm x as ngx voorgestel (Doke & Vilakazi 2005:858; McLaren 1926:7-8). 5.1.4 Sintaksis van Xhosa-plekname Soos in ander tale, kan plekname òf enkelvoudig òf saamgesteld wees, m.a.w. uit een of meer komponente (elemente) bestaan, bv. Thabankulu, van thaba, ‘berg’, en kulu, ‘groot’, wat dus saamgestel is uit ’n generiese term wat die entiteitsoort aandui, en ’n spesifieke term wat die entiteit ondubbelsinnig binne die kommunikasie-konteks identifiseer, naamlik die groot berg. Dit blyk dat in die Xhosa-taal die generiese term gewoonlik vóór die spesifieke term geplaas word, bv. uMzimkhulu, glo ‘tuiste groot’ i.p.v. ‘groot tuiste’. Dit gebeur egter ook dat die spesifieke term voor die generiese term geplaas word, in welke gevalle die betrokke name dikwels aangepaste Boesman-name is, of name wat Boesman-invloed toon. 5.2 Xhosa-plekname wat Boesman-invloed toon 5.2.1 Beskrywende plekname Blink Blinkwater, eMtocwa eMtocwa is die Xhosanaam vir die bolope van die Blinkwaterrivier (Skead 2001:458). Vroeë opgetekende vorme van die naam sluit in Umtoka (Pringle 1834 in Skead 2001:458) en iMtoka (Hall se kaart 1856). Pahl (1981 in Skead 2001:458) meen die naam is van Khoi-khoi-oorsprong. Dit blyk dat Blinkwater(rivier) die vertaling van ’n ouer inlandse naam is waarvan Umtoka, iMtoka en eMtocwa aanpassings in Xhosa is. Die voorvoegsels Um-, iM- en eM- is die Xhosa klasmerkers. Gedagtig daaraan dat twee vokale langs mekaar nie in Xhosa geduld word nie, stem die komponent –to- ooreen met die Hie (C1) woord /khao, ‘to shine’, (‘om te blink’) (Bleek 1956:311), waar die Hie (C1) dentale of alveolêre klapklank met velëre neweklank /k deur die Xhosa ejektiewe dentale of alveolëre medeklinker t vervang is. In die variante Umtoka en iMtoka is die slotlid –ka vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /k’a, die Auen (N1) woord ≠ka:, die Kung (N2) woord ˉ!kã en die / Nusan (S6a) woord /a:, ‘rivier’ (Bleek 1929:70; 1956:268); in die variant eMtocwa is die lid -cwa vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !ko:a en sy sinoniem !kwa:, ‘running water’, (‘lopende water’) (Bleek 1956:437; Raper 2021:159). Die verskuiwing van die serebrale klapklank ! in Boesmans na die dentale tongslag c in die Xhosanaam eMtocwa word uitgewys. Mooi Mooirivier, iNqanqarhu iNqanqarhu is die Xhosanaam vir die Mooirivier wat by Maclear verbyvloei en 13 km noordoos daarvan by die Tsitsarivier aansluit, en ook die Xhosanaam vir Maclear. Die naam is ook opgeteken as Qanqaru, Qangaru, iQanqaru, iQkanqarhu en Nganparu (Skead 2001:570). Die Afrikaanse naam Mooirivier is ’n vertaling van ’n Boesmannaam waarvan Qanqaru en variante die aanpassings is. Die komponent i- is die klasprefiks; die komponent Qan- is vergelykbaar met die /Nu//en (S6) woorde !kãŋ, ‘beautiful’, (‘pragtig’), !k?ãn, ‘pretty’, (‘mooi’), en aan die /Auni (S4) woord _≠kaĩ, ‘pretty, pleasant’, (‘mooi, aangenaam’) (Bleek 1929:20; 1956:407, 655). In hierdie gevalle stem die Boesmanse serebrale en palato-alveolêre klapklanke met ejektiewe nasale effluks !k˜ en ≠k ̃ ooreen met die Xhosa genasaleerde palatale klapklank nq. Die komponent -qarhu is verwant aan die /Xam (S1) woord / kãr̃r̃u, /kãnnu, ‘waterhole, pool’, (‘watergat, kuil’); ook aan die woord ≠houru, ‘pond’, (‘poel, kuil’) (Bleek 1956:301, 744). Dit gebeur dikwels dat die inlandse naam vir ’n plaaslike, maklik uitkenbare entiteit (soos ’n watergat) mettertyd oorgedra word op die hoofstroom self. In die woord ≠houru is die tweeklank ou saamgetrek deur elisie van die klinker o om te voorkom dat twee klinkers naasmekaar in ’n woord staan. Vorm Krommerivier, Cowie, iQoyi iQoyi is die Xhosanaam vir die Cowierivier, ’n sytak van die Koonap wat by Adelaide by die hoofstroom aansluit. Vroeëre optekeninge van die naam iQoyi sluit in Thouhie (1781), Kowie (1809), Cowie (1834), Rooe (1851), Kowie (1856), Qohi (1860), en dan iQoyi (1915) (Skead 2001:663-4). Daar word beweer dat die naam ‘tabakspyp’ beteken, maar hierdie verklaring word deur prof. Herbert Pahl verwerp wat meen die naam is nie Xhosa nie (Skead 2001:663-4). ’n Ander verklaring van die naam, naamlik dat die Cowierivier vernoem is ter herinnering aan dr. Alexander Cowie, word betwyfel omdat die naam reeds in vroeë rekords voorkom, terwyl dr. Cowie eers in 1829 oorlede is. Aangesien Pahl meen die naam iQoyi en wisselvorme is nie Xhosa nie, soos hierbo uitgewys, is daar die moontlikheid van ’n Boesmanoorsprong met Xhosa-aanpassing en Afrikaanse vertaling. Die Hollandse naam Kromme verskyn as alternatief vir die naam Kowie op Arrowsmith se kaart van 1835. Die kronkelende gang van die rivier was die prikkel tot die Hollandse naam, en was blykbaar ook die rede vir die inheemse naam. Die voorvoegsel i- van die naam iQoyi is die Xhosa-klasprefiks; die lid Qoyi is fonologies en semanties vereenselwigbaar met die //Ŋ !ke (S2) woord ˉ//kubbi, ‘crooked, bent’, (‘skeef, krom, gebuig’) (Bleek 1956:591), waar die klapklank met velêre neweklank //k vergelykbaar is met die Xhosa velêre klapklank K of C in die variante Kowie en Cowie, en met die komponent k”wa٤i van die /Xam (S1) woord k”wa٤i-sɂo, ‘crooked’, (‘krom’) (Bleek 1956:127), waar die wisselbaarheid van o, u en w sigbaar is. Tafelberg, eMnqwasi, umNqwazi eMnqwasi is die naam van ’n berg omtrent 56 km noordnoordwes van Seymour in die Oos-Kaap, in 1915 as umNqwazi opgeteken (Kropf & Godfrey 1915:504). Die berg is in Afrikaans bekend as Tafelberg, en kom as Loos Tafel Berg op Wyld se kaart van 1844 voor. Pahl (1982 in Skead 2001:418) deel mee: “umnqwazi is a hat”, (“umnqwazi is ’n hoed”), en voeg by dat die naam na die vorm van die berg verwys. ’n Namawoord vir ‘hoed’ is /gawas (Rust 1960:32), wat klankmatig ooreenstem met die stam nqwaz van die woord umnqwazi. Pahl se mededeling dat die naam gegee is na aanleiding van die vorm van die berg, en die beskrywende Afrikaanse naam Tafelberg, suggereer dat die berg genoem is omdat hy plat is, en dit lyk moontlik dat Tafelberg die vertaling is van ’n inlandse naam waarvan eMnqwasi of umNqwazi die Xhosa-aanpassing is. Die stam Nqwa- van die naam is vergelykbaar met die Naron (C2) en //Ŋ !ke (S2) woord /ka:ba, ‘flat’, (‘plat’), en met die /Xam (S1) woorde swa:, tsɂoa, ts?wa, ‘flat’, (‘plat’) (Bleek 1929:39). Die verwisselbaarheid van o en w in die betrokke woorde word uitgewys. Die slotlid –si is soos die //Ŋ !ke (S2) suffiks –si, ‘hierdie’, wat ook voorkom in ≠Khomani (S2a), //Kxau (S2b), Auni (S4), Ki /hazi (S4b), Sesarwa (S5) en /Nu //en (S6) (Bleek 1956:168). Hangklip, uLukhanji uLukhanji, ook opgetreken as Lukanji (c. 1850), Ulukanje (1856), uluKanji (1915), Lukhanzi (1936) en eLukhanji (Skead 2001:275), is die Xhosanaam vir die berg Hangklip 15 km noordnoordwes van Queenstown. Skead voeg by dat herhaalde pogings om vas te stel waarom die berg Hangklip aan die Xhosa as Lukhanji bekend is, vrugteloos was, wat aandui dat die naam Lukhanji moontlik nie van Xhosa-oorsprong is nie, maar ’n aanpassing van ’n ouer Khoi-khoi- of Boesmannaam kan wees. Met weglating van die Xhosa-voorvoegsel of klasmerker (u)lu- blyk die stam van die naam khanji, khanje, of khanze te wees. Die komponent khanji is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord ≠khaĩ, ‘steep, slanting’ (‘steil, skuins’) (Bleek 1956:660). Die segment kha-i kom in albei woorde voor; en die nasaliteit wat in die Boesmanwoord met ’n tilde aangedui word, is in die Xhosawoord as n gerealiseer. Die klank j is brugklank tussen a en i, ook met die gedagte dat die Boesman-tweeklank ai in die Xhosa-aanpassing saamgesmelt het tot a omdat twee klinkers langs mekaar nie in die Xhosataal mag voorkom nie. Die komponent -ze in die variant khanze stem ooreen met die //Xegwi (S3) woord že ‘stone’ (‘klip’) (Bleek 1929:80). Die komponente ≠khaĩ že word dan in Xhosa as khanji aangepas, en die betekenis ‘steil klip’ of ‘skuins klip’ word as ‘Hangklip’ uitgedruk. Gatberg, Gatbergrivier, iNqu, /Nxu Die Gatbergrivier, ’n sytak van die Tsitsa wat 33 km suidoos van Maclear en 17 km noordnoordwes van Tsolo by die hoofstroom aansluit, staan in Xhosa bekend as die iNqu. Die naam is ook opgeteken as Inxu (1856), iNxu or Wildebeest R. (1858), inXu (1880), inQu (1931), en Gatberg Rivier (Skead 2001:574). In die Xhosa-ortografie word die laterale klapklank as x geskryf, en die palatale en serebrale klapklanke as q; in die Khoisantale word die laterale klapklank as // geskryf, die palatale klapklank as ≠. en die serebrale klapklank as !. Die Xhosawoord vir ‘wildebees’ is i-nqu, dus met die klapklank q (McLaren 1926:231, 1936:115). As kommentaar is prof. Herbert Pahl (in Skead 2001:574) van mening: “’iNxu may be Bushman, iNqu is Xhosa”; (“iNxu kan Boesmans wees, iNqu is Xhosa”). Die optekening iNxu or Wildebeest R. dui nie noodwendig aan dat Wildebeest R. die naam iNxu vertaal nie. Daar is twee moontlike verklarings; òf dat “Inxu, and also Nxu, both are attempts at Inqu …”, (“Inxu, en ook Nxu, albei is pogings tot Inqu ...”) (Kingon 1919:775), òf dat iNxu ’n ander betekenis het. Kingon (1917:612) stel dit so: “Inxu …. It may be … that the naming was quite independent … and so … the … name does not refer to the gnu at all.”; (“Inxu …. Dit mag wees … dat die benaming heeltemal onafhanklik was, … en so … verwys die naam glad nie na die gnu nie.”). Benewens die enkele optekening van iNxu or Wildebeest R. is daar nie ’n ander aanduiding dat die rivier Wildebeesrivier genoem is nie. Die alternatiewe naam vir die rivier is Gatberg Rivier (Skead 2001:574). Die Gatberg, waarna die rivier genoem is, het ook sy naam gegee aan die dorp Maclear (Skead 1973:129), aan die distrik Gatberg (Stanford, in Macquarrie 1958 1:132), en aan die rivier, Nxu. Dit blyk dat Gatberg en (i)Nxu (en variante) sinonieme is. Die letter x word in die Xhosataal gebruik om die laterale klapklank in skrif weer te gee, en in Khoisantale word hierdie klapklank met die simbool // geskryf, soos hierbo genoem. ’n Woord wat dus met die lid Nxu ooreenstem, is die Namawoord //hu-(s), ‘Loch’, (‘gat’) (Kroenlein 1889:180a15). Die vorm iNqu dui aan dat die klapklank in dié naam nie noodwendig verkeerd opgeteken is as die palatale of serebrale klapklank q nie, maar dat die vertaling in Afrikaans as Gatbergrivier tog korrek is. Die aanvangs i– is die Xhosa-klasprefiks; die lid nqu is vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde ‾!ku, ‾!ku:, ook ‾!khu en !kou, ‘hole, cave, cleft’, (gat, grot, spleet’) (Bleek 1956:448). Daar is dus variabiliteit in klapklanke vir dieselfde woord of woorde in verskillende Boesman- en Khoi-khoitale, die palatale tongslag // in Nama, die serebrale tongslag ! in /Xam. Kleur Blourivier, iGqorha Die naam Blue River word op sommige landkaarte aangegee vir die rivier iGqorha wat 13 km wessuidwes van Peddie by die iNgqushwa aansluit. Vroeë spelvorme vir die naam iGqorha sluit Gqorha, Gqora, Gqola, Gorha, Quora, Goxa, Gora, ens. in (Skead 2001:161). Die slotlid wat in die variantvorme voorkom as -ra, -rha, -xa, -la, is verwant aan die elemente –ga en –xa wat ook in ander riviername voorkom; die r, rh en x word as velêre frikatiewe uitgespreek., en r word reëlmatig deur l vervang. Indien die gewone patroon waar ’n Europese naam ’n inlandse naam vertaal, ook hier voorkom, is die eerste komponent Gqo, waar die serebrale klapklank deur q aangedui word, soos die Koranna !noa, ‘blou’ (Nienaber 1963: 475) en soos die Namawoord ≠hoa, ‘blau’, (‘blou’) (Rust 1960:11); die tweeklank word tot o saamgesmelt om te verseker dat geen twee klinkers langs mekaar in ’n Xhosawoord voorkom nie. Die Gqo, Go of Quo is ook vergelykbaar met die //K”au-//en (N1) woorde /gãu, ‘yellow, pale blue, green’, (‘geel, ligblou, groen’) en /kãũ, ‘blue, bright green’, (‘blou, helder groen’), en met die /Xam (S1) woord !ko!kóa, ‘blue green’, (‘blou-groen’) (Bleek 1956: 276, 303, 446). In hierdie gevalle stem die Boesman serebrale of palato-alveolêre klapklank met ejektiewe neweklank, !k, ooreen met die Xhosa stemhebbende vorm van die palato-alveolêre klapklank, gq, wat aantoon dat !ko- met Gqo- ooreenstem, g synde verwisselbaar met k. Die Boesmannaam is in Xhosa aangepas deur die byvoeging van die voorsetsel i-, die vervanging van die klapklank ! met die Xhosa q, en die r met l te vervang, soos in die variant Gqola. Blaauwrivier, eMthuqwa eMthuqwa is die Xhosanaam vir die Blaauwrivier 40 km oosnoordoos van Grahamstad. Die naam eMthuqwa word ook gebruik vir die Blaauwrivier-gebied en vir die plaas Blaauwdrift aan die wesoewer van die Groot-Visrivier, 9,5 km suidoos van Committees Drift (Skead 2001:456). Die blou kleur waarna hierdie plekname verwys en wat tot die name aanleiding gegee het, is van die ontblote blou skaliekliplae van die omgewing. Pahl (1982 in Skead 2001:456) gee die betekenis van mthuqwa aan as ‘tawny’, (‘donkergeel, taankleur’), en McLaren (1963) as ‘dun, tawny, fox-coloured’, (‘donkerbruin, donkergeel, voskleurig’). Skead (loc cit) se kommentaar hierop is dat “The colour tawny is not particularly appropriate to this area, whereas the name of Blaauwrivier with its ‘Blaauwdrift’ farm is most apt because of the blueish colour of the exposed shales”; (“Die kleur ‘tawny’, donkergeel of taankleurig, is nie juis van toepassing op hierdie gebied nie, terwyl die naam van die Blaauwrivier met sy plaas ‘Blaauwdrift’ besonder toepaslik is weens die blouerige kleur van die blootgestelde leiklip.”). Skead opper dus die vraag van semantiese ooreenkoms. Plekname is in die eerste instansie bedoel om ondubbelsinnige verwysing te bewerkstellig, en om iets wat blou is ‘tawny’, (‘donkergeel’) te noem, sou misleidened wees, en dis presies wat plekname nie moet wees nie. Die naam eMthuqwa is ’n volksetimologiese aanpassing van ’n ander naam of woord wat soos die Xhosawoord emthuqwa, ‘tawny’, (‘donkergeel’), klink, sodat dit só vertolk is. Die oorspronklike naam moes egter ‘blou drif’ beteken het, of ‘blourivier’, in Nederlands vertaal as Blaauw Rivier of Blaauwdrift, ’n gevolgtrekking wat berus op die veelvoorkomende patroon waarvolgens ’n Nederlandse naam uit Boesmans vertaal is. Die komponent eM- van die naam eMthuqwa is die Xhosa-voorvoegsel of klasmerker; die lid thu- is vergelykbaar met die Auen (N1) woord /kãũ, ‘pale blue’, (‘ligblou’) (Bleek 1956:276). Die geaspireerde alveolêre plofklank th stem ooreen met die alveolêre klapklank met stemhebbende of ejektiewe neweklank /g of /k, en die tweeklank ãu is tot die sillabepiek u saamgesmelt omdat twee klinkers nie in die Xhosataal langs mekaar mag voorkom nie. Die komponent -qua van eMthuqua is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !kwa, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1956:437). Die Xhosa palato-alveolêre klapklank q weerspieël die /Xam alveolêre klapklank !. Blaauw Rivier is dus die vertaling van eMthuqwa. Bloedrivier, uMzimkhulu Kropf en Godfrey (1915:208) beskryf die uMzimkhulu as: “A great river which has its source in the Drakensberg and forms the western boundary of Natal.”; (“’n Groot rivier wat sy bron in die Drakensberg het en die westelike grens van Natal uitmaak”). Daar word gewoonlik aanvaar dat die naam uMzimkhulu vir die rivier wat die grens van die distrik uMzimkhulu in die Oos-Kaap en KwaZulu-Natal vorm, ‘groot tuiste’ beteken. Skead (2001:470) verskaf die betekenis van die naam soos volg: “The name means large home, viz. umzi, home etc., and mkhulu, large.”; (“Die naam beteken ‘groot tuiste’, nl. umzi, tuiste ens., en mkhulu, groot.”). Elders teken Skead (2001:861) egter aan: “Holt 1959:21 states that Henry Francis Fynn Diary 98, 130, ‘gives it the alternative name of the ‘Bloody River’ but does not say why’ i.e. for the Umzimkhulu River.”; (“Holt 1959:21 konstateer dat Henry Francis Fynn (Dagboek 98, 130) dit die alternatiewe naam van ‘Bloody River’ gee, maar sê nie waarom nie, d.w.s. vir die Umzimkhuluriver.”). Die rede vir Fynn se alternatiewe naam ‘Bloody River’ kan teruggevind word in Boemanwoorde wat met die komponente van die naam uMzimkhulu en die betekenis van ‘bloedrivier’ ooreenstem. Die aanvangslid uM- is die Xhosa-klasprefiks; die lid –zim is vergelykbaar met die Auen (N1) woord /ĩ, /iŋ, ‘blood’, (‘bloed’) (Bleek 1929:22; 1956:292), waar die dentale of alveolêre suigklank met nasale neweklank (met die tilde ̃ en ƞ gerealiseer) deur die Xhosa stemhebbende z verteenwoordig word. Gedagtig daaraan dat die primêre oogpunt van ’n pleknaam die geredelike identifisering van die benoemde entiteit is, is dit waarskynlik dat die komponent –khulu eerder na ’n maklik uitkenbare stuk van die rivier, soos ’n watergat of drif, sou verwys, eerder as na die hele rivier. Die komponent –khulu is dan vergelykbaar met die /Xam (S1) woord ≠hauru, ‘watergat, poel, kuil’ (Raper 2021:107), waar die /Xam palatale klapklank ≠ deur die Xhosa velêre medeklinker k, en die /Xam r deur die Xhosa l vervang word, en die tweeklank au tot u ingekort word. Roode Wal, eKukawusi eKukawusi is die Xhosa-aanpassing van die naam Cookhouse of Kookhuis, ’n dorp ongeveer 170 km noord van Port Elizabeth en 24 km oos van Somerset-Oos, op die westelike oewer van die Groot-Visrivier, wat tot 1819 die oostelike grens van die Kaapkolonie gevorm het. Etlike verklarings vir die oorsprong van die naam is opgeteken, naamlik dat dit na ’n klein kliphuis verwys wat vir kosvoorbereiding en skuiling gebruik is deur troepe wat op die oewer gekampeer het; dat die naam na die warm klimaat verwys wat die troepe daar moes verduur wat daar gestasioneer was (Raper et al 2014:77); en dat dit verwys na ’n ou Hollandse dame wat bekend was vir haar uitsonderlike kookvernuf (Skead 2004:245). Dit blyk egter dat die Engelse naam Cookhouse eintlik ’n vertaling van die Afrikaanse naam Kookhuis is, wat in 1803 opgeteken is (Skead 2001:245); albei name, Cookhouse en Kookhuis, is amptelik deur die Nasionale Pleknamekomitee (1978:47) goedgekeur. Dan is daar ook die Xhosanaam eKukawusi wat gewoonlik beskou word as die Xhosa-aanpassing van Cookhouse; die aanvangsvokaal e- is die klasmerker, en die slot –i die agtervoegsel. ’n Opmerking deur Skead (2001:245) werp nuwe lig op die saak en verskaf die oplossing, naamlik: “Cookhouse was formerly named Rood Wal”, (“Cookhouse is vroeër Rood Wal genoem”), en “The early Dutch name was Roode Wal (Red Bank).”; (“Die vroeë Hollandse naam was Roode Wal.”). In feite blyk dit dat eKukawusi, Cookhouse en Kookhuis almal aanpassings is, laasgenoemde twee volksetimologies, van ’n veel ouer naam, en dieselfde betekenis het, naamlik ‘rooi wal’. Die komponent Koo- en Coo- van die name Kookhuis en Cookhouse, is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /ko:wa, ‘to be pale, red’, (‘om bleek, rooi te wees’) (Bleek 1956:321), asook met ’n Korannawoord vir ‘rooi’, naamlik kx’awa (Wuras in Nienaber 1963:432). Die komponente -khuis van Kookhuis, khous van Cookhouse en kawu van eKukawusi is fonologies vergelykbaar met die Namawoord !haus, ‘Felsbank’, (‘klipbank, rotsbank’) (Kroenlein 1889:156a42), en die !O !kuŋ (N3) woord !ku, ‘bank of river’, (‘oewer van ’n rivier’) (Bleek 1956:448), ook met die //Ƞ !ke (S2) woord ˉ/u:, ‘wall’, (‘muur, wal’) (Bleek 1956:358). Swarthoogte, kwaKalabhoyi eKalabhoiyi of kwaKalabhoiyi is die naam van ’n berg 21 km wes van Grahamstad in die distrik Albany; die berg is ook as Highlandsberg bekend. Dit is die tweede hoogste punt in die distrik, en die westelike hang daarvan heet Swarthoogte. Hoewel die naam kwaKalabhoyi goed bekend is, kon niemand volgens Skead (2001:211) ’n geloofwaardige verklaring van die oorsprong van die naam gee nie. Soos in soveel gevalle waar allonieme uit verskillende tale vir dieselfde entiteit bestaan, is hier sprake van vertaling en aanpassing. Swarthoogte is die vertaling van kwaKalabhoyi. Die komponent kwaKa- is wat klank en betekenis betref soos die /Xam (S1) woorde /hoaka, /hoa:ka, ‘black’, (‘swart’) (Bleek 1929:22; 1956:289). ’n Ander moontlikheid is dat die lid kwa soos die /Xam (S1) woord k”o:a, ‘swart’ is (Bleek 1956:124), en die lid Kalabhoyi ’n aanpassing is van die Hadza (C3) woord //ullejaba, //ulle-jabe, ‘hill’, (‘heuwel, hoogte’) (Bleek 1956:628, 724). Swartkop, Songa, Zungah Zungah, ook opgeteken as Songa en KwaZunga, is ’n inlandse naam vir Swartkop, die heuwel wat die Swartkopsrivier sy naam gee. Hierdie heuwel is op die plaas Zungah nr. Uit. Q. 15-8, waar die Swartkopsrivier ontspring (Afdelingskaart 1890 Uitenhage). Opmetingskaart 1964 gee die riviernaam aan as “Songa River”. Die Pleknamekomitee besluit om die naam te spel “Kwa-Zunga:”, en so is die Swartkopsrivier aangedui tot by sy samevloeiing met die Elandsrivier (Topografiese kaart 1973 vel 3324 Port Elizabeth). Nienaber en Raper (1980:766) wys uit dat, hoewel blykbaar aanvaar is die naam Zunga en variante van Xhosa-oorsprong is, dit tog “Khoekhoens” is. Hulle voer aan: “Mens vermoed ’n verband tussen Zungah en Swartkop/Swartkopsrivier. ‘Swart’ is in Ou-Kaaps t’nu, in Nama ≠nū. Die Zun- van die naam Zunga moet hiermee saamstem indien Swartkop ’n vertaling is van Zungah, en die –gah moet klop met ‘kop’ of ‘piek’, maar uit ons voorraad kan ons dit nog nie oortuigend waar maak nie. ... By naampare vir ou plekke is die Afrikaanse (of Engelse) naam gewoonlik ’n vertaling van die ou inlandse naam. In die geval van Zungah kan ons dit nie uit Ou-Kaaps of Nama bewys nie, maar reken met die moontlikheid dat dit nieteenstaande nie uitgesluit is dat Swartkopsrivier ’n vertaling van Zungah is nie.”. Die soektog na Boesman-invloed wys uit dat Zungah en Songa blykbaar variantspellings van dieselfde naam is;. Die klinkers u en o is verwisselbaar; soos Bleek (1956:246) dit stel: “the back half close vowel phoneme u is variously heard as u or as o”; (“die agter half-geslote klinkerfoneem u word verskillend as u of as o gehoor”), so ook die stemhebbende en stemlose alveolêre frikatiewe z en s. Die lid Zu- van Zungah en die So- van Songa is vergelykbaar met die Auen (N1) woord ˉžo:, die Kung (N2) woord ˉdžo:, die !O !kuŋ (N3) woord _džo:, die //Ŋ !ke (S2) woord /go:, ‘black’, (‘swart’), sowel as met die Naron (C2) woord /nu ‘night, dark, black’, (‘nag, donker, swart’) (Bleek 1956:280, 351), en die Hie (C1) woord džunje, ‘black’, (‘swart’) (Bleek 1929:22). Die komponent -ga of -gah van die naam Zunga(h) is fonologies en semanties vergelykbaar met die Hadza (C3) woorde !a, ‘hill’, (‘keuwel, kop’), en //a, ‘stone, hill’, (‘klip, kop’) (Bleek 1956:369, 514). Die naam Swartkop is dus ’n regstreekse vertaling van Zungah en Songa, terwyl in die geXhosaiseerde variant Kwa-Zungah die komponent Kwa- nie die persoonlike lokatiewe voornaamwoord ‘plek van (Zunga)’ is nie, maar ’n aanpassing van die /Xam (S1) woord k”o:a, ‘black’, (‘swart’) (Bleek 1956:124), ’n semantiese reduplikasie van Zu wat die leksikale betekenis van die naam behou selfs nadat die oorspronklike Boesmannaam vergete geraak het. Swartkop, Qhagqiwa Qhagqiwa is die Xhosanaam vir die Swartkopsrivier wat die Indiese Oseaan omtrent 11 km noordnoordoos van Port Elizabeth binnevloei. Die rivier kry sy naam van die kop, Swartkop. Die Xhosanaam Qhagqiwa, ook opgeteken as iQuagqiwa en Quagquiwe, is glo uit die Khoi-khoi aangepas en beteken ‘melkhoutboomrivier’, met verwysing na die Sideroxylon inerme, waarvoor die Xhosanaam umqwashu is. Verdere ontleding van die naam toon egter dat Qhagqiwa die Xhosa-aanpassing van ’n ouer inlandse naam is waarvan Swartkop die vertaling is. Die lid Qha- van die variant Qhagqiwa is soos die Sesarwa (S5) woord /k”a, ‘black’, (‘swart’) (Bleek 1929:22; 1956:337). en die lid Qua- of Qhagqi van die variante iQuagqiwa en Quagquiwe soos die Xam (S1) woord /koakən, /hoa:ka, ‘black’, (‘swart’) (Bleek 1929:22, 1956:289). Die komponent -wa is vergelykbaar met die Auni (S4) woord //wa, en die Hie (C1) woord //gwa, ‘hill’, (‘heuwel, kop’) (Bleek 1956:536, 629). Swartkop is dus lid vir lid die vertaling van die naam Qhagqiwa. Swartwaterrivier, Umnqunyana Die Swartwaterrivier is ’n sytak van die Bushmans-rivier in die Oos-Kaap. Dit ontspring noord van die Swartwatersberg en vloei deur die Swartwaterspoort om onderkant Doringkom by die hoofstroom aan te sluit. Die Xhosanaam vir die Swartwatersrivier in Umnqunyana, wat in die verlede verklaar is as synde afgelei van die Xhosanaam vir die wilde-olyfboom Olea africana (Raper et al 2014:483-484). Dis egter waarskynliker dat die riviernaam die aanpassing is van ’n ouer Boesmannaam wat ‘swart water’ beteken. So ’n verklaring word ook ondersteun deur die oorwig van die komponente ‘swart water’ in die name van die rivier, die berg en die poort. Die lid Um- van die naam Umnqunyana is die Xhosa-voorvoegsel of klasmerker; die lid nqu, waar die q die Xhosa ortografiese voorstelling van die palatale klapklank ≠ is, is fonologies en semanties vergelykbaar met die Namawoord ≠nu, ‘schwarz’, (‘swart’) (Rust 1960:55), en die /Xam (S1), Kung (N2), Naron (C2) en Tsaukwe (C2a) woord ≠nu, ‘to be black, dark’, (‘om swart, donker, te wees’) (Bleek 1956:674). Die lid -nyana sluit ook duidelik by Boesmanwoorde vir ‘water’ aan, en kan vergelyk word met die Sesarwa (S5) woorde //gãna, ‘waterhole’; //k”anna, ‘water’, ‘waterputs’; en //gwana, ‘’n Masarwa waterput’ (Bleek 1929:99; 1956:537, 603, 537). Die tweeklank ny in die lid nyana is wat McLaren (1926:9) die “inspirited palatal consonant”, (“ingeasemde palatale medeklinker’) noem, wat sou ooreenstem met die Boesman retrofleks frikatiewe klapklank !!, in welke geval die komponent nyana ooreenstem met die Kung (N2) woord !!kaã, ‘riverbed’, (‘rivierbedding’) met sy sinoniem !!kaɂa, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:506), waar die tilde op die tweede ã die nasaliteit weerspieël van die n in die woord nyana, en die glottale ɂ in die woord !!kaɂa aantoon dat die woord tweelettergrepig is, soos nyana. Vaalrivier, iLigwa Verskeie name vir die Vaalrivier hou verband met die kleur van die water, soos die Afrikaanse naam Vaalrivier self, wat volgens Nienaber (1963:487) ’n vertaling is van die Koranna T’ky-gariep of Ky-gariep, van die Korannawoord /hei of /hai, ‘grys, geel’. ’n Artikel in die Eastern Province Herald Monthly Magazine (1/8 1857:433) gee: “… the Vaal, or Ky, or Yellow Gariep (Namagare or Likwa)”. Hierdie mededeling toon ook dat die begrip van ‘geel’ deur die lid Ky (of T’ky) gedek word. Dit blyk dat die komponente wat as T’ky- en Ky geskryf is, ook ooreenstem met die /Xam (S1) woord /kãi, /kei, ‘groen, geel, helder’ (Raper 2021:30), wat eintlik nader aan die pleknaamkomponent is deur die klapklank met velêre neweklank /k te vertoon eerder as die geaspireerde neweklank /h. Dat woorde soms na meer as een kleur kan verwys, blyk ook uit die /Xam (S1) woorde /ka:in, /ka:inja, /keinja, /kãi, / kei, ‘groen, geel, helder’ (Raper 2021:30), wat weer die oplossing bied vir die Xhosanaam vir die Vaalrivier, naamlik iLigwa, ook eLigwa gespel (Skead 2001a:260). Die komponente Li-, iLi en eLi is die Xhosa-klasprefiks, en die stam van die naam is -kwa of–gwa. Dit sluit klankmatig en wat betekenis betref goed aan by coua, waarvan Andrew Smith (1835 in Kirby 2 1940 :283) geskryf het: “The Bushmen called the Vaal River cuoa.”; (“Die Boesmans het die Vaalrivier cuoa genoem.”). Die stam –gwa van iLigwa of eLigwa stem wat klank, spelling en betekenis betref ooreen met hierdie woord cuoa, en met die Kung (N2) en !O !kuŋ (N3) woord !gwa, ‘green’, (‘groen’) (Bleek 1956:390), wat soos hierbo aangedui, ook die woord kan wees vir ‘geel’ en ‘vaal’. 5.2.3 Plekke na plantsoorte vernoem Bosrivier, KwaKomani Kropf & Godfrey (1915:501) het opgeteken dat KwaKomani die Xhosanaam vir Queenstown is; tans is die amptelike vorm Komani. Die naam is afgelei van dié van die uKomani, die rivier waaraan die stad geleë is. Vir hierdie rivier is ook die name ‘Bonkolo’, ‘Xomana or Borkolo River’; ‘Homana or Bush R.’; ‘Bush or Komane River’, en ‘Kowana or Bonkolo R.’ opgeteken (Skead 2001a:237). Stanford (in Macquarie 1 1958:8) deel mee dat kwaKomani genoem is na Komani, “a Tembu who before the war of 1850 had his kraal or village where Queenstown now stands.”; (“’n Temboe wat voor die oorlog van 1850 sy kraal of stat gehad het waar Queenstown nou staan.”). Dis egter te betwyfel of ’n welbekende persoonsnaam soos Komani binne dieselfde dekade ook as Xomana, Homana, Komani, Kowana en Bonkolo opgeteken sou word. Die verskeidenheid van spellings van die naam van die rivier weerspieël eerder pogings om die uitspraak van ’n ouer inlandse naam in skrif weer te gee. Die sleutel tot die verklaring van sy betekenis is die vertaling van dié naam as Bush River, Bosrivier. Namawoorde vir ‘bos’ sluit in /homa(s), ‘der Busch’, (‘bos’) (Kroenlein 1889:167b49), wat taalkundig aansluit by die spellings Homana, Xomana en Komani, en /gowo, ‘dickbuschig sein’, (‘ruig wees’) (Kroenlein 1889: 115b7), wat aansluit by die variant Kowana. Die komponent Koma is fonologies en semanties vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !ko-a٤, ‘bush, asbos, (also) used by Bushmen for stopping earths’; (‘bos, asbos, (ook) deur Boesmans gebruik om grond te stop’) (Bleek 1956:437); die tweeklank o-a word in die lid Koma en variante aangepas deur die invoeging van die brugklanke –m- en –w- om die voorkoms van twee klinkers langs mekaar te voorkom. Aangesien die naam primêr dié van die rivier is, is die komponent –na waarskynlik verwant aan die Namawoord !ab, ‘Fluss’, (‘rivier’) (Rust 1960:22). Die prefiks Kwa in die naam KwaKomani is nie die Xhosa lokatiewe voorvoegsel wat gewoonlik met persoonsname gebruik word nie, maar ’n aanpassing van die /Xam (S1) woord !kwa:٤, ‘bush’, (‘bos, ruigte’) (Bleek 1956:437). Die komponent Bo- van die naam Bonkolo stem moontlik ooreen met die /Xam (S1) en //Ƞ !ke (S2) woord ʘbo, ʘpo, ʘho, ‘tree, bush, wood’, (‘boom, bos, hout, woud’), en die ≠Khomani (S2a) woord ʘgo, ‘wood’, (‘hout, woud’) (Bleek 1956:682). Die lid –ni in Komani is waarskynlik soos die / Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292; Raper 2021:102), wat meermale as fluviale suffiks voorkom. Geelhoutsrivier, iNcemerha Die naam Cammacha is in 1752 deur Beutler vir die hedendaagse Geelhoutsrivier opgeteken as ‘Yellowwoods River’ (Forbes 1965:20). Arrowsmith se kaart van 1848 gee “Kameka or Yellowwood”, Hall se kaart van 1856 gee “Kamka or Yellowwood River”, ook opgeteken as Kameka en Kamka, en in Xhosa aangepas as iNcemerha. Pettman (1931:37) meen die naam Kamka “appears to have reference to the lion, (xami, a lion; !ab, a river).”; (“blyk om na die leeu (xami, leeu; !ab, rivier) te verwys.”). Nienaber en Raper (1977:270) is van mening dat dit waarskynliker is dat die Engelse naam Yellowwoods ’n vertaling van Cammacha is: “van sulke letterlike vertalings het ons oorvloedige voorbeelde, in eerste plek van rivier- en stroomname wanneer hulle redelik oud is”. Hulle beskou die komponent -cha as die Nama-agtervoegsel -xa, ‘ryk aan, volop van’, en voeg by: “Ons moeilikheid is dat die Ou-Kaapse woord vir ‘geelhout’ nie opgeteken is nie”. Die naam Geelhoutsrivier bestaan uit drie elemente, ‘geel’, ‘hout’ en ‘rivier’. Die naam Cammacha bestaan uit ook drie dele, naamlik Ca (of Ka, indien die opgetekende spelling as Kameka ook in aanmerking gebring word), mma (of me), en cha (of ka). Indien Geelhoutsrivier wel die inheemse naam vertaal, is die komponent, Ca- of Ka- fonologies vergelykbaar met die Hie (C1) woord /a, ‘yellow’, (‘geel’) (Bleek 1929:94), sowel as met die Ki /hazi (S4b) woord !a, ‘yellow’, (‘geel’) (Bleek 1956:369), en met die Kung (N2) en !O !kung (N3) woord /kaŋ, ‘yellow’, (‘geel’) (Bleek 1929:94). Wat die Xhosa-variant iNcemerha betref, is die aanvangskomponent -i die klasmerker, die lid -Nce is blykbaar ’n aanpassing van die Kung (N2) woord ⁻‡e, met sy sinoniem /kaŋ, ‘green, yellow’, (‘groen, geel’) (Bleek 1929:44, 94). Dit verduidelik hoe die lid Ka- van Kameke kan ooreenstem met die lid Nce- van iNcemerha; albei is afgelei van sinonieme in die Kung-taal. Die komponent -me in Kameka en iNcemerha is vergelykbaar met die /Auni (S4) woord ʘmwe, ‘wood, tree’, (‘hout, boom’) (Bleek 1929:87), waar die stemhebbende bilabiale konsonant m(m) the bilabiale klapklank met nasale neweklank ʘmw verteenwoordig; die komponent -rha is vergelykbaar met die Khatia (S4a) woord /a:, die /Xam (S1) woord /ka, ‘river’, (rivier’), en die Auen (N1) woord ≠ka:, ‘riverbed’, (‘riverbedding’) (Bleek 1956:268, 295, 653). Dus lid vir lid ‘Geelhoutrivier’. Rietrivier, iNcasa iNcasa is die Xhosanaam vir die Rietrivier op die plaas Rietfontein, nou Glendower, 9 km wessuidwes van Port Alfred. Skead (2001:478) deel mee dat die naam afkomstig is van die riete (Phragmites australis) wat die stroom verstop. Dit blyk dat Rietrivier hier die vertaling van ’n Boesmannaam is waarvan die Xhosanaam iNcasa ’n aanpassing is. Die anlaut i- is die Xhosa voorvoegsel of klasmerker; die komponent -nca- is vergelykbaar met die //Ŋ!ke (S2) woord /ã, ‘reed’, (‘riet’) (Bleek 1956:748); die nasale vorm van die dentale klapklank in Xhosa, nc, stem ooreen met die Boesman dentale klapklank met nasale effluks, / ̃, sodat /ã en nca op dieselfde wyse uitgepreek word. Die lid -sa van die naam iNcasa stem ooreen met die /Nusan (S6a) woord /a:, ‘rivier’ (Bleek 1956:268), waar die stemlose alveolêre frikatief s van Xhosa die Boesmanse alveolêre frikatiewe suigklank / weerspieël. iNcasa stem dus semanties en fonologies ooreen met ‘Rietrivier’. Rietveld, Inyarha, Nyara, Kaga Kaga, ook opgeteken as Nyara, is die Xhosanaam vir die rivier wat Forbes (1965:20a) geïdentifiseer het as die Rietrivier, ’n sytak van die Koonaprivier. Beutler (1752 in Godée Molsbergen III 1922:324) het melding gemaak van “een rivier door de Bosjesmans Aga ofte Rietveldt genaamt”; (“’n Rivier wat deur die Boesmans Aga of Rietveld genoem word.”). Kaga is die gevelariseerde vorm van Aga; die Xhosaname Nyara en iNyara dui onregstreeks ’n klapklank as anlaut aan; McLaren (1926:9) beskryf die ny as die “inspirated palatal consonant”, (“ingeasemde palatale medeklinker”) wat met die palatale klapklank ≠ ooreenstem. Nienaber en Raper (1977:170-171) stel die aanvangskomponent van die naam, A- of Ka-, gelyk met die Namawoord ≠ā = ‘riet’, en die tweede lid, -ga, met Nama !ab ‘rivier’, “anders, en miskien beter, as die vorm van wat in Nama sal wees ≠Axa-b, d.w.s. ≠ā = ‘riet’, -xa- vir ‘baie, volop aan’, en lokatief –b, die ‘Plek van baie riete’, of ‘Rietveld’.” Beutler stel dit duidelik dat Aga ’n Boesmannaam is wat ‘Rietveldt’ beteken. Die lid A- is gelyk te stel met die Auen (N1) woorde ≠a: en ≠ã:, ‘reed’, (‘riet’) (Bleek 1956:640), en die //Ŋ!ke (S2) woord /ã, ‘reed’, (‘riet’) (Bleek 1929:69); die lid -ga van die naam is vergelykbaar met die //Ŋ!ke (S2) woord !kã en die Naron (C2) woord ≠ka:, ‘veld’, en met die ≠Khomani (S2a) woord /gã٤ ‘harde veld’ (Bleek 1929:89; 1956:273). 5.2.4 Plekke na diere vernoem Bobbejaan Baviaansrivier, iNcwama, Quamma Die Baviaansrivier wat die Groot-Visrivier 20 km wes van Bedford binnevloei, staan in Xhosa bekend as iNcwama, ook as Quamma opgeteken (Skead 2001:54-55). Volgens Pahl (in Skead 2001:54) is hierdie inlandse naam afgelei van die dialektiese woord ingcwam, ‘bobbejaan’, wat aandui dat die Xhosa en Afrikaanse name dieselfde oorsprong of betekenis het. Dit blyk dat die Xhosanaam ’n aanpassing kan wees van, of ooreenstem met, die /Auni (S4) woord //nwaaŋ, ‘bobbejaan’ (Bleek 1956:623). Die laterale klapklank met neweklank //n van die woord //nwaaŋ is fonologies vergelykbaar met die Xhosa stemhebbende vorm van die dentale klapklank wat deur die nasale n voorafgegaan word, ngc in die stam ngcwam, ook aangepas as quam, waar die konsonant q die Xhosa palato-alveolêre klapklank verteenwoordig. Die slot – m(m) a dui die nasaliteit aan; die Boesman velêre nasaal ŋ neem dikwels die vorm m aan (Bleek 1956:131), en die slot –a is miskien die verpligte vokaal aan die einde van ’n selfstandige naamwoord of eienaam in Xhosa, maar waarskynlik die /Nusan (S6a) woord /a:, ‘rivier’, sodat die Xhosa-aanpassings iNcwama en iQuamma dieselfde betekenis as Baviaansrivier het in beide die spesifieke en generiese komponente terme. Baviaansrivier, eTyathanga eTyathanga is die Xhosanaam van ’n drif in die Baaviaansrivier in die distrik Bedford, in Engels bekend as Chain Drift en in Afrikaans as Kettingdrif. Skead (2001:880) verduidelik: “So called because a farm gate there had a heavy chain stretched across its central line to deter bulls in an adjacent camp from horning it open. The chain on the gate was still there in the 1930’s. The Xhosa name reflects a Xhosaisation of the Afrikaans word ‘ketting’ for a chain.”; (“So genoem omdat ’n plaashek daar ’n swaar ketting oor sy middellyn gehad het om te voorkom dat bulle in ’n aangrensende kamp dit met hulle horings oopstoot. Die ketting was in die 1930’s nog daar. Die Xhosanaam weerspieël ’n verXhosaisering van die Afrikaanse woord ‘ketting’.”). Die waarskynlikheid is uitgewys dat die drif eerder sy naam van die rivier gekry het waar dit gekruis word, naamlik die Baviaansrivier, Hollands vir ‘Bobbejaanrivier’, Die lid e- van die naam eTyathanga is die Xhosa-klasmerker; die komponent Tyathan- is ’n fonologiese aanpassing van die / Xam (S1) woord //xettǝn, ‘baboon, unusual name’, (‘bobbejaan, ongewone naam’) (Bleek 1956:635), en die slot –ga beteken ‘drif’, ’n woord wat ook in die name Haragas Drift, ‘Korhaansdrif’, Prieska, Presocas-drift, ‘bokdrif’ en so meer voorkom. eTyathanga beteken dus letterlik ‘Bobbejaandrif’, vertaal en aangepas van die /Xam woord //xettǝn, volksetimologies aangepas as ‘ketting’ in die naam ‘Kettingdrif’, en in Engels vertaal as ‘Chain Drift’. Dassieklip, eDontsa eDontsa is die naam van ’n heuwel op die plaas Woodbury, voorheen Klipgat, 42 km suidwes van Grahamstad, en van “a rocky ridge running towards Dassie Klip. ... Mr Guybon Slater confirmed that the rocky ridge on Woodbury running towards Dassieklip is called Dontsa.”; (“’n rotsagtige rif wat in die rigting van Dassie Klip loop. Mnr Guybon Slater het bevestig dat die klipperige rant wat na Dassieklip loop, Dontsa genoem word.”). (Skead 2001:119). Dit blyk dat Dassieklip die vertaling van Dontsa of eDontsa is. Die aanvangsvokaal e- is die klasprefiks, die lid Don stem fonologies ooreen met die /Xam (S1) /on, ‘rock rabbit’, (‘dassie, rooihaas’) (Bleek 1956: 356), ook met die Ou-Kaapse woorde k’on (1691), i.e., !on; k~on (1708) i.e. !kon (Nienaber 1963:243), waar die alveolêre medeklinker D die klapklank verteenwoordig. Die //Ku //e woord dɂo, ‘rock hare’, (‘dassie’, rooihaas’) (Bleek 1956:26, 749), is ook fonologies na aan die lid Do(n), maar sy sinonieme !ãuŋ en !’õu, ‘rock dassie’, (‘klipdas, klipdassie’) (Bleek 1956: 372), vertoon die wisseling tussen o, ou en au, en die tilde wat in die lid Don- met die nasale n verteenwoordig word. Ander woorde wat hiermee vergelyk kan word, is die Nama woord !ôu-, Hyrax, ‘dassie’; die / Xam (S1) woord /hun, ‘rock rabbit, dassie, Procavia capensis’, en die //Ku //e (S2c) woord d’o, ‘rock rabbit’, (‘dassie, klipdassie’) (Bleek 1956: 290, 26). Die Naron (C2) woorde !ãuŋ, ook !auŋ, word aangegee vir ‘rock dassie’, ‘rock rabbit, dassie’, en ‘rock hare’, (‘klipdas’). Die komponent -tsa van die naam Dontsa toon fonologiese ooreenkomste met die //Ŋ !ke (S2) woord ≠kã: ‘ridge of rocks, krans’, (‘rotsrif, krans’), wat as ‘klip’ in die vertaling voorkom (Bleek 1956: 653), in welke geval die alveolêre affrikate tweeklank ts die dentale of alveolêre tongslag ≠ verteenwoordig. Hartebeestkop, Hartbeeskop, Nqamakwe ’n Voorbeeld van hoe die naam van een entiteit op ’n ander entiteit oorgedra kan word en in vertaalde vorm die betekenis van die naam bewaar, is Nqamakwe. Dit is die naam van ’n gehug omtrent 24 km wesnoordwes van Butterworth en 40 km oossuidoos van Cofimvaba. Net noord van Nqamakwe is Hartbeeskop, ’n naam met dieselfde betekenis as Nqamakwe. Die komponent Nqama- stem fonologies en semanties ooreen met die Hie (C1), Naron (C2) en Nogau (N1a) woord //kama, die Nama woord //kamab, die Naron (C2) woord //xama, //xamaba, en die Sehura (C1a) woord ≠kama, ‘hartbees’ (Bleek 1956:555, 632, 656). Die letter x word in die Xhosataal gebruik om die laterale klapklank in skrif weer te gee, en die q vir die serebrale en alveolêre klapklank, sodat die Sehura (C1a) woord ≠kama, waar die simbool ≠ die palatale of alveolêre klapklank uitdruk, fonologies die naaste aan die Xhosanaam Nqamakwe sal wees, tans gestandaardiseer as Ngqamakhwe en ook as Ngamakwe opgeteken. Die lid -kwe is soos die Kung (N2) woord kwe, ‘plek’ (Bleek 1956:112). Katrivier, iNcwenxa, Ngcwe Die Xhosanaam vir die Katrivier is Ngcwe, ook as iNcwenxa opgeteken, wat na die Kaapse wildekat, Felis lybica, verwys. Die komonent ngcwe- of ncwe- is fonologies en semanties vergelykbaar met die !O !kung (N3) woord ≠noe, ‘wild cat’, (‘wildekat’) (Bleek 1956:673), waar die wisseling van o en w waargeneem kan word, en die Xhosa genasaleerde klapklank ngc of nc die !O !kung palatale klapklank met nasale neweklank ≠n ooreenstem. Die slotkomponent -ngxa of -nxa van die Xhosariviernaam stem weer ooreen met die die Khatia (S4a) woord /a:, die /Xam (S1) woord /ka, ‘rivier’, en die Auen (N1) woord ≠ka:, ‘rivierbedding’ (Bleek 1956:268, 295, 653), sowel as die Kung (N2) woorde ˉ!kã, ‘rivier’ (Bleek 1929:70) en !!kaã ‘rivierbedding’ (Bleek 1956:749). Olifantskloof, KwaNtlambo KwaNtlambo is die Xhosanaam van die plaas Olifantskloof geleë aan die Visrivierrand (Fish River Rand), 32 km noordwes van Grahamstad, glo vernoem na ’n Xhosakaptein met die naam uNtlambo (F. Bowker in Skead 2001:596); die lid kwa is blykbaar vertolk as die plekaanduidende voorvoegsel wat gewoonlik met persoonlike eiename gebruik word, dus ‘die plek van (Ntlambo)’. Aangesien plekname gewoonlik onder die oudste name in ’n taal is, bestaan die moontlikheid dat die naam KwaNtlambo ouer is as die Xhosakaptein uNtlambo, en ’n wanvertolking kan wees van ’n ouer inlandse pleknaam waarvan Olifantskloof die vertaling is. Die komponent kwa- stem fonologies en semanties ooreen met die Hukwe (C2b) woord kwa, ‘elephant’, (‘olifant’) (Bleek 1956:109), en die stam tlamb is vergelykbaar met die Namawoord //hab, ‘Kluft’, (‘kloof’) (Rust 1960:35), waar die foneem (n)tl ’n aanpassing van die laterale klapklank // is, en waar die slot–o die verpligte klinker by ’n selfsatndige naamwoord in Xhosa is. Slangrivier, eKhowa eKhowa, ook opgeteken as iKhowa, Kowa en Kowe, is die Xhosanaam vir die dorp Elliot en vir die Slangrivier wat deur die dorp vloei (Skead 2001:227). Kropf & Godfrey (1915:501) gee ook “iKowa, the Slang River; the town and district of Elliot in Tembuland.”; (“iKowa, die Slangrivier; die dorp en distrik van Elliot in Temboeland.”). McLaren (1963) teken ook aan: “i- or eKhowa for the Slang River and for Elliot town.”; (“i- of eKhowa vir die Slangrivier en vir die dorp Elliot.”). ’n Vroeë naam vir Elliot was ‘Slang River Settlement’ (Holt 1972:153), en Pettman (1931:147) gee “iKhowa, a river near Elliot, the Slang River.”; (“iKhowa,’n rivier naby Elliot, die Slang River.”). Die riviernaam is primêr, en die dorp het sy Xhosanaam van die rivier gekry; met ander woorde, eKhowa, iKhowa, Kowa, Kowe en ander variante beteken ‘slangrivier’. Kowe, soos deur Skead aangegee, is foneties en semanties vereenselwigbaar met die // Ku//e (S2c) woord _towe, ‘snake’, (‘slang’) (Bleek 1956:209), waar die Boesman stemlose alveolêre plofkonsonant t deur die Xhosa stemlose velêre consonant k vervang word. Ou-Kaapse dialektiese woorde vir ‘slang’ sluit t’²kaub, /kx’ao-b, ook /xau-b in, wat in Nama as /au-b of /ao-b gedevelariseer is (Nienaber 1963:458); die dentale klapklank / stem ooreen met die t van die woord towe. Die anlaut K- van die naam Kowe of Khowa verteenwoordig dalk ’n oorspronklike klapklank; die stemlose velêre neweklank k, die affrikatiewe velêre neweklank kx in die woord /kx’ao-b, en die frikatiewe velêre neweklank x in die Ou-Kaapse variante, word weerspieël in die Xhosa velêre konsonant K- en Kh-; die tweeklanke au of ao is as die Xhosa o saamgesmelt; en die stemhebbende bilabiale konsonant b, d.i. die Nama manlik enkelvoud, is afwisselbaar met die stemhebbende bilabiale of halfklinker w. ’n Ander verklaring van die riviernaam iKowe lui dat dit afgelei is van ’n sampioensoort (Pettman 1931:147). die St George’s of Horse Mushroom (Daniel 1977 in Skead 2001:228), Termitomyces termitorum (Pahl 1982 in Skead 2001:228), ikowa of ikhowa in Xhosa, maar hierdie verklaring word nie algemeen aanvaar nie. Groot-Visrivier, iNxuba Die Groot-Visrivier, wat 61 km suidoos van Grahamstad in die see invloei, staan in Xhosa bekend as die iNxuba. Gebiede wat in die onmiddellike omgewing van die rivier lê, word eNxubeni genoem, d.w.s. ‘by die Nxuba’ (Skead 2001:616). Dit is deur Kropf & Godfrey (1915:505) as “Nxuba, Great Fish Rvier” opgeteken, en deur Moodie (1888 2:591) as “Great Fish River ... Nxuba”. Die voorvoegsels i- en e- is die Xhosa-klasmerkers; die lid -Nxu, waar die letter x die laterale klapklank in Xhosa is, is soos die Kung (N2) en !O !kuŋ (N3) woord //au en die Kung (N2) sinoniem //au, ‘fish’, (‘vis’) (Bleek 1956:518, 626), waar die simbool // ook die laterale klapklank aandui. In die Xhosanaam is die tweeklank au en ou tot u saamgesmelt om die jukstaposisie van twee klinkers in Xhosa te voorkom. Die Nama woord //oub, ‘Fisch’, (‘vis’) (Rust 1960:22), waar die slot –b die manlike enkelvoud aandui, stem ooreen met die lid Nxub van die Xhosanaam e/iNxuba, en die slotlid –a waarskynlik die fluviale term wat in Nama voorkom as !āb, ‘Fluss’, (‘rivier’) (Rust 1960:22), en in /Nusan (S6a) as /a:, ‘rivier’ (Bleek 1929:70; 1956:268). Klein-Visrivier, iMandi Die Klein-Visrivier is ’n sytak van die Groot-Visrivier wat op die grens tussen die distrikte Albany en Somerset-Oos by die hoofstroom aansluit (Skead 2001:314). Kropf en Godfrey (1915:502) gee die Xhosanaam vir die Klein-Visrivier aan as iMandi, waaroor Pahl (1978 in Skead 2001:314) skryf: “In moderne Xhosa –mandi (alternatiewe -mnandi) beteken aangenaam, lekker.”. Skead self (t.a.p.) verklaar: “So far no local meaning has been advanced by Blacks living along the river. In 1982.12.01 CJ Skead found on ‘Stockdale’ farm at the source of the river in the Somerset East district mountains, that young Blacks did not know the name iMandi for the stream passing through the farm and within their sight. Only one old pensioner who had worked there fot 44 years knew it as iMandi.”; (“Sover is geen plaaslike verklaring van die betekenis deur Swartes aangebied wat langs die rivier woon nie. In 1982.12.01 het CJ Skead op ‘Stockdale’, die plaas by die oorsprong van die rivier in the berge van die distrik Somerset-Oos, gevind dat jong Swartes nie die naam iMandi vir die stroom geken het wat deur die plaas vloei en binne hulle sig was nie. Slegs een bejaarde pensionaris wat vir 44 jaar daar gewerk het, het dit as iMandi geken.”). Soos in soveel gevalle waar die betekenis van die naam nie bekend is nie, blyk dit dat iMandi die Xhosa-aanpassing van ’n ouer inlandse naam is waarvan die Afrikaanse naam die betekenis as vertaling behou. Die lid iMa- is vergelykbaar met die Hadza (C3) woord /ama, ‘fish’, (‘vis’) (Bleek 1956:269), en die lid -ndi met die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292) wat dikwels vir waterstrome gebruik word. Voëls Aasvoëlkrans, iLiwa lamaXhalanga Aasvoëlkrans is die naam van ’n krans op die oewer van die Nuwejaarsrivier in die Albany-distrik. Die Xhosanaam vir hierdie krans is iLiwa lamaXhalanga, ‘krans van die aasvoëls’, van die Xhosawoorde ili-wa, ‘a cliff, krantz, precipice, rock’, (‘krans, afgrond, steilte, rots’) (McLaren 1936:182), en i-xhalanga, ‘the griffon, or Kolbe’s, vulture’, (‘griffioen, of Kolbe se aasvoël’) (McLaren 1936:185), d.i. the Kaapse Aasvoël, Cape Vulture, Gyps corprotheres (Skead 2001:342). Die lid ili- is die Xhosa-prefiks of klasmerker, die stam –wa kan dalk vergelyk word met die Namawoord //hoa-b, ‘überhängender Felsvorsprung’, (‘oorhangende rotslys’) (Kroenlein 1889:170a1); ook vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woord ≠kã:, ‘krans’ (Bleek 1956:653). Aasvoëlkrans is eintlik die vertaling van die Xhosanaam Xalanga. Die komponent Xalang- van die naam korreleer met die //Khau (S2b) woord //’araŋ, ‘aasvoël’ (Bleek 1956:517); die aanvangskonsonant X van die naam Xalang is die simbool vir die Xhosa laterale klapklank wat met die Boesmansimbool // ooreenstem; die Xhosa l varieer in die reël met die Boesman r, en ŋ is die simbool van die Internasionale Fonetiese Genootskap vir die klank -ng-. Die slot-a van die naam is die verpligte klinker aan die einde van die selfstandige naamwoord in Xhosa; maar daar is ’n verborge of ingesetelde generiese term in die lid ga, naamlik ’n aanpassing van die //Ŋ !ke (S2) woord ≠kã:, ‘krans’ (Bleek 1956:653), waar die velêre konsonante k en g mekaar geredelik afwissel. Korhaandrif, KwaNgoxo KwaNgoxo is die Xhosanaam vir Korhaandrift, 7 km wes van Kirkwood, wat in 1789 as Courhaan en in 1820 as Corhaansdrift opgeteken is (Skead 2001:515). Die drif is genoem na die korhaan (Eupodotis cafra) (Roberts 1978:156). Dit blyk dat die Xhosanaam ’n aanpassing van ’n Boesmannaam is waarvan Korhaansdrif die vertaling is. Die komponent Kwa- is fonologies en semanties vergelykbaar met die /Auni (S4) woord ˉ!wa, ‘korhaan (Eupodotis afra)’ (Bleek 1929:51), waar die serebrale of palato-alveolêre klapklank ! deur die stemlose velêre medeklinker k vervang is. Die lid -Ngo is moontlik vervorm van die komponent !no van die Namawoorde vir ‘korhaan’, !no-eis en !noas-!oas (Kroenlein 1889:150 b 2); die komponent -xo is vergelykbaar met die Namawoord !gôu, ‘Furt’, (‘drif’) (Rust 1960:26). Die reduplikasie van woorde met dieselfde betekenis in plekname, soos ˉ!wa en !no vir ‘korhaan’ in hierdie geval, kom dikwels voor. 5.2.5 Bodemgesteldheid as naamgewingsmotief Modderrivier, Qhaba Qhaba is the naam van die Modderrivier wat naby Jacobsdal by die Rietrivier aansluit. Blykbaar van Xhosa-oorsprong is die naam ook opgeteken as Gmaap, Gumaap en Maap (Skead 2001:651). Burchell (1811 II:272) deel mee “... the stream which we intended to visit, the Gmaap or Maap, translated by Modder River.”; (“… die stroom wat ons van plan was om te besoek, die Gmaap of Maap, vertaal as Modderrivier.”). Met die veronderstelling dat die naam Modderrivier ’n vertaling van Gmaap en variante is, is aanvaar dat Gmaap soos die Namawoorde ≠gàma, ‘braun’, d.w.s. ‘modderkleurig’, is (Rust 1960:12; Nienaber & Raper 1977:420), of soos ≠goa-b, ‘Mörtel’, (‘modder’) (Rust 1960:43), ≠koa-b, ‘modder’ (Nienaber & Raper 1977:989). Indien juis, is hierdie woorde vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde ≠gwa, ≠gwãi, ≠gwei en ≠k”wa٤ra, ‘modder’, waar die wisselbaarheid tussen o en w sigbaar is, sowel as met die Koranawoord ≠koab en die Oos-Kaapse dialektiese woord goa, ‘modder’, met die wisseling van g en k (Raper 2020:381). Die naam Qhaba en sy Sotho-ekwivalente Khaba en Kaiba is deur Nienaber en Raper (1977:989) as aanpassings van ≠goa-b, ≠koa-b beskou. ’n Mededeling van Van Vreeden (1961:310) werp egter nuwe lig op die saak. Hy skryf van “Gmaap … beter bekend as die Rietrivier”, en dat die Modderrivier ná 1850 die sytak van die Rietrivier geword het. Met ander woorde, die Gmaap was voor 1850 die Rietrivier. Die tweeklank Gm- is Burchell (1811 II:272) se skryfwyse om die klapklank met stemhebbende of nasale neweklank in skrif weer te gee, sodat die Auen (N1) woorde ≠ã:, ‘reed, arrow’ (Bleek 1956:640) fonologies en semanties goed ooreenstem met die komponent Gna- van die naam Gmaap; ook vergelykbaar, hoewel die nasaliteit ontbreek, is sie Auen woord ≠a: en die Namawoord ≠ab, ‘das Riet’, (‘riet’) (Kroenlein 1889:35a21). Die lid –ap van Gmaap is soos die Namawoord !ǎb, ‘Fluss’, (‘rivier’) (Rust 1960:22), ook vergelykbaar met die Oos-dialektiese woord ≠aap, die Korannawoord /kahp, die /Xam (S1) woorde /ka en /k”a; die /Nu //en (S6) woord /a:, die Auen (N1) woord ≠ka:, en die Ou-Kaaps-dialektiese woord k’ã, ‘rivier’ (Raper 2020:403). Die slot –p en –b is die manlike enkelvoud. Die lid Qha(b)- van die Xhosa-ekwivalent Qhaba, waar die Qh- die Xhosa geaspireerde alveolêre klapklank is, en die lid Kha- van die Sotho-ekwivalent Khaba, stem ooreen met die genoemde woorde vir ‘riet’, en die slot –a van hierdie naam is die verpligte vokaal aan die einde van die selfstandige naamwoord. Wat betref die komponent Kai van die alloniem Kaiba, en die ooreenkoms tussen hierdie komponent en die vergelykbare /Xam (S1) woorde ≠gwa, ≠gwãi, en ≠gwei vir ‘modder’, wil dit voorkom asof hierdie Sothonaam eerder ‘Modderrivier’ beteken. Soutkloof, iNqado, eNqadu Skead (2001:569) gee die alternatiewe Xhosanaam vir Addo aan as iNqado en eNqadu. Vroeëre opgetekende weergawes is Ados (Drift) (1819), Kadouw (1820), Ado (1832), K`adouw (1833), Kadouw (1843). Die naam beteken ‘soutkloof’, afkomstig van die Soutkloofpas in die Addovallei, 8 km suidoos van die Addo-inkoopsentrum, en waardeur die hoofroete van Port Elizabeth na Uitenhage loop. Die voorvoegsel iN- en eN- is die Xhosa-klasmerker, en die lid -qa stem ooreen met die //Xegwi (S5) woord !xa, ‘salt’ en die Kung (N2) woorde !gaa, !gã ‘salt’, (‘sout’) (Bleek 1929:71; 1956:374), waar die Xhosa palato-alveolêre klapklank q met die serebrale klapklank ! in die Boesmanwoorde ooreenstem. Die komponent –do of –du is ook vergelykbaar met die Sesarwa (S5) en Ou-Kaapse dialektiese woord dau, ‘kloof, poort’ (Schrijver 1689 in Mossop 1931:227), Nama dáo-s, ‘die Pforte (Eingang in’s Gebirge)’, (‘poort (ingang in die gebergte)’) (Kroenlein 1889:57), wat in die Xhosanaam tot do of du aangepas is om die ontoelaatbare newevoorkoms van twee klinkers te voorkom. Witteklip, eMduluswa eMduluswa is die naam van ’n groot rotsagtige verhewenheid naby die piek van die Witteklipberg 34 km wes van Port Elizabeth (Skead 2001:372). Die naam eMduluswa is glo afgelei van die Xhosa dulusa, ‘stick out, project’ (McLaren 1963:34). Pahl (1987 in Skead 2001:372) verduidelik: “If you bend & lean forward with your buttocks sticking out in the opposite direction, you dulusa. The word also applies to a leaning promontory, e.g. a krans leaning over … a headland ... etc. The –wa is merely the passive extension. I can’t imagine why the passive should have been used.”; (“As jy buk en vooroor leun met jou boude wat in die teenoorgestelde rigting uitsteek, dulusa jy. Die woord is ook van toepassing op ’n skuins voorgebergte, bv. ’n oorhangende krans, … ’n kaap, … ens. Die –wa is maar net die lydende uitbreiding. Ek kan my nie voorstel waarom die lydende vorm gebruik moes gewees het nie.”). Pahl se kommentaar op die grammatikaliteit van die Xhosastrktuur, en die dubbelnamigheid van die entiteit, open die moontlikheid van vertaling. Die lid eM- is die klasprefiks; in Xhosa, soos in ander Ngunitale, word die konsonant r deur l vervang, en die lid dulu sou omgeskryf kan word as duru. Indien ‘Witteklip’ gelykgestel word aan kwarts, is duru vergelykbaar met die /Xam (S1) woord //kuru, //kurru, ‘quartz; flint (or quartz)’, ‘(kwarts, vuursteen (of kwarts)’); ook soos die ≠Khomani (S2a) woord //ku‾r̃u, //kur̃u, ‘quartz’, (‘kwarts’) (Bleek 1956:593), en die Nama woord //gurus, ‘Quarz, Marmor’, (‘kwarts, marmer’) (Kroenlein 1889:136a43). Gedagtig daaraan dat die Witteklip na ’n uitstaande rotsverhewendheid verwys, kan die lid –swa van die naam in ooreenstemming gebring word met die Nama woord // hoa(b), ‘ein überhängender Felsvorsprung’, (‘oorhangende rotslys’) (Kroenlein 1889:170a1), en veral met die Auni (S4) woord //wa, en die Hie (C1) woord //gwa, ‘hill’, (‘heuwel, kop’) (Bleek 1956:536, 629), en die woord ≠gnoa, ‘mountain, stone. rock’, (‘berg, klip, rots’), wat in Naron (C2), Tsaukwe (C2a) en Hukwe (C2b) voorkom (Bleek 1956:384, 647), en die Naron (C2) en Kung (N2) woord //nõa, ‘stone, hill’, (‘klip, kop’) (Bleek 1956:620). Brakrivier, iNgqushwa iNgqushwa, die Xhosanaam vir die Brakrivier, ’n sytak van die Groot-Visrivier, is ook opgeteken as Hlosi (1835), Chusi, Clusie (1848), Kowsha en Engqushwa (1915) (Skead 2001:523). Hierdie Xhosa riviernaam eNgqushwa is oorgedra op die dorp Peddie, waarnaby dit ontspring. Prof H. Pahl 1978 (in Skead 2001:524) verduidelik die naam eNgqushwa se betekenis as ‘the place where the stamping of mealies was done’, (‘die plek waar mielies gestamp is’), van ngqusha, ‘to stamping a mortar’, )(‘om ’n stmpblok te stamp’); isingqusho, ‘mortar, a stamping block’, (vysel, stampblok’); umngqusho, ‘stamped mealies’, (‘gestampte mielies’) (McLaren 1963:110). Hierdie verklaring berus egter op die moderne vorm van die naam, ’n vorm wat alreeds aangepas is en wyd verskil van die vroeëre vorme, naamlik Chusie en Clusie, Dit is die Brakrivier wat deur Skead (2001:867) as ’n sytak van die Groot-Visrivier geïdentifiseer is wat naby Trompetter’s Drift daarby aansluit. Die topografiese identifisering van die Chusie of Clusie word taalkundig bevestig. Die komponent chu en clu is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /u:, ‘salt, brackish, bitter’, (‘souterig, brak, bitter’) (Bleek 1956:358), soortgelyk aan die Namawoord /u, ‘brackig’, (‘brak’) (Rust 1960:12; Kroenlein 1889:315a20). Die segment Cl-, Ch- en Hl- onderskeidelik is pogings om die dentale suigklap / in skrif weer te gee. Die lid si, later aangepas as sie, is soos die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’), wat meermale voorkom as verwysende na ’n rivier (Bleek 1956:292). Die komponent -sha van die variant Kowsha is soos die //Xegwi (S3) woorde ʃa:, ʃa en ʃia, ‘water’ (Bleek 1956:180); ook soos die Hie (C1) woorde tsaa, tsa, tʃa (Bleek 1956:210); en die Naron (C2) woorde tʃa, tʃaʃa (Bleek 1956:224). Die komponent -shwa van die variante iNgqushwa en Engqushwa is soos die //Ku //e (S2c) woorde _ʃwa, ʃa, ‘water’ (Bleek 1956:182). Brakrivier, iCquibe iCquibe is die naam wat op Henry Hall se landkaart van 1856 aangedui word vir die Brakrivier, ’n sytak van die Katrivier, wat omtrent 20 km wes van Alice en 10 km noordwes van Fort Beaufort daarby aansluit. Die wisselskryfwyses of variante van die naam dui op ’n interessante ontwikkeling in die rigting van Xhosa, naamlik: Cquibe → Tequibe → iQuibe → Inquibe, iNquibe → Nxuwebe → Nxukwebe → iNxukhwebe (Skead 2001:617). Pahl (1983 in Skead 2001:617) konstateer dat hierdie naam van Khoisan-oorsprong is, in welke geval die slot –be ’n partikel kan wees wat in die vorming van sekere byvoeglike naamwoorde en bywoorde gebruik word (Kroenlein 1889:41). Dit blyk dat Brakrivier ’n vertaling van die inheemse naam is waarvan iNxukhwebe die Xhosa-aanpassing is. Logies is die oudste vorm van ’n naam die naaste aan die oorspronklike naam, en latere variante is vervolgens aangepas. In hierdie geval is Cquibe die vorm wat met moontlike Khoi-khoi- en Boesman-woorde vergelyk kan word. Soos genoem, is die onderskeid tussen ‘brak’ en ‘sout’ nie altyd duidelik nie. So word die Namawoord /ŭ, ‘brackig’, (‘brak’) (Rust 1960:120) deur Kroenlein (1889:315a20) aangegee as ‘salzig (holl.: brak)’; die /Xam (S1) woord /u: word deur Bleek (1956:358) aangegee as ‘brackish’, (‘brak’), maar ook as ‘salt’, (‘sout’) (Bleek 1956:750). Die komponent Cqui- kan dus vergelyk word met die Kung (N2) en !O !kuŋ (N3) woord ˉgwi, ‘sout’ (Bleek 1929:71; 1956:53), in Xhosa as khwe en die moderne variant as iNxukhwe aangepas. Die vraag ontstaan waar die Xhosa komponent (i)nxu vandaan kom. ’n Moontlike antwoord is dat toe die woordeboekbetekenis van die komponent cqui vergete geraak het, ’n ander Khoisan-woord vir ‘brak’ of ‘sout’ by die naam gevoeg is om die brak geaardheid van die rivier te beskryf, naamlik die /Xam (S1) woord /u:, ‘salt, used also as brackish, bitter’, (‘sout, ook as brak, bitter gebruik’) (Bleek 1956:358), later as nxu aangepas toe sy betekenis ook vergete geraak het. Die Xhosa laterale klapklank x stem nie presies ooreen met die /Xam dentale klapklank / nie, maar Bleek (1929:13) deel mee; “This click [//] is similar in the manner of its production to the first click /, but made in a different place; occasionally the lateral click of the Zulus is substituted for it by individuals …”; (“Hierdie tongslag [//] word soortgelyk aan die eerste tongslag / wat sy vorming betref, maar word op ’n ander plek gemaak; af en toe word die laterale suigklank van die Zoeloes daarvoor gebruik …”). 5.2.6 Plekname wat dui op gemoedstemming Welbedacht, Gqeberha Gqeberha is die naam wat tans amptelik vir Port Elizabeth gebruik word. Aanvanklik was dit egter die Xhosanaam vir die voorstad Walmer, wat op die leenplaas Welbedacht uitgelê is. Teen 2002 het hierdie voorstad aan die Xhosa bekend gestaan as eWalmer, terwyl die naam eQeberha net vir die township gebruik is (Skead 2001:649). Die moontlikheid bestaan dat eQeberha of Gqeberha ’n Xhosa-aanpassing is van Boesmanwoorde wat welbedacht beteken; die Seroa (S2d) woord kebese wat “goed, mooi” beteken (Bleek 1956:45), strook fonologies en ortografies redelik goed met die lid Qebe van die Xhosanaam Qeberha soos deur Skead opgeteken is en “wel(bedacht)” beteken; die lid rha van die naam strook weer met die /Xam (S1) woorde ka, ‘to wish, intend, think, say’, (‘om te wens, bedoel, dink, sê’), en //ka, ‘to think, feel, intend, take, take effect’, (‘om te dink, voel, voorneem, neem, in werking tree’) (Bleek 1956:73, 545). Langverwacht, eTyuweni eTyuweni is die naam vir die Coega Salt Works en vir die Swartkop-soutpan. Die naam is afgelei van die Xhosawoord itywa, ‘sout’, plus die prefiks en suffiks e–eni, dus ‘plek van sout’. Die tweeklank ty in die stam tyu is volgens McLaren (1926:6, 9) ’n stemlose ingeasemde palatale klank, soortgelyk aan die uitspraak van die Engelse woord nature. Elders (McLaren 1936:xi) is dit die “simple palatal affricate”, (‘eenvoudige palatale affrikaat’). Die stam tyu is dus duidelik vergelykbaar met die /Xam (S1) woord /u:, ‘sout’ (Raper 2021:83), en met die aangepaste komponent Coe van die naam Coega, waar die c die Xhosa simbool vir die dentale klapklank is, in /Xam en ander Boesman- en Khoi-khoitale as / geskryf. eTyuweni is ook the Xhosanaam van die plaas Langverwacht 16 km noordwes van Cathcart. ’n Mens sou verwag dat die plaasnaam eTyuweni dieselfde oorsprong en betekenis sou hê, naamlik ‘plek van sout’. Skead (2001:786) beweer egter dat “there was no evidence of a salt deposit there, nor does any spring or borehole there have brackish water.”; (“daar was geen teken van ’n sout-neerslag hier nie, en geen fontein of boorgat daar het brak water nie.”). In hierdie geval moet eTyuweni ’n ander verklaring hê, en aan die hand van analoë gevalle kan ’n vertaling vermoed word, met ander woorde dat Langverwacht ’n vertaling kan wees van ’n Khoi-khoi of Boesmannaam waarvan eTyuweni ’n aanpassing in die rigting van Xhosa is. Die anlaut e- is die Xhosa voorvoegsel of klasmerker, en die Ty is ’n skryfwyse om ’n klapklank weer te gee. Met weglating van die plekaanduidende affikse e – ni word die stam van die naam as tyu ontbloot, of tyue, wat vergelykbaar is met die Kung (N2) woord hoe, ‘call to come or wait’, (‘roep om te kom of te wag’) (Bleek 1956:63), waar die wisseling van u en o sigbaar is. McLaren (1926;29-31) stel dit so: “The locative case is formed by changing the initial vowel or article of the prefix into e and by adding to the root the suffix –ni. Before this suffix a becomes e, and o and u become we and wi respectively.”; (“Die lokatiewe of plekaanduidende naamval word gevorm deur die eerste klinker of lidwoord in e te verander en deur die agtervoegsel -ni by die stam by te voeg. Voor hierdie agtervoegsel word a in e verander, en o en u word onderskeidelik we en wi.”). Die woord tyue met affikse word eTyuweni. Rust (1960:19) gee die Namawoorde !ôu, ‘erwarten’, (‘verwag’); !ôus, ‘Erwartung’, (‘verwagting’); en Kroenlein (1889:281a14) //ou, ‘erwarten’, (‘verwag’), dus met die laterale tongslag teenoor Rust se serebrale klapklank. Met elisie van die klinker o om te verseker dat twee vokale nie langs mekaar moet voorkom nie, is die Namawoorde !(o)u en //(o)u vergelykbaar met tyu. Die !O !kuŋ (N3) woord tũa, ‘to wait’ (Bleek 1956:240) vertoon ook ’n fonologiese ooreenkoms met tyu. Kookrivier, kwaStibili Die kwaStibili-rivier is ’n sytak van die Rufane-rivier wat 6 km oosnoordoos van Port Shepstone in die see uitmond. Skead (2001:731) meen die lid kwa- “indicates personalization, perhaps as someone’s nickname ... No real reason for the name could be found. ... J. Wyld’s map 1844 shows as ‘Kook R.’, presumably in error for ‘Cock’s R.’ after Cock’s party of 1820 Settlers whose ground surrounded the river.”; (“dui verpersoonliking aan, dalk as iemand se bynaam … Geen werklike rede vir die naam kon gevind word nie. J. Wyld se kaart 1844 toon dit as ‘Kook R.’ aan, vermoedelik foutief vir ‘Cock’s R.’, na Cock se party van 1820-Settlaars wie se grond die rivier omring het.”). Vergelyking van die komponente van die naam kwaStibili met Boesmanwoorde vir ‘kook’ dui egter aan dat die lid kwa- fonologies en semanties ooreenstem met die /Xm (S1) woord !khau-a, !kaũa, ‘to boil’, (‘om te kook’) (Bleek 1956:425); die lid -sti met die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292), en die lid –bili met die Hie (C1) woord bila, ‘to boil’, (‘te kook’) (Bleek 1956:16). Duidelik het die betekenis van die oorspronklike woorde vergete geraak, en die lid kwa- wat ook ‘om te kook’ beteken, is as die prefiks hervertolk wat tot die toutologie gelei het. 5.2.7 Kentekenbenaming Waterkloof, eMnqwala eMnqwala is die Xhosanaam vir die Waterkloofrivier wat by Adelaide by die Koonaprivier aansluit; die naam is reeds in 1851 as Gwala opgeteken (Skead 2001: 418). Dit lyk asof dat eMnqwala die Xhosa-aanpassing is van die ouer inlandse naam waarvan Waterkloof die vertaling is. Die lid –eM van die naam eMnqwala is die Xhosa klasmerker; die komponent nqwa is taalkundig vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !khwa:, ‘water’ (Raper 2021:107), waar die Xhosa palato-alveolêre klapklank q die /Xam serebrale klapklank ! vervang. Met ander woorde, die letter q word in die Xhosa-ortografie gebruik om die serebrale ! en palatale ≠ te skryf; !kwa:, ‘water’ (Bleek 1956:769). Wat die komponent -(a) la van die naam betref, is daar twee montlikhede. Aangesien die stemhebbende alveolêre triller r gereeld deur die stemhebbende alveolêre likwied l vervang word (soos in ‘Pretoria’ wat ‘ePitoli’ word) en die Ngunitale (waarvan Xhosa een is) geen klinkers naas mekaar duld nie, kon –la ontstaan het uit die woord /ara, ‘kloof’, ‘ravine’ (Bleek 1956:729); dus !khwa:/ara > qwa-la deur die vervanging van die klapklank, die elisie van een van die a’s, en die vervanging van r deur l. ’n Ander moontlikheid is dat die lid –la die generiese term vir ‘rivier’ is wat ook voorkom in riviername soos Pongola. Palala, Tugela, en so meer. Gebruiksartikel Wapadsbergpas, eGolokoqo eGolokoqo is die Xhosanaam vir die Wapadsbergpas ongeveer 7 km wesnoordwes van Cradock, tussen Cradock, Middelburg en Graaff–Reinet. Daar word gemeen die naam is afgelei van “the sound a wagon makes when rattling over stony or rough ground”; (“die geluid wat ’n wa maak as dit oor klipperige of ruwe grond rammel”) (Pahl 1980 in Skead 2001:150). Hierdie bergpas kry sy naam van die Wapadsberg, vroeër onder die Hollandse naam Wagenpads Berg bekend, so opgeteken in 1787 (amptelike permit RLR 35/251 in Skead 2001:150). Dit blyk dat eGolokoqo die Xhosa-aanpassing van ’n ouer inlandse naam is waarvan Wagenpads Berg die vertaling is. Vir ‘wa’ is die Ou-Kaapse woord korohi in 1788 opgeteken, t’¹koro~ing in 1805, en korokemp in 1812 (Nienaber 1963:517), waarvan die eersgenoemde twee taalkundig vergelykbaar is met die /Xam (S1) woord koro:he, die //Ŋ !ke (S2) woord koro:ki, die Sesarwa (S5) woord kolu:i, en die Khoi-khoi woord goro-his, ‘wagon’, (‘wa’) (Bleek 1929:89). Die aanvangsklinker –e van die naam eGolokoqo is die Xhosa-voorvoegsel of klasmerker; die stemhebbende en stemlose velêre plosiewe g en k is verwisselbaar; die r word in Xhosa vervang deur l, sodat die ooreenkoms tussen die segment -Golo– van die naam eGolokoqo en die segmente, goro, koro, duidelik is. Die segment –ko– van eGolokoqo stem ooreen met die Nama woord ≠go, ‘Weg’, (‘pad’), soos in die sin ‘aus dem Wege gehen’, (‘om uit die pad te gaan, padgee’) (Kroenlein 1889:124b4), en die /Nusan (S6a) woord !gou, ‘road’, (‘pad) (Bleek 1956:387). Hier kom die verwisselbaarheid van g en k weer voor, en die tweeklank ou in die woord !gou tot o ingekort om die jukstaposisie van twee klinkers in Xhosa te vermy. Goloko beteken dus ‘wapad’, ‘wagenpas’. Die slotkomponnent –qo van eGolokoqo is soos die Ou-Kaapse woorde cou (1655), k’koe (1691), ku (1788), go (1788), ens., ‘berg’ (Nienaber 1963:218), ook soos die Hie (C1) woord !goa, ‘mountain’, (‘berg’) (Bleek 1929:59), waar die Xhosa palato-alveolêre klapklank q van die lid qo die serebrale of palato-alveolêre klapklank met stemhebbende neweklank !g vervang en die tweeklank oa tot o verkort is. eGolokoqo is dus lid vir lid ‘wapadsberg’ 6.1 Aspekte van die Suid-Sothotaal 6.1.1 Klasmerkers Soos by ander Bantoetale, bestaan Sotho selfstandige naamwoorde (insluitende plekname) uit ’n stam en ’n klasmerker of -prefiks. Die stam dra die ‘werklike’ of leksikale betekenis, en die prefiks dui aan of die selfstandige naamwoord in die enkelvoud of meervoud is, of dit ’n abstrakte selfstandige naamwoord is, en watter stel konkordiale ooreenkomstes gebruik behoort te word sodat die selfstandige naamwoord met adjektiewe, voornaamwoorde, werkwoorde en ander rededele in die sin ooreenstem. Sotho selfstandige naamwoorde is volgens hulle prefikse of voorvoegsels geklassifiseer, en die meervoud word gevorm deur die voorvoegsels te wysig. Die volgende is die ses verskillende klasse van Sotho selfstandige naamwoorde (Sharpe 1960:13):

Enkelvoud	Meervoud
1. motho (man, persoon)	batho (mans, persone)
2. motse (dorp)	metse (dorpe)
3. letsatsi (son, dag)	matsatsi (dae)
4. sefate (boom)	lifate (bome)
5. nku (skaap)	linku (skape)
6. bosiu (nag)	masiu (nagte)

6.2 Suid-Sotho-plekname wat Boesman-invloed toon 6.2.1 Beskrywende plekname Brandfort, Majwemasweu Majwemasweu is die Suid-Sotho naam vir Brandfort en die ‘township’ daar. Daar is opgeteken dat die naam ‘wit klippe’ beteken, verwysende na witgekalkte klippe om ’n konsentrasiekamp gedurende die Anglo-Boere-oorlog (Gildenhuys 1993:71). Die komponent Ma- van die naam Majwemasweu sal in daardie geval die meervoudsprefiks wees, die komponent -jwe soos die //Xegwi (S3) woord ʒe, ‘klip’ (Bleek 1956:265), en die komponent -sweu soos die Hie (C1) woord hwehe, ‘white’, (‘wit’) (Bleek 1956:66). Brandfort is na bewering so genoem ter ere van JH Brand, die vierde president of the Oranje-Vrystaat, maar daar word deur sommige beweer dat die dorp so genoem is omdat ’n fort op die naby-geleë Keeromkoppie deur Boesmans of Basotho afgebrand is. Die laasgenoemde verklaring werp twyfel op die eersgenoemde want dokumentêre bewys sou geen ruimte vir spekulasie of twis gelaat het nie. Dit laat ook die weg oop vir ’n Boesman-oorsprong van die naam Majwemasweu, hoe onwaarskynlik dit ookal klink. ’n Hadza (C3) woord vir ‘brand’ is manje (Bleek 1956:135), wat fonologies met die komponent Majwe van die naam Majwemasweu korreleer. In die komponent masweu is die element ma die Sotho konkordiale ooreenkoms met die voorvoegsel Ma van Majwe, wat as die meervoudsprefiks vertolk is, sodat die stam van die naam die komponent swe(u) is, vergelykbaar met die Kung (N2) woord kwe, ‘place’, (‘plek’) (Bleek 1956:112), hoewel sweu vergelykbaar is met die Auen (N1), Kung (N2) en !O !kung (N3) woord t∫u, ‘house, hut’, (‘huis, hut’). die Hie (C1) woord džu, en die Sesarwa (S5) woord t∫u, t∫?u ‘hut, nest, house, home, place, hole’, (‘hut, nes, huis, tuiste, plek, gat’), wat ook aangetref word as tschu, tchu, tsu (Bleek 1929:48; 1956:236), oordragtelik ‘fort’. Blesberg, Thaba Nchu Gewoonlik word aanvaar dat Thaba Nchu ’n Sothonaam is wat ‘swart berg’ beteken (Raper et al 2014:482). ’n Interessante moontlikheid word gesuggereer deur die Afrikaanse alloniem Blesberg. Indien Blesberg ’n vertaling van ’n Boesmannaam is waarvan Thaba Nchu ’n Sotho-aanpassing is, kan vir die lid Thaba gedink word die Kung (N2) woord /ʌhã, ‘kaal, bles’ is, waar die dentale of alveolêre frikatiewe klapklank / ooreenstem met die Sotho geaspireerde dentale konsonant th, en die simbool ۸ soos die u in die Engelse woord ‘bun’ uitgespreek word (Bleek 1929:12), /ʌhã dus hervertolk en aangepas as Thaba, wat ‘berg’ beteken. Die komponent Nchu is dan ’n aanpassing van ’n woord soortgelyk aan die //Xegwi (S3) woord žu:, ‘stone, mountain’, (‘klip, berg’) (Bleek 1929:80). Valsrivier, Ntha Ntha, die Suid-Sothonaam van Lindley en ook vir die Valsrivier, word ook aangetref as ’Nta, Enta en Entaap (Raper 2004:92; Gildenhuys 1993:64). Nienaber en Raper (1977:331) wys uit: “Ons weet dat riviername in hierdie … gebiede in baie gevalle vandag voortlewe in hulle Afrikaanse vertaling, bv. die name Harts-, Modder-, Vaal- en Vetriviere. Dit wek die vermoede dat Valsrivier die vertaling van Enta en Entaap kan wees”. Die komponent t(h) a is moontlik vergelykbaar met die Kung (N2) woorde k”an, k”aŋ, k”ãŋ en k”aŋ’a, ‘false, to speak falsely’, (‘vals, om vals te praat, leuens te vertel’) (Bleek 1956:119). Die wisselvorm ’Nta in vergelyking met Enta en Entaap dui aan dat die eerste komponent van die naam met ’n klapklank begin, en dus ’(E)N is. Hierdie hoë komma is blykbaar die skryfwyse om ’n klank weer te gee wat moeilik is om uit te spreek, byvoorbeeld die glottale afsluit k”. Die lid, wat ‘vals’ beteken, is dus vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde k”en, ‘deceive’, (‘bedrieg, kul, flous’), waarvan die beklemtoonde vorm k”enk”en is, met newebetekenisse ‘to evade, get away, tease, deceive’, (‘om te vermy, wegkom, terg, bedrieg’) (Bleek 1956:122). Die komponent ta(ap) is vergelykbaar met die Oos-Kaapse dialektiese woord ≠aap, ‘rivier’, wat in 1780-83 opgeteken is; die Korannawoord /kahp, ‘rivier’, in 1805 opgeteken (Nienaber 1963:430); die Namawoord !ab ‘Fluss’, (‘rivier’) (Rust 1960:22); die /Xam (S1) woord /k’a, die Auen (N1) woord ≠ka: en die Kung (N2) woord ˉ!kã, ‘rivier’ (Bleek 1929:70). Die slot-b van die naam is die manlike enkelvoud wat ’n rivier aandui. Kleinfontein, Tsekoaneng, Tsekuaneng Tsekoaneng, ook as Tsekuaneng gespel, is ’n fontein op die plaas Kleinfontein nr. 375 in die distrik Senekal (Dreyer 2001:95). Die plaasnaam is ’n vertaling van Tsekoaneng of Tsekuaneng, wat op sy beurt ’n aanpassing is van ’n vroeëre inlandse naam. Die komponent Tse- is soortgelyk aan die Hie (C1) woord tse, ts’e: en die Kung (N2) woord ts’e, ‘small’, (‘klein’) (Bleek 1956:214). Die komponent -koa of -kua is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !koa, ‘running water’, (‘lopende water’), wat ook as !khoa:, !khwa: en !kwa: geskryf word (Bleek 1956:437), ook met die / Xam (S1) woord /kohaa, ‘spring, water’, (‘bron, water’) (Bleek 1956:318), en die Naron (C2) woord /gõãsa, ‘fountain, spring’, (‘fontein, waterbron’) (Bleek 1929:79), waar g met k afwissel en die uitgang –sa die vroulike enkelvoud aandui. Die komponent -neng is blykbaar soos die Kung (N2) demonstratiewe ne:, ‘this’, (‘hierdie’), plus die !O !kung (N3) demonstratiewe ŋ, ‘this one here’, (‘hierdie een hier’) (Bleek 1956:144, 141) en die Sotho plekaanduidende uitgang -ng. In die komponente koa en kua van die name is die wisseling o en u te bespeur. Tafelkop, Ntswanatsatsi, Intsuanatsatsi, Ntsoanatsatsi Ntswanatsatsi, die naam van ’n berg op die plaas Helena, tussen Frankfort en Vrede, word ook as Intsuanatsatsi en Ntsoanatsatsi aangetref. Die Afrikaanse naam van die berg is Tafelkop (Dreyer 2001:86). Dit blyk dat Tafelkop, sowel as die die inlandse naam, na die plat voorkoms van die berg verwys (Dreyer 2001:78, Fig. 19). Die Sothonaam is blykbaar ’n aanpassing van ’n ouer Boesmannaam. Die komponent -(t)swa is duidelik herkenbaar as die /Xam (S1) selfstandige naamwoord swa:, tsɂoa, tsɂwa, ‘flat’, (‘plat’) (Bleek 1929:39); en die komponent –na is soos die /Xam (S1) woord /na:, ‘head’, (‘kop’), wat ook voorkom in //Ŋ (S1a), //Ŋ !ke (S2), ≠Khomani (S2a), //Ku //e (S2c), Seroa (S2d), // Xegwi (S3), Sesarwa (S5), /Nu //en (S6) en /Nusan (S6a), en met die // Kxau (S2b) woord /na-insi, s. /na:, ‘head’, (‘kop’) (Bleek 1956:342, 343). Met die lid -tsatsi is daar nog nie klarigheid gevind nie, behalwe dat die slotlid –tsi soos die Kung (N2) aanwysende tsi, ‘this (one) here’, (hierdie een hier’), (Bleek 1956:227) kan wees, en die lid natsa moontlik vergelykbaar met die Naron (C2) woord !noa∫a, ‘hill’, (‘heuwel, kop’) (Bleek 1929:47; 1956:620), maar dis onseker. Vetrivier, Tikwe Tikwe is volgens Gildenhuys (1993:82) die Suid-Sothonaam vir die Vetrivier. Die komponent Ti- is soortgelyk aan die Auen (N1) en Kung (N2) woord t∫ĩ, ‘to be fat, plump’, (‘om vet, mollig te wees’) (Bleek 1956:229, 225), en aan die !O !kung (N3) woord t∫eĩ, ‘to be fat’, (‘om vet te wees’) (Bleek 1929:37). Van die dentale of alveolêre konsonant t deel Bleek (1956:184) mee dat “it is often the aspirated th”; (“dit dikwels die geaspireerde th is.”). Die lid -kwe van die naam Tikwe stem ooreen mat die Hie (C1) woord kwe, ‘rivier’ (Bleek 1929:70). Volgens Dreyer (2001:79) is Tikuane die Suid-Sothonaam vir die Vetrivier ten suide van Winburg. Die lid Ti- is weereens vergelykbaar met die Auen (N1) en Kung (N2) woord t∫ĩ, en met die !O !kung (N3) woord t∫eĩ, ‘to be fat’, (om vet te wees’) (Bleek 1956:229; 1929:37); die komponent kuane is vertolk as die Sotho verkleinings-agtervoegsel. Aangesien vroeë inwoners waarskynliker na ’n meer regstreekse entiteit sou verwys om doeltreffende kommunikasie te bewerkstellig, byvoorbeeld eerder na ’n seekoeigat, drif, ensovoorts as na die hele rivier, is die komponent kuane waarskynlik vergelykbaar met die Sesarwa (S5) woorde //gãna, ‘waterhole’, (‘watergat, kuil’), //k”anna, ‘water’, ‘waterputs’, en //gwana, ‘a Masarwa waterpit’, (’n Masarwa waterput’) (Bleek 1929:99; 1956:537, 603, 537). ’n Ander naam vir die Vetrivier (of Tikuane) suid van Winburg is Kei-cop (Dreyer 2001:79). Die komponent Kei is vergelykbaar met die Auen (N1) en !O !kung (N3) woord t∫ĩ, ‘to be fat’, (‘om vet te wees’) (Bleek 1956:229); die komponent -cop is soos die slot-element van riviername soos Auop, Nossop en Swakop, ‘rivier’, verwant aan die /Auni (S4) woord ≠õ, ‘to run, flow’, (‘om te loop, vloei’) (Bleek 1956:675), en die slot –p is die manlike enkelvoud wat dikwels vir riviername voorkom. Tweespruit, Tulama Tulama is die Suid-Sotho naam vir die dorp Tweespruit in die distrik Excelsior, omtrent 27 km oos van Thaba Nchu en 18 km noord van Hobhouse. Die naam Tulama beteken volgens Gildenhuys (1993:81) ‘om skuins/skeef te lê’, met verwysing na die voorkoms van die stroom waarvan die dorp sy naam gekry het. Dit blyk dat die naam Tweespruit ’n vertaling is van ’n inlandse naam waarvan Tulama die Suid-Sotho aanpassing is. Die komponent Tu- is soos die /Xam (S1) woord !u:, ‘two’, die /Xam (S1) en //Ƞ !ke (S2) woord !ku, ‘two’, (‘twee’); ook soos die //Xegwi (S3) woorde //ku:, //ku en !ku, ‘two’, (‘twee’) (Bleek 1929:88, 1956:492, 591). In die onderhawige woorde is die verwisselbaarheid van k en t te bespeur. Die komponent -lama is fonologies en semanties vergelykbaar met die tweelettergrepige Kung (N2) woorde !!kaã, ‘riverbed’, (‘rivierbedding’), en !!kaɂa, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:506), waar die simbool ɂ in die woord !!kaɂa ’n glottale afsluiting verteenwoordig wat die woord tweelettergrepig maak, en waar die konsonant l in die lid –lama die suigklap vervang. Groenkloof, Boetsap, Buchap, Lesoaane, Lesowane, Lishuane, Lishuani Op die plaas Groenkloof in die distrik Ladybrand in die Vrystaat is die sendingsentrum Boetsap, ook opgeteken as Buchap, ook bekend as Lesoaane, Lesowane, Lishuane en Lishuani (Dreyer 2001:85). Dit blyk dat die oorspronklike inheemse naam in aangepaste vorm vir die lokaliteit behoue gebly het en in vertaalde vorm vir die plaas voortbestaan; beide Boetsap en Lishuane is Sotho-aanpassings van Boesmanplekname. Die komponente Bo(e)- en Bu- in die naam Boetsap en Buchap is die Sotho prefiks; die komponent -tsap is vergelykbaar met die Hie (C1) woord t∫abe, en die Naron (C2) woord t∫ã, ‘green’, (‘groen’) (Bleek 1929:44), laasgenoemde deur Schinz (1891 in Bleek 1956:224) as tschã geskryf, hier met die nasale element wat ook in die Korannawoorde !kx’am en !kam, ‘groen’, voorkom (Nienaber 1963:290), en vergelykbaar is met die Namawoord !am, ‘grün’, (‘groen’) (Rust 1960:28). In die name Lesoaane, Lesowane, Lishuane en Lishuani is die komponente Le- en Li- die Sotho prefiks of klasmerker (Sharpe 1960:13); die komponent -shua of -sowa is soos die Kung (N2) woorde _//hwã:, //hoa, //ho_a:, ‘green, to be green’, (‘groen, groen wees’) (Bleek 1956:543), en die Kung (N2) en !O !kung (N3) woord !gwa, ‘green’, (‘groen) (Bleek 1956:390). Sharpe (1960:1) verduidelik “o before a or e has the same sound as English w, forming only one syllable with the following vowel; e.g. ho oa (ho wa), to fall, o oele (wele), he has fallen.”; (“o voor a of e het dieselfde klank as die Engelse w, wat net een lettergreep met die daaropvolgende klinker vorm; bv. ho oa (ho wa), om te val, o oele (wele), hy het geval.”). Die komponent -ne is soos die Kung (N2) woord ne:, ‘this’ (Bleek 1956:144), of die Hadza (C3) uitgang –ni, ‘in’. Witteberge, Maluti Skead (1973:133) verstrek etlike alternatiewe name vir die Malutiberge in die noordwestelike deel van Lesotho, wat die waterskeiding is tussen die bolope van die Caledon- en Oranjerivier, onder andere die naam Witteberge. Met ’n gemiddelde hoogte van 2,700 meter bo seespieël is hierdie berge in die winter met sneeu bedek, en die vroeë Hollandse naam daarvoor, Witteberge (Raper et al 2014:298), is gepas. Die naam Witteberge is blykbaar ’n vertaling van Maluti; die lid Ma- is die klasmerker, en die lid –luti is wat betekenis en klank betref gelyk te stel met die. ≠Khomani (S2a) woord !ɂuľi, !ɂuľi(ja), ‘white’, (‘wit’), waar die tongslag ! met glottale afsluiting met die likwied l vergelyk word, en die simbool ľ gebruik word vir die medeklinker wat onder sekere omstandighede soos ’n d of t klink, in hierdie geval soos ’n t. Dit word deur Bleek (1956:160) die “flapped lateral consonant”, (“geflapte laterale medeklinker”) genoem, en deur Doke (Outline 141 in Bleek 1956:159) die “flapped retroflex consonant”; (“geflapte retroflekse medeklinker”. Die partikel –ja is die “/ Xam (S1) ending, to v. in i & e, prob. formed from v. plus a, s. –wa. Expresses imper. or the past or a state”; (“die /Xam uitgang vir werkwoorde wat eindig op -i en -e, waarskynlik gevorm van die werkwoord plus –a, sinoniem –wa. Druk imperatief of die verlede uit, of ’n staat”) (Bleek 1956:71). Ook vergelykbaar is die Namawoord !uri, ‘weiss’, (‘wit’) (Kroenlein 1889:319). Witbank, KwaGuqa KwaGuqa is die naam van ’n bewoonde gebied sowat 4 km van Witbank, en ook die plaaslike naam van Witbank. Die naam KwaGuqa beteken glo ‘place of kneeling’, (‘plek van gekniel’) (Raper 2004:194), van guqa, ‘kneel, go down on the knee; bend the knee, stoop’, (‘kniel, op een knie afgaan, knie buig, buk’) (Doke & Vilakazi 2005:278). Indien dit wel so is, is die komponent Kwa- te vergelyke met die Kung (N2) woord !kóä, ‘knee’, (‘knie’) (Bleek 1929:50), waar die serebrale klapklank ! deur die velêre konsonant K vervang is, en die tweeklank óä as wa voorkom, die o en w synde verwisselbaar. Die komponent -guqa ‘kneel, bend the knee’, (‘kniel, knie buig’) is moontlik vergelykbaar met die Hadza (C3) woord //ɂuku//ɂuku, ‘to kneel down’, (‘om af te kniel’) (Bleek 1956:627). ’n Ander moontlikheid is dat die naam KwaGuqa ’n aanpassing van ’n ouer inlandse naam is wat ‘wit bank’ beteken, waaraan Witbank sy naam te danke het. Die komponent Kwa- is in daardie geval vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woord /ɔ:wa, ‘white’, (‘wit’) (Bleek 1956:357) en die /Xam (S1) woorde /kɂɔ:wa, //xwa, ‘wit’ (Raper 2021:111). ’n ‘Bank’ is ’n klipbank, en die komponent -Guqa is blykbaar ’n volksetimologiese aanpassing van die Kung (N2) woord u≠k”a, ‘stone’ (Bleek 1956:250, 759). Dan is ‘Witbank’ die vertaling van ‘kwaGuqa’, ’n aanpassing van Boesmans //xwa u≠k”a. 6.2.2 Plekke na plante vernoem Bloemfontein, Mangaung Mangaung, die Suid-Sotho naam vir die stad Bloemfontein en vir ’n township daar naby, word dikwels verklaar as ‘plek van jagluiperds’, Acinonyx jubatus (Gildenhuys 1993:70), van die woord mangau, ‘cheetahs’, (‘jagluipaarde, jagluiperds’), met byvoeging van die plekaanduidende agtervoegsel –ng (Louwrens 1994:25). Die komponent -ngau van die naam word deur sommiges verklaar as vergelykbaar met die Hie (C1) woord khao, ‘cheetah’, ‘jagluiperd’ (Bleek 1956:88). Die moontlikheid bestaan egter dat, soos in so baie gevalle waar Nederlandse en Afrikaanse name vertalings van Boesmanname is, dit ook hier die geval kan wees. Die naam Bloemfontein beteken in daardie geval letterlik ‘fontein met blomme’, en die Suid-Sothonaam Mangaung het blykbaar dieselfde betekenis. Die lid Ma- is die Suid-Sotho-meervoudsvoorvoegsel; die stam -ngau is vergelykbaar met die /Auni (S4) woord _//au, ‘flower’, (‘blom’, Hollands ‘bloem’) (Bleek 1956:518); in hierdie geval is die /Auni retrofleksiewe laterale klapklank // soos die stemhebbende velêre nasaal ng. Die Suid-Sotho plekaanduidende agtervoegsel -ng van die naam Mangaung is soos die !O !kung (N3) plekaanduidende bywoord ŋ, ‘this, here’, (‘hierdie, hier’) (Bleek 1956:141). Betekenisverlies en hervertolking, en die bewaring van die oorspronklike betekenis deur middel van vertaling, kan in hierdie geval in die verskillende aangegewe verklarings van die naam waargeneem word. Bloemspruit, Entikoa, Ntikoa, Nthikhuoa Bloemspruit staan in Suid-Sotho bekend as Entikoa, ook as Ntikoa en Nthikhuoa opgeteken (Dreyer 2001:85). Die Nederlandse naam en sy Afrikaanse ekwivalent Bloemspruit is vertalings van die Sotho-aanpassing van ’n oorspronklike Boesmannaam. Die lid (E) n- van die naam Entikoa is die Sotho enkelvoudsvoorvoegsel van Klas 5 (Sharpe 1960:13), die komponent -ti of -thi is soos die Ki/hazi (S4b) woord ≠e, die Nogau (N1a) woord tsi-gu, en die Auen (N1) woord ≠xe:≠xe, ‘flower’, (‘blom’) (Bleek 1956:217, 643, 679); die komponent -koa of -khuoa is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord !koˉã en sy sinonieme !kwa:, !khwa: en !khoa, ‘running water’, (‘vloeiende water’), wat ooreenstem met die /Nusan (S6a) woord !koa, ‘river’, (‘rivier, spruit’) (Bleek 1956:437). Doringberg, Mopororo, Maphororong Op die plaas Doringberg 384 in die distrik Ventersburg is ’n berg met die Engelse naam Mount Mopororo. Dreyer (2001:91) verwys na “Maphororong (die waterval) of Doringberg, … ook as ‘ha Mabitle’ bekend...”. Hiervolgens skyn dit asof die naam Maphororong ‘die waterval’ kan beteken. As egter in aanmerking geneem word dat Nederlandse en Afrikaanse name dikwels die inheemse naam vertaal, blyk dit dat Doringberg die naam Mopororo en sy variant Maphororong dalk vertaal. Die lid Mo- and Ma- is die Sotho-prefiks; die komponent -p(h)oro is verwant aan die //Ŋ !ke (S2) woord //goro, ‘thorn bush, hakdoorn’, (‘doringbos, haakdoring’) en die /Xam (S1) woord //gorro, //goro, ‘tree, camelthorn’, (‘boom, kameeldoring’) (Bleek 1956:533). Dit blyk dat ’n vroeëre Boesman-lipklank (bilabiale klapklank) ʘ wat in die Boesmantale oorgegaan het tot die stemhebbende retrofleks-frikatiewe klapklank //g, oftewel die retrofleksiewe klapklank // met die stemhebbende effluks aangedui met g (Traill 1978:138), in die Sothowoord poro bewaar gebly het. Die tweede lid ro van die naam Mapororong beteken ‘berg’, en kom voor in name soos Goaroes, ens. Die slot –ng is die Sotho lokatief wat ooreenstem met die Boesman-demonstratief n, ŋ. Rietfontein, Monuana Monuana is die Sothonaam van ’n fontein naby die Klipspruit en oos van Doringkop (Makhuabane) op die plaas Rietfontein 164 in die Vrystaat (Dreyer 2001:91). Die naam Rietfontein is in hierdie geval ’n vertaling van ’n Boesmannaam waarvan Monuana die Sotho-aanpassing is. Die komponent Mo- is die Sotho-voorvoegsel; die komponent -nua is soos die Kung (N2) woord //nua, ‘riet’ (Bleek 1956:623), en die slotkomponent -na van die naam Monuana is soos die Auen (N1) woord ≠ha, ‘fountain, spring’, (‘fontein, waterbron’) (Bleek 1956:650). Rietspruit, Noka Tlou Nog ’n voorbeeld van volksetimologiese aanpassing is die Suid-Sotho-pleknaam Noka Tlou. Op die oog af sou mens geneig wees om dit te verklaar as ‘olifantsrivier’, noka = ‘rivier’, tlou = ‘olifant’. Op hulle roete in April 1836 maak die sendelinge Arbousset and Daumas egter melding van “three little mountains … near the Noka Tlou (Rietspruit)”; (“drie klein bergies … naby die Noka Tlou (Rietspruit).”) (Dreyer 2001:77). Die vermelding van die Afrikaanse naam Rietspruit as alternatief vir die inheemse naam Noka Tlou dui daarop dat die name sinoniem is, en dat Rietspruit ’n Boesmannaam vertaal wat in Sotho vertolk en aangepas is as Noka Tlou. Die komponent Noka is waarskynlik ’n aanpassing van ’n woord soortgelyk aan die Kung (N2) woord //noa, ‘riet’ (Bleek 1929:69), terwyl die lid Tlou dalk vergelyk kan word met die /Nu//en (S6) woord !nau, en die Sesarwa (S5) woord !na:ˉu, ‘rivier’ (Bleek 1929:70). Dit is alles bespiegelinge om die naasmekaarstelling van Noka Tlou en Rietspruit te verklaar. ’n Ander moontlikheid is dat taalkontak reeds so ver gevorder het dat Noka Tlou ’n hibridiese naam is waar die woord noka wel die Suid-Sotho generiese term is, terwyl die lid Tlou die spesifieke term is, naamlik ’n aanpassing van die Kung (N2) woord //kau, ‘riet’. In hierdie geval is die Boesman-struktuur van spesifieke term + generiese term reeds vervang deur die Sotho-struktuur van generiese term + spesifieke term. Noka Tlou dus ’n hibridiese naam met die Sotho generiese term noka, ‘rivier’ + die Boesmanse spesifieke term //kau, ‘riet’, in Afrikaans vertaal as Rietspruit. 6.2.3 Plekke na diere vernoem Oskop, Koba Die naam Koba word deur Dreyer (2001:86) in samehang met die name Oskop en Osberg gebruik, en daar word gemeen Koba is ’n Sotho-aanpassing van die //Xegwi (S3) woord !khoa, ‘cow, ox’, (‘koei, os’), verwant aan of vergelykbaar met die !Gã !ne (S2e) woorde //hóa, //owa, ‘ox’, (‘os’) (Bleek 1956:437, 541, 543). Die Sotho stemlose velêre konsonant K stem in die relevante Boesmanwoorde ooreen met die serebrale klapklank met stemlose velêre neweklank, !k, en die stemlose retroflekse klapklank //, en die bilabiale konsonant b in die tweede lettergreep wissel dikwels af met w (Bleek 1956:13), of is geëlideer. Renosterrivier, Kwakwatsi Kwakwatsi is die Suid-Sothnaam vir die dorp Koppies in die Vrystaat, en vir die ‘township’ daar. Die naam Kwakwatsi is volgens Gildenhuys (1993:76) moontlik afgelei van die woord kwatsi, ‘miltsiekte’. Ellenberger (1962:68 aangehaal in Gildenhuys 1993:76) gee Kwakwatsi aan as die naam van die Renosterrivier wat by die dorp verbyvloei. Hierdie twee name het dieselfde betekenis; die komponent Kwakwa- van die naam Kwakwatsi is fonologies versoenbaar met die /Xam (S1) woorde //xwa-ka, // xoa:kən, ‘rhinoceros’, (‘renoster’) (Bleek 1956:638, 1929:70), die komponent tsi is soos die /Xam (S1) woord ¯/i:, ‘om te vloei’ (Raper 2021:102), wat meermale as fluviale suffiks voorkom vir ‘rivier’. Aasvoëlberg, Aasvoëlkop, Matlakeng Aasvoëlberg, ook as Aasvoëlkop aangetref, is die naam van ’n berg van 2,208 meter hoog ten weste van Zastron geleë. Hoewel meer as een berg in die Vrystaat hierdie naam dra, is die een onder bespreking die enigste in hierdie provinsie waar aasvoëls permanent in hulle natuurlike staat voorkom. Die Suid-Sothonaam vir hierdie berg is Matlakeng, wat ook die naam is wat gebruik word vir Zastron en sy township (Gildenhuys 1993:83). Matlakeng beteken ook ‘plek van aasvoëls’, en is sinoniem met Aasvoëlberg. Die komponent Ma van die naam Matlakeng is die Sotho-klasprefiks, die komponent tla is vergelykbaar met die Oos-Kaapse dialektiese woord V-gha ip wat deur Le Vaillant (1790:367) vir ‘aasvoël’ opgeteken is, en as ≠ghai-p getranslitereer is (Nienaber 1963:204), en met die Korannawoord kx’aop, ‘common vulture, Vultur kolbii’ (Nienaber 1963:205). Die tweeklank tl van die lid -tla- stem ooreen met die palatale tongslag ≠ en die skuurklank kx’. Die komponent -ke- is soos die /Xam (S1) en Ki/ hazi (S4) aanwysende bywoord ke:, ‘that, there’, (‘daardie, daar’) (Bleek 1956:85), of vergelykbaar met die Ou-Kaapse woorde koe, khoe, k’koe, ‘berg’ (Nienaber 1963:217), en die slot-lid -ng is ’n plekaanduidende agtervoegsel vergelykbaar die !O !kung (N3) aanwysende bywoord -ŋ, ‘this, here’, (‘hierdie, hier’) (Bleek 1956:141). 6.2.4 Geomorfologie as benamingsmotief Klipfontein, Sisique Sisique is die naam van ’n rivier tussen Kroonstad en Lindley, in die Vrystaat. Dreyer (2001:94) meen die naam verwys ook na die plaas Klipfontein 684 wat aan Doornkloof 25 grens. Indien die patroon dat ’n Afrikaanse of Hollandse naam die vertaling van die inlandse naam vir dieselfde entiteit kan wees, sou Sisique, wat ook as Sisiu en Sisique aangetref word, ‘klipfontein’ kon beteken. Indien daar wel sprake was van vertaling, sou mens die lid sisi kon vergelyk met die Boesmanwoord \≠kiiˉsi ‘rooiklip, a red stone’, (‘rooi klip’), waarvoor Doke die spelling ̷≠kii ′si gee (Bleek 1956:662), maar waarvoor die spesifieke taal nie vermeld word nie. Die simbool \ in die woord \≠kiiˉsi dui ’n dalende toon aan, en die komponent -u van die wisselvorm Sisiu is vergelykbaar met die /Nu //en (S6) woord ≠ũ, ‘spring’, (‘fontein’) (Bleek 1929:79). Gedagtig daaraan dat die naam primêr dié van ’n rivier is, sou die komponent –que van die wisselvorm Sisique ooreenstem met die Hie (C1) woord kwe, ‘rivier’ en die //Ŋ !ke (S2) woord !kwe, ‘rivier’ (Bleek 1929:30, 80). Die mees ooglopende ooreenkoms tussen die naam Sisique of Sisikwe sou wees met die Kung (N2) woorde sisi, ‘waterhole’, (‘watergat, kuil’), en kwe, ‘place’, (‘plek’) (Bleek 1956:112). Sandrivier, Tikue Tikue is die Suid-Sothnaam vir die Sandrivier (Dreyer 2001:58), en dit lyk asof die twee name dieselfde betekenis kan hê. Die komponent Ti- is fonologies vergelykbaar met die Oostelike dialektiese woord IJ, wat deur Beutler (1752 in Nienaber 1963:437) verklaar word as “beteykenende soo veel als Zandrivier”, (“wat soveel as Sandrivier beteken”), verwysende na die huidige Keirivier. Die stemlose dentale medeklinker T van die lid Ti- stem ooreen met die stemlose laterale klapklank //, wat aanwys dat Ti en //Ij verwante woorde is wat ‘sand’ beteken. Die kcomponent kue van die naam Tikue is vergelykbaar met die Hie (C1) woord kwe, ‘rivier’ (Bleek 1956:112). Suringkrans, Thaba Kurutlele Kurutlele is die Sothonaam vir Biddulphsberg, ’n groot, plat berg naby Senekal, aan die noordekant van die pad tussen Senekal en Bethlehem, waar ’n skermutseling in Mei 1900 tussen die Britte en die Boeremagte in die Tweede Vryheidsoorlog plaasgevind het (Watt 1991). Dreyer (2001:87) wys uit dat gemeen word dat die naam afgelei is “from ho kurutlela (to throw stones at), indicating the way in which mountain fortresses were generally defended. In reality, Kurutlele has never been described as a mountain fortress”; (‘van ho kurutlela, ‘om klippe na te gooi’, wat aandui hoe bergvestings gewoonlik verdedig is. In werklikheid is Kurutlele nooit as ’n bergvesting beskryf nie.”). Hierdie verklaring van Dreyer dui aan dat hierdie gegewe betekens van Kurutlele ’n legendariese of volksetimologiese siening kan wees. Ten ooste van Kurutlele is Suringkrans (Dreyer 2001:94 fig. 25), waarskynlik genoem na die surings (Oxalis spp.) (Smith 1966:429, 446) wat daar groei, wat die vermoede wek dat die lid Kuru- vergelykbaar is met die Nama woord /kuru, ‘sauer’, (‘suur’) (Rust 1960:51). Soutkop, Kooaneng, Qooaneng, Qhowaneng, Thaba Kurutlele is ’n alternatiewe naam vir Kooaneng, ook opgeteken as Qooaneng, Qhowaneng, en Khoro-e-betloa, op die noordelike deel van die plaas Zoutkop 75 (Dreyer 2001:89). Waar ’n entiteit meer as een naam het, in verskillende tale, is dit dikwels die geval dat daar sprake van oorname, aanpassing en vertaling is. Dit is moontlik ook hier die geval. Gedagtig daaraan dat Kooaneng (Qooaneng, Qhowaneng) deur Dreyer aangegee word as ’n alternatiewe naam vir Kurutlele, kan vermoed word dat Khooa- en variante dieselfde betekenis kan hê as Kuru-, naamlik ‘suur’. Die lid Kooa, Qooa, of Khooa is wel semanties en fonologies vergelykbaar met die Hie (C1) woord khauwe, ‘sour’, ook gebruik vir ‘sout’ (Bleek 1956:89). Die ander Sotho naam vir Suringkrams, naamlik Khoro-e-betloa, is ook ’n aangepaste Boesmannaam. Die komponent Khoro is soos die Hie (C1) woord koro, ‘cliff, precipice, krantz’, (‘krans, afgrond’) (Bleek 1956:101); die komponent tloa is soos die /Xam (S1) woorde //ka٤owa, //k”au٤wa, ‘bitter’ (Raper 2021:12). Soos elders uitgewys, word dieselfde woord soms gebruik om na sake te verwys wat gemeenskaplike eienskappe besit, soos, in hierdie geval, ‘sout, ‘suur’ en ‘bitter’. Gemoedstemming Jammerberg, Kouwe Kouwe is die inlandse naam van die Jammerberg net noord van die dorp Wepener in die Vrystaat geleë. Stow (1905:103) skryf oor “... the ’Kouwe, i.e. the Mountain, the present Jammerberg.”; (“... die ’Kouwe, d.w.s die Berg, die huidige Jammerberg.”). Gedagtig daaraan dat name gewoonlik in hulle geheel vertalings is, verwerp Nienaber en Raper (1977:782-3) die gedagte dat ‘the Mountain’ die naam Kouwe vertaal, en die moontlikheid dat die naam gelyk is aan die Kaaps-Saldanha dialektiese woord cou, ‘montagne’ (De Flacourt 1655:61), in Nama later sonder die velaar as /ui(b), ‘berg’. Hulle herinner aan die naam Gouchanub. ‘Jammerdrif”, waar Gou, Koranna vir ‘jammer’, gelykgestel kan word met die lid Kou van Kouwe, soos die Korannawoord !gou, ‘jammer’ [en ook die Hie (C1) woord thoo, ‘to be sorry’, (‘om jammer te wees’) (Bleek 1956:200)]; en die lid –we “dan wel ‘berg’ beteken, d.w.s. dit sal aansluit by wat in Nama /ui- = ‘berg’ heet. Die huidige Jammerberg is o.i. vertaal uit ’n Khoekhoense, meer bepaaldelik ’n Sanse naam.” Dit blyk dat die naam Khouwe inderdaad van Boesman-oorsprong is, naamlik dat dit ’n skriftelike en fonologiese aanpassing is van die /Xam (S1) woord k”õ:ẽ, ‘pity’, (‘medelye’) (Bleek 1956:124). Die Afrikaanse generiese term ‘berg’ is ’n byvoegsel om die kenteken te identifiseer. Gebeurtenisse Moordkop, Notsi Notsi is die Sothonaam vir Moordkop, ’n heuwel op die plaas Heldenmoed nr. 82 in die distrik Ladybrand, suidwes van die huidige Maseru (Dreyer 2001:69). Gesien die verwisselbaarheid van die alveolêre nasale konsonant n en die dentale of alveolêre suigklank met stemhebbende neweklank /g, oftewel die wisseling g en n (Nienaber 1963:180), is die lid No- van die naam Notsi semanties en fonologies vergelykbaar met die Hie (C1) woorde / goo ‘to murder, kill; murder’; (‘vernoor, doodmaak; moord’) (Bleek 1956:281). Die komponent –tsi van die naam Notsi is vergelykbaar met die /Xam (S1) woord ‾tsi, ‘skerp, spits’ (Raper 2021:77), moontlik met verwysing na die vorm van die kop. Die spelling van /goo dui aan dat die tweeklank ’n lang klank is. 6.2.6 Kentekenbenaming Springfontein, Maphodi Maphodi, die Suid-Sothonaam vir Springfontein en die dorpsgebied daarnaby, beteken glo ‘koelheid’ (Gildenhuys 1993:80). Die naam Springfontein verwys letterlik na ’n artesiese bron, ’n fontein wat ‘spring’, en dié naam is blykbaar ’n vertaling van ’n ouer naam waarvan Maphodi ’n aanpassing is. Die lid Ma- is die Sothoprefiks of klasmerker; die komponent -pho is fonologies vergelykbaar met die /Xam (S1) woord ˉpo:, ‘to arise, jump up’, (om op te kom, om op te spring’) (Bleek 1956:158), en die komponent -di met die Hadza (C3) woord ate, ati ‘water’ (Bleek 1956:2), waar die alveolêre d en t uitruilbaar is; en met die / Xam (S1) woord ¯/i:, ‘to flow’, (‘om te vloei’) (Bleek 1956:292). Die Afrikaanse vertaling het gedien om die Boesmaninhoud van die naam te bewaar, terwyl verlies aan leksikale betekenis gelei het tot Sotho hervertolking en volksetimologisering as ‘koelheid’. 7.1 Aspekte van die Noord-Sotho-taal 7.1.1 Noord-Sotho klasmerkers

Klas	Enkelvoud
1 (ekv.)	mo-
2 (mv.)	ba-
1a (ekv.)	Ø
2b (mv.)	bo-
3 (ekv.)	mo-
4 (mv.)	me-
7 (ekv.)	se-
8 (mv.)	di-
14	bo-

7.1.2 Bepaling van Boesman-invloed Soos in die gevalle van ander Bantoetale, word die klasmerker by die betragting van plekname verontagsaam en die stam van die naam word vergelyk met Boesmanwoorde wat in klank en betekenis met die komponent(e) van die pleknaam ooreenstem, met inagneming van klankverskuiwings en ortografiese verskille tussen die tale. In Noord-Sotho, in teenstelling met die Ngunitale, word die jukstaposisie van klinkers geduld, en name soos Mookgopong en Mookana kom voor. 7.2 Noord-Sotho-plekname wat Boesman-invloed toon 7.2.1 Beskrywing as naamgewingsmotief Mooiwater, Politsi, Mphudutshi, Mphudutsi, Mphodutsi Die Mooiwater(rivier) in die Letabadistrik is ook bekend onder die name Politsi- en Mphudutshi-rivier. Daar word gemeen dat Politsi ’n aanpassing is van die naam Mphudutsi of Mphodutsi, wat ‘die een wat deur die woud uitgespoeg word’ beteken, van dutsi, ‘woud’, en mphu, ‘uitspoeg’ (Raper et al 2020:604). Op die oog af lyk dit asof Mooiwater nie maklik ’n vertaling van Politsi kan wees nie, want Boesmanwoorde vir ‘mooi’, soos die Sesarwa (S5) woord ¯ʘp’um, ‘beautiful’, (‘pragtig’) en die Kung (N2) woorde /hom, ‾/ hum en /hu, ‘beautiful, pretty’, (‘pragtig, mooi’) (Bleek 1956:290; 1929:61), lyk nie presies soos po nie. Maar die aanwesigheid van die komponent Po- in name soos Politsi, Pongola, Mpofana en Potchefstroom, waarvan die Afrikaanse ekwivalente (of allonieme) Mooiwater, Mooiplaats, Mooirivier en Mooiriviersdorp die eerste lid Po- as ‘Mooi’ vertoon, wys daarop dat die woord Po- die betekenis van ‘mooi’ kan hê. Dat dit inderdaad die geval is, blyk uit die verwisselbaarheid van die vokale o en u, en die allonieme Mphudutsi en Mphodutsi vir Politsi. Al drie hierdie name beteken ‘mooi water’; die komponent Po- is vergelykbaar met die komponente Mpho- en Mphu-, en met die Sesarwa (S5) woord ¯ʘp’um, ‘beautiful’, (‘pragtig’) (Bleek 1929:61). Die tweeklank Mp- van die komponent Mphu- is soos die lipklapklank ʘ en die nasale eindkonsonant –m van die woord ‾ʘp’um, sodat Mphu gelykgestel kan word met ʘp’um. Daar kan ook uitgewys word hoe ook tussen die verskillende Boesmantale daar ’n variabiliteit in klapklanke is. Woorde in die Kung-taal (N2) vir ‘mooi, pragtig’, is /hom, ‾/hum en /hu, ‘beautiful, pretty’, (‘pragtig, mooi’) (Bleek 1956:290). Die woord ‾/hum stem ooreen met die Sesarwa (S5) woord ¯ʘp’um wat die tweeklank –um betref, en die variabiliteit in klapklanke word weerspieël in die lipklank ʘ en die dentale /; in die sinonieme /hom, ‾/hum word die afwisseling van die klinkers u en o vertoon, en ’n sinoniem /ho vir die woord /hu stem ooreen met ʘo of po. Die komponent –du- van die naam Mphudutsi stem ooreen met die //Ku//e (S2c) woord du, ‘water’, ‘rain water’, (‘reënwater’) (Bleek 1956:28), en die eindkomponent -tsi is soos die /Xam (S1) woorde ¯/i:, ‘om te vloei’ (Bleek 1956:292), wat meermale as fluviale suffiks voorkom, sowel as soos die /Xam (S1) en /Auni (S4) woord ≠ei, ‘river’, (‘rivier’) (Bleek 1956:643). Daar is egter opgemerk dat die naam van die Mpudutsi ook opgeteken is as Mphudutshe. Gedagtig daaraan dat die vroeë inwoners van die land met die oog op doeltreffende kommunikasie eerder na ’n watergat of ander maklik herkenbare eienskap van ’n rivier sou verwys as na die hele rivier, bestaan die waarskynlikheid dat die slot-komponent –tshe van die alternatiewe vorm Mphudutshe sou ooreenstem met die Sesarwa (S5) woord tʃe:, ‘well’, (‘puts’); die Naron (C2) woord je, ‘pit’, ‘hole in the ground’, (‘puts, gat in die grond’); die Hukwe (C2b) woord tʃebe:, ‘waterhole’, (‘watergat’), en die Hie (C1) woord dʒiba, jiba, ‘pool, lake’, (‘poel, meer’) (Bleek 1956:227, 72, 227, 33). Kranskop, Modimolle In 2004 is Nylstroom se naam verander na Modimolle, in die eerste plek die naam van die alleenstaande berg ten noordooste van Nylstroom. Hierdie berg dra die Afrikaanse naam Kranskop, Daar is opgeteken dat Modimolle ‘die Here het geëet’ beteken, van die Tswana-woord modimo, ‘voorvader, Skepper’, plus die werkwoord o-llê, ‘het geëet’ (Louwrens 1994:17), wat na die gebruik in vroëere tye verwys om mense tereg te stel deur hulle van die kranse af te gooi. ’n Ander verklaring is dat Modimolle ’n aanpassing van ’n Boesmannaam is waarvan ‘Kranskop’ die vertaling is. Die komponent Mo- is die bygevoegde Noord-Sotho voorvoegsel (Louwrens 1994:17), -dimo is ’n variant van die Hie-woord zimo, njimo, ‘hoog’ (Bleek 1929:10; 1956:147). Die lid -le is vergelykbaar met die Batwa (S3) en Sesarwa (S5) demonstratiewe adverbiale lokatiewe morfeem le, ‘that one there’, (‘daardie een daar’) (Bleek 1956:129), dus ‘die hoë een daar’. Daar is die moontlikheid dat die lid –olle vergelykbaar is met die lid //ulle van die Hadza-woord //ulle-jabe, ‘hill’, (‘heuwel, kop’) (Bleek 1956:628). Loskop, Rita Rita is die naam van ’n berg 40 km van Pietersburg (Polokwane) en 15 km van Dendron, volgens ’n segspersoon van die Raad op Suid-Afrikaanse Geografiese Name (vraelys 2005) na ’n aktivis vernoem wat nie nader geïdentifiseer is nie. Hierdie berg staan in Afrikaans as Loskop bekend. Dit blyk dat die berg nie na ’n vrou met dié naam Rita genoem is nie, maar dat Rita ’n volksetimologiese aanpassing van ’n inlandse naam is waarvan Loskop die vertaling is. Die komponent Ri- is vergelykbaar met die Kung (N2) woord ≠eri, ‘to loose’, (‘om los te maak, los’), en die komponent –ta met die Hadza (C3) woorde !a en //a, ‘hill’, (‘kop, heuwel’) (Bleek 1929:55; 1956:369, 514). In hierdie geval vervang die stemlose alveolêre medeklinker t die klapklanke ! en // in die laaste komponent van die naam. Kleur Blouberg, Chanani In die Bochumdistrik van Limpopo, wes van die Soutpansberg, lê die Blouberg. Hierdie berg is in Noord-Sotho bekend as Chanani, ’n aangepaste inlandse naam wat ook ‘blou berg’ beteken. Die komponent Cha- is vergelykbaar met die Naron (C2) woord t∫ã, ‘ligbt blue’, (‘ligblou’) (Bleek 1929:22), ook as tschã geskryf; die komponent -nani is soos die Namawoord !nani(b), ‘Bergrand, Berghang’, (‘bergrand, berghang’) (Rust 1960:10). Ook hierdie beskrywende Afrikaanse naam is dus ’n vertaling van ’n aangepaste naam. 7.2.2 Plekke na diersoorte vernoem Rooibokrivier, Palala, Lephalale Lephalale is die Sothonaam wat die dorpnaam Ellisras in 2004 vervang het. Lephalale is ’n aanpassing van Palala, die naam van die rivier wat verby die dorp vloei. Volgens Louwrens (1994:23) is Lephalale ’n deverbatief, gebaseer op die ontwikkeling lephalala van die Tswana en Pedi werkwoord –falala, ‘oorstroom’, en beteken ‘die een wat oorstroom’. Louwrens wys daarop: “The resulting deverbative can … not be translated in a sensible way.”; (“Die gevolglike deverbatief kan … nie op ’n sinvolle wyse vertaal word nie.”). Hierdie stelling, tesame met die twyfelagtige afleiding van (le)phalala van falala, laat twyfel ontstaan oor die gegewe verklaring van die naam, wat blykbaar gesuggereer is deur die eendersheid van die riviernaam Palala en die werkwoord falala. ’n Alternatiewe naam vir die rivier is Rhooebok R. (Skead 1973:175), ’n poging om die Afrikaanse naam Rooibok te skryf (Kritzinger et al 1954:403). Die naam Rooibok het dieselfde betekenis as Palala; die lid Pala stem ooreen met die Hukwe (C2b) woord pala, ‘roibok’ (sic) (Bleek 1956:156), waarvan die naam van die impala ook afgelei is. Die agtervoegsel –la van die naam Palala is moontlik ’n aangepaste generiese term wat ‘rivier’ beteken wat ook voorkom in riviername soos Tugela en Pongola, maar die komponente -la van Palala en le- van Lephalale is ook vergelykbaar met die // Xegwi (S3) en Sesarwa (S5) demonstratiewe adverbiale lokatiewe morfeem la en sy sinoniem le, ‘daardie een, daar’ (Bleek 1956:129). 7.2.3 Bodemgesteldheid as benamingsmotief Klip Poort, Chuniespoort Chuniespoort is die naam van ’n kloof of deurgang deur die voetheuwels van die Strydpoortberge, omtrent 35 km suid van Pietersburg (Polokwane) op die pad na Lydenburg, waardeur die Chuniesrivier vloei. Die naam is deur die Raad op Suid-Afrikaanse Geografiese Name verander na Chuenespoort. Daar is in Louis Trichardt se Dagboek na die poort verwys as Klip Poort (Raper 2004:55), wat blykbaar ’n vertaling van die inheemse naam is, wat op sy beurt met ’n vroeëre inheemse naam vergelykbaar is. Die komponent Chu- is fonologies en semanties vergelykbaar met die //Xegwi (S3) woord žu, ‘stone’, (‘klip’) (Bleek 1956:266), en die Kung (N2) en Hukwe (C2b) woord ≠u, ‘bored, holed stone’, (‘geboorde klip, klip met ’n gat’) (Bleek 1956:676). en die component Chue- is wat klank en betekenis betref vergelykbaar met die //Ŋ !ke (S2) woord xui, ‘grinding stone’, (‘maalklip’) (Bleek 1956:261), die /Xam (S1) woord //o:e, ‘stone’, (‘klip’) (Bleek 1956:625), die Ki /hazi (S4b) woord !oe, ‘stone’, (‘klip’) (Bleek 1956:490), die Sehura (C1a) woord ‘ui, _!oe ‘stone’, (‘klip’), die /Xam (S1) woord !kwe, ‘perforated stone on digging stick’, (‘geperforeerde klip op ’n grawestok’) en die (S2) //Ŋ !ke woord !kwe ‘perforated stone’, (‘geperforeerde klip’) (Bleek 1929:80). Die slotkomponent wat as -nies en -nes voorkom, is moontlik te vergelyk met die /Xam (S1) woorde //xẽ: en //xĩ:, ‘to pass’ , (‘verbygaan’ of ‘deurgaan’) (Bleek 1956:634); moontlik soos the (N2) demonstratiewe ne ‘this’, (‘hierdie’), of die Hadza (C3) lokativerende ni, ‘in’ (Bleek 1956:144, 146), Klip Poort, Neushek Forbes (1965:106-107) skryf oor Gordon se reis van September 1779 tot Februarie 1780: “Shortly after his crossing [die Oranjerivier], he passed through his Klip Poort which is likely to have been the gap now used by the railway, and in which Neushek station is now situated.”; (“Kort nadat hy [die Oranjerivier] oorgegaan het, het hy deur sy Klip Poort deurgegaan, wat waarskynlik die gaping was wat nou deur die spoorweg gebruik word, en waarin Neushek-stasie nou geleë is.”). Forbes gee die ligging aan as in die omgewing van Moebees of Keimoes. Die topografiese ooreenstemming van die stasie Neushek en die poort waar die geleë is, Klip Poort, en die feit dat ‘hek’ en ‘poort’ dieselfde betekenis het, dui aan dat die komponent Neus- ’n aangepaste inlandse woord kan wees wat ‘klip’ beteken, en dat ‘Klip Poort’ sinoniem is met ‘Neushek’. Die lid Neus- is fonologies en semanties vergelykbaar met die Namawoord / uis, ‘der Stein’, / uib, en die Koranna woord /uib, ‘Stein’, ‘rots’, en ‘berg’ (Nienaber 1963:340), ook die Koranna //eu-b of ≠eub wat Lichtenstein (1805:471) “aangee vir ‘berg’ en ‘klip’ a.w., albei uitgaande op suff. masc., sodat daar geen twyfel bestaan nie dat dit gelyk te stel is met Na. Nama /ui-b. naas /ui-s, ‘Stein, Felsen’, (‘klip, rots’).” (Nienaber 1963:218). Die //Khau (S2b) woord goe, ‘round grinding stone’, (‘ronde maalklip’), die Ki /hazi (S4b) woord _!oe, ‘stone’, (‘klip’) en die /Xam (S1) woord //o:e, ‘round stone for grinding’, (‘ronde klip vir maal’) (Bleek 1956:48, 490, 625) is ook met die lid Neu- vergelykbaar, veral as die Duitse uitspraak van die tweeklank eu ingedagte gehou word. Die slot –s is moontlik die fem, sing. wat op die poort dui, maar ook moontlik ’n volksetimologiese byvoeging om die inlandse woord as die Afrikaanse ‘neus’ te vertolk. Of die naam verwys bloot na ’n klip wat soos ’n neus lyk Sandrivier, Polokwane Die naam van Pietersburg, die dorp 275 km noordoos van Pretoria en 58 km noordoos van Potgietersrus, is in Februarie 2002 verander na Polokwane, wat verklaar is as Noord-Sotho vir ‘plek van veiligheid’, ‘beskermde plek’, wat verwys na ’n holte in die middel van ’n oop, grasbedekte plato (Raper et al 2014:418). ’n Ander verduideliking, gebaseer op topografiese konfigurasie, is dat die naam Polokwane geneem is van dié van die plaas Sandrivier waarop dit uitgelê is, en wat sy naam verkry het van die rivier met dieselfde naam. Polokwane skyn ’n aanpassing te wees van ’n Boesmannaam waarvan Sandrivier ’n vertaling is. Die komponent polo kom min of meer ooreen met die //Xegwi (S3) //kwa:lo, ʘpwa:lo, ‘sand, grond’; en die komponent kwane is vergelykbaar met die //Xegwi (S3) woord /kana, ‘rivier’. 7.2.4 Gemoedstoetoestand Vredenburg, Mokopane Vredenburg is die voormalige naam van Potgietersrus, nou Mokopane, ’n dorp 220 km noordoos van Pretoria, 58 km suidwes van Polokwane (Pietersburg) en 93 km noordoos van Modimolle (Nylstroom). Die dorp is oorspronklik in 1852 gestig, maar is as gevolg van koors en vyandige plaaslike inwoners is dit in 1870 verlaat. Dit is in 1890 hervestig, is vanaf 1904 deur ’n dorpsraad bestuur, en het in 1935 munisipale status verkry. Aanvanklik het dit die naam Vredenburg gedra, maar op 25 September 1858 is dit hernoem as Pietpotgietersrust ter nagedagtenis aan Pieter Johannes, seun van die Voortrekkerleier Andries Hendrik Potgieter. Die naam is later verkort na Potgietersrust en in 1939 is die slot-t weggelaat. In 2002 is die naam verander na die Noord-Sothonaam Mokopane, glo vernoem na die opperhoof Mokopane, ook bekend as Makapan. Hierdie naam beteken glo ‘samehorigheid’. (Raper et al 2020:491, 607). Daar word ook verklaar dat Mokopane dieselfde betekenis het as die oorspronklike naam van die dorp, naamlik ‘Vredenburg’, wat na die versoening tussen die Voortrekkerleiers Andries Pretorius en Hendrik Potgieter verwys (Raper et al 2020:763). Die lid Mo- van die naam Mokopane is die Noord-Sotho-voorvoegsel; die lid -ko is vergelykbaar met die /Xam (S1) woorde ¯kau. ‘stil’; ≠gou, ≠gau, ‘vreedsaam, vrede’ (Raper 2021:86, 105); en die lid -ane soos die /Xam (S1) //an, //ann, ‘to live in, dwell, inhabit’, (‘om in te woon, bewoon, te beset’) (Bleek 1956:517), wat goed aansluit by die gegewe betekenis van ‘smehorigheid’. 7.2.5 Plekname wat op menslike interaksie dui Maagdeberg, Maleoskop Maleoskop, ook opgeteken as Maleeuwskop, is die naam van ’n heuwel 20 km suidoos van Groblersdal en 32 km noordwes van Stoffberg; dit is in Afrikaans bekend as Maagdeberg. Daar word gemeen die naam Maleoskop is van Noord-Sotho-oorsprong, genoem ter ere van die Bakopakaptein Maleo (Boshoff WS, repository.up.ac.za 22 November 2012), wat die Swazi’s in 1864 daar aangeval het. ’n Ander verklaring van die naam word egter gesuggereer deur die feit dat die naam van die berg tog sekerlik ouer is as die leeftyd van Maleo en die alloniem wat deur vroeë sendelinge aan die berg gegee het, naamlik Maagdeberg. Indien Maagdeberg die vertaling van Maleo, of Maleeuw, is, kan ’n fonologiese en semantiese verband gesoek word met die Sesarwa (S5) woord ʘpwa:lu, ‘girls, maidens’, (‘meisies, maagde’) (Bleek 1956:685). Die Sotho bilabiale medeklinker M van Maleo of Maleeuw stem ooreen met die bilabiale klapklank ʘp, en behou die meervoudsvorm ‘maidens’ in die Afrikaanse en Hollandse naam Maagdeberg. 8.1 Tswana klasmerkers of prefikse

Klas	Enkelvoud	Meervoud
1.	mo-	ba-
1a.	---	bô-
2.	mo-	me-, ma-
3.	le-	ma-
4.	se-	di-
5.	n-	din-
	m-	dim-
	ny-	diny-
	ng-	diny-
		ding-
6.	lo-	din-
		dim-
		diny-
		ding-
7.	bo-	ma-
8.	go-	go-
9.	fa-	fa-
	go-	go-
	mo-	mo-

8.2 Tswana-plekname wat Boesman-invloed toon 8.2.1 Beskrywende plekname Schoonspruit, Tshing Tshing is die Tswananaam vir die Schoonspruit wat by die dorp Ventersdorp verbyvloei, vir die dorp self, en vir die township ongeveer 2 km van die dorp geleë. Daar word gemeen dat Schoonspruit die vertaling van ’n Boesmanwoord is waarvan Tshing ’n aanpassing is, soos die /Nu //en (S6) woord t’him, ‘to clean’, (‘om skoon te maak’) (Bleek 1956:200). Witpoortjie, Kurrichane Kurrichane ook opgeteken as Kurreechane, Kurrichaine, en Karrecahne, is volgens Boeyens en Cole (1995:3-7) pogings om die naam van die vroeg-negentiende hoofstad van die Bahurutshe op skrif te stel. Hiedie skrywers meen die eintlike naam van die hoofsted was Kaditshwêne, en dat Kurrichane en variant-spellings van die naam “corruptions or distortions of Kaditshwêne”; (“verwringings of verdraaiings van Kaditshwêne”) is; dat “the various corruptions or distortions of Kaditshwêne emphasise the orthographic problems faced by the earliest recorders of the place name, who had little or no knowledge of the language.”; (“die verskeie verwringings of verdraaiings van [die naam] Kaditshwêne beklemtoon die ortografiese probleme wat die vroegste optekenaars van die pleknaam in die gesig gestaar het, wat min of geen kennis van die taal gehad het nie.”) (Boeyens & Cole 1995:25), en dat “the name Kaditshwêne was most probably derived by ellipsis from the idiomatic expression ‘Ga se ka ditshwêne’ ‘(What an incredible number of baboons!)’.”; (“die naam Kaditshwêne heel waarskynlik afgelei is van ’n inkorting van die ideomatiese uitdrukking ‘Ga se ka ditshwêne’, (‘wat ’n ongelooflike aantal bobbejane!’)”) (Boeyens & Cole 1995:21; 2005:32). Hierdie skrywers erken egter dat die naam Kaditshwêne eers in 1937 verskyn het in ’n artikel van Vivien Ellenberger (1937:59), waar “Kurreechane” in ’n voetnoot tot Kaditshwêne ‘verbeter’ is. Die vorm Kaditshwêne is dus eers 117 jaar later opgeteken nadat die naam Kurrichane deur sendelinge, ’n direkteur van die Londense Sendinggenootskap en ander opgeteken is. Die teenoorgetelde is eintlik die geval; Kaditshwêne is ’n poging om die naam wat aanvanklik as Kurrichane en variante opgeteken is, in moderne Twana-ortografie weer te gee; Kurrichane is die skryfwyse wat aanvanklik aangewend is om ’n ou inlandse naam neer te pen. Die ruïnes van die voormalige dorp Kurrichane is glo op die plaas Mezeg geleë. Aan die suidekant grens Mezeg aan die plase Wit Poortje en Karre Poort. Die grens loop oor twee prominente wit heuwels op die Enzelsberg met die naam Witkoppies. En ten suide van Witkoppies lê die bergpas Witpoortjie. Daar bestaan dus ’n topografiese skakel tussen Kurrichane en die poort waar dit geleë is, Wit Poortje. Witpoortjie en Karre Poort is almal name vir dieselfde entiteit, en het dieselfde betekenis, ‘wit poort’. Karre beteken ‘wit’; dit is soos die /Nu//en (S6) woord !kari,’white’, (‘wit’) (Bleek 1929:91). Daar is ook ’n taalkundige skakel tussen die name Kurrichane en Wit Poortje. Die woord Kurri is deur die Britse optekenaars bedoel met die uitspraak soos die Engelse woord ‘curry’. Die komponent Kurri- van Kurrichane, en Karre van Karre Poort, stem ooreen met die /Nu//en (S6) woord !kari, ‘white’, (‘wit’) (Bleek 1929:91), terwyl die komponent -chane semanties en fonologies vergelykbaar is met die /Auni (S4) woord !ane, ‘path’, (‘pad, poort’) (Bleek 1929:64). In eersgenoemde geval is die serebrale klapklank ! nie in die Tswana-aanpassing bewaar nie; in laasgenoemde is die klapklank ! as ch weergegee. Wit Poortje is dus ’n vertaling van Kurrichane, en Kurrichane is seer sekerlik nie ’n aanpassing van Kaditshwêne nie, wat eers in 1937 te voorskyn getree het. Dit sou dus onvanpas wees om die name van die Kurrichane Thrush en Kurrichane Button-Quail te verander soos deur Boeyens en Cole (1995:25) voorgestel is, aangesien dit onder andere wysigings in boeke, ornitologiese lyste en ander brone sou genoodsaak, en bowendien die outentieke bydrae van die inlandse naamgewers sou misken. 8.2.2 Plekke na diere vernoem Apiesrivier, Tshwane Tshwane is die Tswananaam vir die Apiesriver wat in die Fonteinedal suid van Pretoria ontspring en noordwaarts by Makapaanstad verbyvloei om daarna as die Tshwane bekend te staan (Walton 1984:164). Vir baie jare is die naam Tshwane ook deur Tswanasprekers gebruik om na die middestad van Pretoria te verwys wat aan die oewers van die Apiesrivier aangelê is, so genoem na die hoeveelheid blou-apies wat in die bome aan die oewers tussen die Fonteinedal en Daspoort voorkom (Raper 2004:12). Boeyens en Cole (2005:54) wys daarop dat die algemeen aanvaarde verklaring van die naam Tshwane as ‘ons is dieselfde’ taalkundig onhoudbaar is omdat die toonhoogte op die naam Tshwane op elkeen van die lettergrepe laag is, terwyl die stemtone op die werkwoordstam –tshwane, ‘om dieselfde te wees, na mekaar te lyk’ hoog-laag is. Boeyens en Cole (2005:60-61) wys verder daarop dat hoewel Van Warmelo (1944:24) opgeteken het dat die Tshwanerivier volgens Hwaduba mondelinge oorlewering vernoem is na Tshwane, die seun van die Ndelebehoof Musi, na bewering die stigter van die Suidelike Transvaalse Ndebele, Van Warmelo skepties is oor die geskiedkundige betroubaarheid van hierdie genealogie, en voeg by: “Aangesien ‘Tshwane’ ’n Tswanawoord is (en NIE van Nguni-oorsprong nie), en die Magaliesbergstreek lank voor die aankoms van die eerste Ndebele deur Tswanasprekers beset is, lyk dit baie waarskynliker dat die vroeë Ndebeleleier na die rivier vernoem is, eerder as andersom. Die naam Aapjes het in die negentiende eeu verskyn.”. Dit blyk dat Apies ’n vertaling van Tshwane is, en dat Tshwane ’n aanpassing is van //k”warre, die /Xam (S1) woord vir ‘aap of bobbejaan met ’n lang stert’ (Raper 2021:180), in Tswana aangepas as Tshwane. Die geäspireerde stemlose alveolêre affrikaat Tsh- is vergelykbaar met die /Xam stemlose retroflekse of laterale klapklank met ejektiewe glottale neweklank //k”. Die nasale konsonant n in die naam Tshwane varieer met die r in die woord //k”warre, ’n verskynsel wat ook bespeurbaar is in die /Xam sinonieme k”arri, k”ar̃r̃i en / kanni, ‘voël’, en oor verskeie tale heen ook in die Korannawoord //karinde (Raper 2020:464) en die Namawoord anib, anis, ‘Vogel’ (‘voël’) (Rust 1960:70). Bokkraal, Madikwe Madikwe is die naam van ’n dorp, glo die Tswana vorm van Marico, wat genoem is na die Maricorivier (Raper 2004:216). Verskeie verklarings vir die naam Marico is teëgekom, onder andere dat dit “daar is bloed”, “weivelde”, “om om en om te beweeg soos ’n alleenlopende kameelperd wat uit die kudde verdryf is” beteken, en dat dit ’n aanpassing van die naam van ’n Hurutshe-hoofman is (Raper 2004:228). Die naam Marico is deur Andrew Smith in 1835 in onderskrifte by sy skilderye nrs. 441 en 442 (Kirby II 1940: plate 23, 24) ook as Marique en Marikwe opgeteken. Die komponent -que, ook -kwe, is verwant aan die Hie (C1) woord kwe, ‘rivier’, en die Kung (N2) woord kwe, ‘plek’, waarvoor koe ’n sinoniem is (Bleek 1956:112), ’n variant wat ooreenstem met die komponent –co van die naam Marico. Die riviernaam is waarskynlik ouer as die teenwoordigheid van die Tswana in die gebied, en aangesien die komponent -kwe van Boesmanherkoms is, is dit moontlik dat die spesifieke term Mari ook Boesmans is. Aan die bron van die Groot-Maricorivier, waaraan die dorp sy naam ontleen, is die plaas Bok Kraal, wat aan die ooste aan Rhenoster Hoek grens (Transvaal Automobile Club 1922:39 B3). Ongeveer 25 km suid van Groot-Marico is die poskantoor Bokkraal en die Bokkraal-loodmyn (Walton 1984:162 1B). ’n /Nu //en (S6) woord for ‘bok’ is mari (Bleek 1956:135). Dis moontlik dat Marikwe afgelei is van die Boesmanwoorde mari, ‘bok’, kwe, ‘rivier’ of ‘plek’, en dus ‘bokrivier’ of ‘bokplek’ beteken, waarvoor topografiese steun in die toponimiese konfigurasie Bok Kraal en Bokkraal te vinde is. Indien dit wel die geval is, is die naam Madikwe ’n Tswana-aanpassing van Marikwe, die komponent kwe ’n wisselvorm van koe, wat –ko of –co geword het deur elisie van die onbeklemde klinker e. Jakkalsdraai, Dipodi Dipodi is die Tswananaam wat die naam Jakkalsdraai vervang het vir ’n dorp in die distrik Bophirima, 90 km noord van Vryburg. Daar word beweer dat die naam Dipodi afgelei is van die Tswanawoord podi, ‘bok’, wat na die veelvuldige voorkoms van bokke in die omgewing sou verwys, met die aanvangskomponent Di- die meervoudsprefiks. So ’n verklaring van die naam is moontlik, waar die woord podi vergelykbaar is met die Hie (C1) woord pudi, ‘goat’, (‘bok’), in welke geval die afwisselbaarheid van die klinkers o en u bespeurbaar is. Dit is egter ook moontlik dat Dipodi ’n Tswana-aanpassing van ’n Boesmannaam is waarvan Jakkalsdraai die vertaling is. Die voorvoegsel Di- van die naam Dipodi is, soos genoem, die Tswana klasmerker van die meervoud; die komponent -po is vergelykbaar met die Kung (N2) woord po, ‘side-striped jackal’, (‘witkwasjakkals’) (Canis adustus), en met die /Auni (S4) woord ʘpo sa, ‘jackal’, (‘jakkals’) (Bleek 1929:49); en die slotkomponent -di stem ooreen met die Auen (N1) woord / gĩ, ‘to bend’, (‘draai’) (Bleek 1929:21; Möller 2017:126-129), waar die stemhebbende alveolêre medeklinker d ooreenstem met die Boesman dentale klapklank met stemhebbende neweklank /g. Varkensriver, Inkolube Inkolube is die Tswana-aanpassing van ’n Boesmannaam vir die Varkensriver in die distrik Rustenburg. Die aanvangskomponent I(n)- is die Tswana prefiks; die komponent (n)kolube stem ooreen met die Hie (C1) woord kolobe en die !O !kuŋ (N3) woord ngulu, ‘pig’, (‘vark’) (Bleek 1956:99, 146).; die afwisselbaarheid van die klinkers o en u is waar te neem in die woorde (n)kolube, kolobe and ngulu. 8.2.3 Verwysing na bodemgesteldheid Soutpan, Ikgomotseng Ikgomotseng, die Tswananaam van die bewoonde gebied ook bekend as Soutpan, beteken glo ‘moedig julleself aan’ (Gildenhuys 1993:80). Met die veronderstelling dat Soutpan die vertaling van ’n vroeë inlandse naam kan wees waarvan Ikgomotseng ’n aanpassing is, doen die moontlikheid hom voor om die segment -kgom as fonologies en semanties te vereenselwig met die /Xam (S1) woord ⁻‡ko:, ‘sout’ (Raper 2021:83), ook /o٤m, ‘saltpan’, (‘soutpan’) (Bleek 1956:750). waar die simbool ٤ aandui dat die voorafgaande klinker ’n geperste klinker is, die komponent -o- ’n plekaanduidende agtervoegsel, die woord -tse vergelykbaar met die Auen (N1) demonstratiewe t∫e, ‘this here’(‘hierdie een hier’) (Bleek 1956:227). 8.2.4 Entiteitverwysing Die Oog, Littakoo, Takoon, Dithakong Omstreeks 1802 was die plek waar Kuruman tans staan bekend as Littakoo, ook opgeteken as Lithako, Lithakun, Lattako en Takoon. Dit was ook die naam van die hoofstad van die Tlhaping of Batlapin (Forbes in SESA 6 1972:554). Die mees opvallende en bekende kenmerk van Kuruman is Die Oog, in Engels bekend as The Eye of Kuruman. Forbes (SESA 6:488) deel mee: “The Eye of Kuruman bubbles forth from a barren dolomite rock at the foot of the Kuruman Hills.”; (“Die Oog van Kuruman borrel uit ’n barre dolomietrots aan die voet van die Kuruman-heuwels.”). Dit blyk dat Littakoo en variante aanpassings is van die inlandse naam waarvan Die Oog die vertaling is, die komponent Li- is die Tswana voorvoegsel, en die lid -takoo, -thako ensovoorts is vereenselwigbaar met die /Xam (S1) woord tsaxu, tsɂaxu, ook tsagǝn, tsaxe, ‘eye’, (‘oog’) (Bleek 1956:213). Die Oog is dus ’n regstreekse vertaling van die /Xam-naam. Die verwysing na ’n fontein of bronoog word ook weerspieël in die /Xamwoord !khwa tsɂʌxau, ‘fontein’, letterlik ‘wateroog’ (Raper 2021:34). Die naam Dithakong is die Tswana-aanpassing van Littako; die alveolêre d en l is in Tswana uitruilbaar, want albei word op dieselfde wyse uitgespreek, ’n klank tussen die twee. Die lid -thako is duidelik herkenbaar as thako en takoo, en die slot-ng is die Tswana plekaanduidende agtervoegsel vergelykbaar met die !O !kung (N3) demonstratiewe ŋ, ‘this one here’, (‘hierdie een hier’) (Bleek 1956:144, 141) De Putten, Seabe ’n Nedersetting met die naam De Putte, ongeveer 37 km noordwes van Siyabuswa in Limpopo, is herbenoem as Seabe, wat glo ‘erfporsie, erflating’ sou beteken (Raper et al 2014:88-89). Dit is te betwyfel of daar ’n fonologiese ooreenkoms is tussen die naam Seabe en die Hie (C1) woord /gaa tʃware, ‘an inheritance’, (‘’n nalatenskap, erfporsie’) (Bleek 1956:274). Dit lyk eerder asof Seabe ’n aangepaste inlandse naam is waarvan De Putten ’n vertaling is, soortgelyk aan die Hukwe (C2b) woord t∫ebe, ‘waterhole’, (‘watergat’) (Bleek 1956:227), wat as putte gesien is. Ander tale Waterpoort, Kamkusi Kamkusi, die naam van ’n spoorwegsylyn op die roete Waterpoort - Messina (Musina), is glo van Venda-herkoms, en beteken ‘vervuil met leeus’, of is afgelei van ’n boomsoort wat daar voorkom (Raper et al 2020:331). Indien eersgenoemde verklaring korrek sou wees, sou die lid Kam vergelykbaar wees met die /Nu //en (S6), Auen (N1) en Kung (N2) woord xam, die Hie (C1) woord kxam, die Naron (C2) woord xamba, en die Nama woord xami, ‘lion’, (‘leeu’) (Bleek 1929:54). Aangesien Waterpoort en Kamkusi albei name vir dieselfde entiteit is, is die moontlikheid van vertaling groot. Die komponent Kam- van Kamkusi stem ooreen met die Oos-Kaapse dialektiese woord kam, ‘water’ (Barrow 1797 I:219), en met die //Ŋ  !ke (S2) en /Nu //en (S6) woord !kha:, en die //Xegwi (S3) woord // kha:, ‘water’; die komponent kusi is soos die Hie (C1) woord !kuu, ‘pass, poort’ (Bleek 1929:90; 1956:455). Waterpoort is letterlik die vertaling van Kamkusi. Witvlei, Omataura Omataura is die Hereronaam vir Witvlei, ’n dorp aan die Wit-Nossobrivier, 50 km wes van Gobabis en 178 km noordoos van Windhoek (Raper 2004:408). Die Namanaam vir Witvlei is !Uri!khuwis, wat dieselfde betekenis as die Afrikaanse naam het. Dit blyk dat die Hereronaam Omataura ook ‘wit vlei’ beteken; die voorvoegsel Oma- is die Herero-klasmerker; die komponent tau is fonolgies en semanties vergelykbaar met die Auen (N1) en !O !kung (N3) woorde !kau, ¯!kao, en met die Kung (N2) woord !k’ao, !k”ao, ‘white’, (‘wit’) (Bleek 1929:91), waar die serebrale of alveolêre klapklank ! tot die alveolêre konsonant t oorgegaan het, m.a.w. t en k afwissel, en die tweeklank au en ao mekaar afwissel, m.a.w. die vokale u en o uitruilbaar is. Die komponent ra van die naam Omataura stem ooreen mat die //Ŋ !ke (S2) woord /kã:, ‘valley (vlei)’ (Bleek 1929:89). ’n Ontleding van die bespreekte plekname toon dat talle òf aangepaste Boesmanwoorde is, òf van Boeman-leenwoorde afgelei is, en dat hulle woordeboek-betekenis dikwels as Hollandse of Afrikaanse vertalings bewaar is. ’n Substansiële korpus van Boesmanwoorde en -pleknaam-komponente is in hierdie name as gefossileerde reste in hierdie toponieme byeengebring wat nuwe lig kan werp op knaende probleme in die Afrikatale, soos die gebruik van nominale agtervoegsels in die forming van plekname en die presiese semantiese faktore wat die implementering van die plekaanduidenede en verkleinende agtervoegsels beïnvloed. Vergelyking van ’n groot aantal foneme in leenwoorde en pleknaam-komponente mag ook reëlmatige klankverskuiwings openbaar. ’n Treffende bevinding wat uit hierdie ondersoek gemaak is, is dat die Boesman toponimiese erfenis oorleef het waar die tale en selfs die mense uitgesterf het. Die mees antieke plekname het deur konstante aanpassing en metamorfose daarin geslaag om tot in die jongste taal in die land voort te bestaan. Soos Möller (2020 persoonlike mededeling) dit stel: “The Bushmen, as well as Griquas and other Khoi-khoi peoples, learnt and adopted Dutch, and later Afrikaans, as their language of preference, and translated their own place-names into Dutch and Afrikaans. In this way they ensured the survival of these names, so that they could be retained in the language of the conquerors. They probably did the same with Nguni and other languages as well. It was a natural process. A very shrewd move, the shrewdest onomastic move ever.”; (“Die Boesmans, sowel as die Griekwas en ander Khoi-khoi-mense, het Hollands en later Afrikaans geleer en as hulle taal van voorkeur aangeneem, en hulle eie plekname in Hollands en Afrikaans vertaal. Op hierdie manier het hulle die oorlewing van hierdie name verseker, sodat hulle in die taal van die oorwinnaars behoue kon bly. Hulle het waarskynlik dieselfde met Nguni en ander tale gedoen. Dit was ’n natuurlike proses. ’n Uiters slim skuif, die slimste skuif ooit.”). In verband met die verwantskap of andersins van Boesman- en Khoi-khoi-tale, het Traill (1978:145) opgemerk dat omvangryke hoeveelhede data oor ’n aantal Boemantale dit moontlik gemaak het om meer uitgebreide vergelykings te kan maak, “that hold the promise of exciting new directions for an issue that has remained unsolved for the past century.”; (“wat die belofte van opwindende nuwe rigtings inhou vir ’n strydvraag wat vir die afgelope eeu onopgelos gebly het.”). Westphal (1963:239) bevraagteken die indeling van party Afrikatale op grond van hulle grammatika en fonologie, want “it is not known whether this classification will be upheld by a comparison of their vocabularies. Some dialects suggest that a study of the lexical sources of the general vocabulary would be most rewarding.”; (“dit is nie bekend of hierdie indeling deur ’n vergelyking van hulle woordeskatte gehandhaaf sal word nie. Sommige dialekte suggereer dat ’n studie van die leksikale bronne van die algemene woordeskat uiters lonend sou wees.”). Die uitgebreide korpus Boesman-plekname en leenwoorde wat as relikte in die plekname van Afrikatale ingebed is, mag inderdaad onverwagte items van die woordeskat openbaar. In die lig van wat soms beskryf is as die beperkte kennis van nie-Afrika-tale van suider-Afrika, en die fragmentariese aard van gepubliseerde materiaal wat volgens Westphal (1963:239, 242) betroubare vergelykende studies verhinder het, kan die ontluikende korpus ook van betekenisvolle waarde in hierdie opsig wees. Daar word vertrou dat hierdie publikasie sal meedoen om die ontasbare taal- en kulturele erfenis van die vroegste inwoners van ons land te bewaar en toeganklik te maak, onder ander deur daarop te wys dat juis hierdie tale ten grondslag lê aan ’n groot deel van ons pleknaamkorpus. Dit is ook in ooreenstemming met die bepaling van die Grondwet van die RSA dat voorsiening gemaak moet word vir die ontwikkeling en gebruik van die Khoi- , Nama- en San-tale. Hierdie werk bied ’n geredelik toeganklike bron wat vir die Raad op Suid-Afrikaanse Geografiese Name nuttig kan wees vir die bepaling van die korrekte skryfwyses en standaardisering van plekname met elemente uit die Boesmantale. Die bewaring en bekendstelling van plekname in minderheidstale is ook in ooreenstemming met resolusies van die Verenigde Nasies se Groep Deskundiges oor Geografiese Name, en belangrik vir die beeld van Suid-Afrika. Alexander JE. 1838. Expedition of discovery into the interior of Africa. 2 Volumes. London: Henry Colburn. Argyle WJ. 1986. The extent and nature of Khoisan influence on Zulu. Sprache und Geschichte in Afrika 7(2):43-71. Barker BJ. 2005. Crocodiles, leguans or turnaround. South African Country Life January 2005:36-39. Barrow J. 1801, 1804. An account of travels into the interior of Southern Africa in the years 1797 and 1798. 2 Volumes. London: Cadell & Davies. Beutler AF. 1752. kyk Godée Molsbergen III. Bill MC. 1974. The influence of the Hottentot languages on the Bantu languages. Limi 2(2):63-77. Bleek DF. 1929. Comparative Vocabularies of Bushman Languages. Cambridge: University Press. Bleek DF. 1956. A Bushman Dictionary. New Haven: American Oriental Society. Blommaert W. & Wiid JA. (reds) 1937. Die joernaal van Dirk Gysbert van Reenen 1803. Kaapstad: Van Riebeeck Vereniging. Boeyens JCA. & Cole DT. 1995. Kaditshwêne: what’s in a name? Nomina Africana 9(1):1-40. Borcherds PB. 1861. An auto-biographical memoir of Petrus Borchardus Borcherds. Cape Town: AS Robertson. Boshoff SPE. & Nienaber GS. 1967. Afrikaanse Etimologieë. Pretoria: Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Boshoff WS. 2012. Repository.up.ac.za 22 November 2012. https://doi.org/10.59139/ws.2012.11.3 Bosman DB. & Thom HB. (eds). 1952-1957. Daghregister gehouden by de oppercoopman Jan Anthonisz van Riebeeck. 3 Dele. Kaapstad: Balkema. Botha TJR. 1977. Watername in Natal: ’n inleiding tot die studie van Zoeloeplekname. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. Branch B. 1998. Field guide to snakes and other reptiles of Southern Africa. Cape Town: Struik. Brenzinger M. 2013. The twelve modern Khoisan languages. In: Witzlack-Makarech & Ernszt (eds). Khoisan languages and linguistics: proceedings of the 3rd International Symposium. Riezlern/Kleinwalsertal. (Research in Khoisan Studies 29). Köln: Rüdiger Köppe Verlag. Budack KFR. 1965. ’n Volkekundige studie van die Tses-reservaat, distrik Keetmanshoop, Suidwes-Afrika. MA-verhandeling, Universiteit van Pretoria. Bulpin TV. s.j. To the shores of Natal. Cape Town: Howard B Timmins. Bulpin TV. 1952. Shaka’s country: a book of Zululand. Cape Town: Howard B Timmins. Bulpin TV. 1978. Reader’s Digest illustrated guide to Southern Africa. Cape Town: Reader’s Digest Association South Africa. Burchell WJ. 1812. Travels in the interior of Southern Africa. 2 vols. London: Batchworth Press. Campbell J. 1815. Travels in South Africa. London: Black and Parry. Claudius kyk Waterhouse et al. Colenso JW. 1884. Zulu-Englih dictionary. Pietermaritzburg & Durban; P Davis & Sons. De Flacourt E. 1658. Language des sauages de la Baye de Saldagne au Cap de Bonne Esperance. Paris: Petit Recueil. Dohne JL. 1857. A Zulu-Kafir dictionary. Cape Town: GJ Pike. Doke CM. 1925. An outline of the phonetics of the language of the (hũ Bushmen of the North-west Kalahari. Bantu Studies II(3):141. Doke CM. 1936. An outline of ‡khomani Bushman phonetics. Bantu Studies 10(4):433-460. https://doi.org/10.1080/02561751.1936.9676037 Doke CM. & Vilakazi BW. (comp). 1958. Zulu-English Dictioany. Johannesburg: Witwatersrand University Press. Doke CM., Malcolm DM., Sikakana JMA. & Vilakazi BW. (comp). 2005. English-Zulu Dictionary. Johannesburg: Witwatersrand University Press. Dove K. 1900. Geographische Bezeichnungen in der Namasprache. Mittheilungen der Seminar für Orientalische Sprachen, Afrikanische Studien 1900(3):57-65. Dreyer J. 2001. Thomas Arbousset and Francois Daumas in the Free State: tracing the exploration tour of 1836. Southern African Humanities 13:61-96. December. Ellenberger V. 1937. History of the Ba-ga-Maletse of Ramoutsa (Bechuanaland Protectorate). Transactions of the Royal Society of South Africa 25(1):1-72. https://doi.org/10.1080/00359193709519745 Engelbrecht JA. 1925. Die Hottentotsinvloed op Afrikaans in die distrik Gordonia. Huisgenoot 30-31. Mei 29. Engelbrecht JA. 1936. The Korana. Cape Town: Maskew Miller. Engelbrecht JA. 1956. Introduction. In Bleek DF. A Bushman Dictionary. New Haven: American Oriental Society, [iv]. Forbes VS. 1965. Pioneer travellers of South Africa. Cape Town: A.A. Balkema. Forbes VS. (ed). 1975, 1977. Anders Sparrman: a voyage to the Cape of Good Hope, etc. 2 Volumes. Cape Town: Van Riebeeck Society. Gildenhuys JG. 1993. ’n Etimologie van die name vir Vrystaatse dorpe en Swart woonbuurtes in die Afrikatale. Nomina Africana 7 (1&2):60‑84. Glenn I., Du Plessis CL. & Farlam I. (eds). 2007. Francois le Vaillant Travels into the Interior of Africa via the Cape of Good Hope. Cape Town: Van Riebeeck Society Second Series, No. 38. Godée Molsbergen EC. 1916. Reizen in Zuid-Afrika in de Hollandse tijd, Volume I. ’s-Gravenhage: Martinus Nijhoff. Godée Molsbergen EC. 1916. Reizen in Zuid-Afrika in de Hollandse tijd, Volume II. ’s-Gravenhage: Martinus Nijhoff. Godée Molsbergen EC. 1922. Reizen in Zuid-Afrika in de Hollandse tijd, Volume III. ’s-Gravenhage: Martinus Nijhoff. Godée Molsbergen EC. 1932. Reizen in Zuid-Afrika in de Hollandse tijd, Volume IV. ’s-Gravenhage: Martinus Nijhoff. Gordon RJ. 1778. Manuscript 1. A journey to the Sneeuberg and the Eastern Frontier and north to the Orange River and returning along the coast between the mouths of the Great Fish and Gourits rivers, initially in the company of William Paterson, October 1777 to March 1778. Johannesburg: Brenthurst Library. Gordon RJ. 1779. Manuscript 2. A journey with Governor Van Plettenberg to the Eastern Frontier and towards the Orange River, September to October 1778. Johannesburg: Brenthurst Library. Gordon RJ. 1779. Manuscript 3. A Journey through the Roggeveld to the Hantam District, October 1778 to 25 January 1779. Johannesburg: Brenthurst Library. Gordon RJ. 1780. Manuscript 4. A journey with William Paterson to the mouth of the Orange River and a further expedition to that river and the lands to the north, June 1779 to January 1780. Johannesburg: Brenthurst Library. Gordon RJ. 1786. Manuscript 5. A journey to the Jakkals River across the Karoo to the mouth of the Bushmans River and back by way of Algoa Bay, Krom Bay and the Langkloof, November 1785 to March 1786. Johannesburg: Brenthurst Library. Hahn Th. 1881. Tsuni-//Goam, the Supreme Being of the Khoi-Khoi. London: Trübner & Co. Hahn Th. 1901. Collectanea Hottentotica. 2 Dele. Onuitgegewe manuskrip. Hartogh J. 1707. Dagregister gehouden op de landtogt en vee ruijling door den Baas Thuijnier Jan Hartog Ao. 1707. Manuskrip, Kaapse Argiefbewaarplek. Hewitt JA. 1876. The topographical nomenclature of South Africa. Cape Monthly Magazine 13:169-175. Hewitt JA. 1877. The names of our rivers. Cape Monthly Magazine 15:380-381. https://doi.org/10.1038/015380a0 Holm E. 1969. Die Felsbilder Südafrikas. Tübingen: Wasmuth. Holt B. 1959. Place names in the Transkeian territories. Johannesburg: Africana Museum. Kadmon N. 2000. Toponymy: the lore, laws and language of geographical names. New York: Vantage Press. Kilian-Hatz C. 2003. Khwe dictionary. Köln: Rüdiger Köppe Verlag. Kingon JRL. 1919. A survey of aboriginal place names. Cape Town: South African Association for the Advancement of Science. Kirby PR. (ed). 1939, 1940. The diary of Dr Andrew Smith. 2 Volumes. Cape Town: Van Riebeeck Society. Knudsen HC. 1845. Nama-ABZ : ≠Kannis. Cape Town: Pike & Philip. Knudsen HC. 1842. Die Reisen Knudsens. kyk Moritz E. 1915. Köhler O. 1959. A study of Omaruru district. Pretoria: Government Printers. Kolbe P. 1727. Naaukeurige en uitvoerige beschrijving van de Kaap de Goede Hoop.2 Dele. Amsterdam: B Lakeman. Koopman A. 2002 Zulu names. Pietermaritzburg: University of Kwa-Zulu Natal Press. Krige EJ. 1975. Zulu. In: DJ Potgieter et al (eds). Standard Encyclopaedia of Southern Africa, Volume 11. Cape Town: Nasou. 595-601. Kritzinger MSB. et al. 1954. Groot Woordeboek Afrikaans-Engels, Engels-Afrikaans. Pretoria: Van Schaik. Kroenlein JG. 1889. Wortschatz der Khoi-Khoin. Berlin: Deutsche Kolonialgesellschaft. Kroenlein-Rust kyk Rust 1969. Kropf A. & Godfrey R. 1915. A Kafir-English dictionary. Lovedale: Mission Press. Laidler PW. 1927. The place-names of the Nama Hottentots, gathered in the Richterveld and Kamiesberg districts of Little Namaqualand. Man, Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain. August 1927:147-150. https://doi.org/10.2307/2788992 Le Vaillant F. 1790. Travels into the Interior of Africa via the Cape of Good Hope. London: GGJ & J Robinson. Lichtenstein H. 1928, 1930. Travels in Southern Africa in the years 1803, 1804, 1905 and 1806. 2 volumes. Cape Town: Van Riebeeck Society. Louw JA. 1974. The influence of Khoe on the Xhosa language. Limi 2(2):45-62. June. Louwrens LJ. 1994. A Linguistic Analysis of Sotho Geographical Names. Nomina Africana 8(1):1-42. Macquarrie JW. 1960, 1962. The reminiscences of Sir Walter Stanford. 2 Volumes. Cape Town: Van Riebeeck Society. Maingard LF. (ed) 1932. Korana names of animals and plants, collected by Dr. Lucy Lloyd. Bantu Studies 6(4):309-321. https://doi.org/10.1080/02561751.1932.9676290 McLaren J. 1926. A grammar of the Xhosa language. London: Longmans, Green and Co. McLaren J. 1936. A Concise Xhosa-English Dictionary. London: Longmans, Green and Co. Mandelbrote HJ. (ed). 1944. A geographical and topographical description of the Cape of Good Hope by O.F. Mentzel. Cape Town: Van Riebeeck Society. Meissner HO. 1968. Traumland Südwest. Stuttgart: Cotta Verlag. Möller LA. 2017. Of the same breath: indigenous animal and place names. Bloemfontein: Sun Media. https://doi.org/10.18820/9781928424031 Moodie D. 1838. The Record: a series of official papers relative to the condition and treatment of the Native tribes of South Africa. Part 1: 1649-1720. Cape Town: AS Robertson. Moritz E. 1915. Die ältesten Reiseberichte über Deutsch-Südwestafrika. Mitteilungen aus den deutschen Schutzgebieten Band 28, Heft 4. Moritz W. 1972. Die Ansiedlungen der Topnaars am unteren Kuiseb. Ongepubliseerde manuskrip. Mossop EE. 1927. Old Cape highways. Cape Town: Maskew Miller. Mossop EE (ed). 1931. Journals of the expeditions of the Honourable Ensign Olof Bergh [1682 and 1683] and Isaq Schrijver [1689]. Cape Town: Van Riebeeck Society. Mossop EE. (ed). 1935. The journals of Hendrik Jacob Wikar (1779), and the journals of Jacobus Coetsé Jansz; (1760) and Willem van Reenen (1791). Cape Town: Van Riebeeck Society. Mossop EE. (ed). 1947. The journal of Carel Frederik Brink of the journey into Great Namaqualand (1761-2) made by Captain Hendrik Hop and The journal of the journey of Ensign Johannes Tobias Rhenius (1724). Cape Town: Van Riebeeck Society. Mountain A. 2003. The first people of the Cape. Cape Town: David Philip. Nasionale Pleknamekomitee (samest.) 1978. Amptelike plekname in die Republiek van Suid-Afrika en in Suidwes-Afrika. Pretoria: Staatsdrukker. Nicolaisen WFH. 1976. Scottish Place-Names; Their Study and Significance. London: BJ Batsford. Nienaber GS. 1963. Hottentots. Pretoria: Van Schaik. Nienaber GS. 1989. Khoekhoense stamname: ’n voorlopige ondersoek. Pretoria en Kaapstad: Academica. Nienaber GS. & Raper PE. 1977. Toponymica Hottentotica A. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. Nienaber GS. & Raper PE. 1980. Toponymica Hottentotica B. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. Opperman PA. 1945. Betekenisse van plekname in Noordwes-Kaapland. Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal 4(1):108-109. Paterson W. 1790. Narrative of four journeys into the country of the Hottentots and Caffraria in the years 1777, 1778, 1779. London: J Johnson. Parkington J. 2007. //Kabbo’s sentence. In: P Skotnes (ed). 2007. Claim to the Country: the Archive of Lucy Lloyd and Wilhelm Bleek. Johannesburg: Jacana, 76-89. Pettman C. 1931. South African place names past and present. Queenstown: Daily Representative. Potgieter DJ. et al (eds). 1972. Standard Encyclopaedia of Southern Africa, 12 Volumes. Cape Town: Nasou. Quellen zur Geschichte von Suedwest-Afrika. 30 dele kyk Vedder H (samest). 1928-1932. Raper PE. 2004. New Dictionary of South African Place Names. Johannesburg & Cape Town: Jonathan Ball. Raper PE. 2013. Bushman (San) influence on Zulu place names. Acta Academica Supplementun 2012/2. Raper PE. 2020. Voices past and present: a comparison of Old Cape dialectal, Bushman and Khoi-khoi words. Bloemfontein: Sun Media. https://doi.org/10.18820/9781928424499 Raper PE. 2021. Woordeboek Afrikaans-/Xam – /Xam-Afrikaans. Bloemfontein: Sun Media. https://doi.org/10.18820/9781928424796 Raper PE. 2022. /Xam grammatika: woordeskat, voorbeeldsinne en grammatika van die /Xam-taal. Bloemfontein: Sunmedia. https://doi.org/10.18820/9781928424918 Raper PE. & Boucher M. (eds). 1988. Robert Jacob Gordon Cape Travels 1777 to 1786. Johannesburg: Brenthurst Press. Raper PE., Möller LA. & Du Plessis LT. 2014. Dictionary of Southern African Place Names, 4th Edition. Johannesburg & Cape Town: Jonathan Ball. Raper PE., Möller LA. & Du Plessis LT. 2020. Plekname van Suider-Afrika. Pretoria: Protea. Rust, Fr. 1960. Deutsch-Nama Wörterbuch. Windhoek: Rheinischen Mission in Südwest-Afrika. Rust Fr. 1969. Nama-Wörterbuch (Kroenlein redivivus). Pietermaritzburg: Natal University Press. Schultze L. 1907. Aus Namaland und Kalahari. Jena: Gustav Fischer. Schrijver I. 1689 kyk Mossop EE (red). 1931. Schwabe K. 1904. Mit Schwert und Pflug in Deutsch-Sūdwestafrika. Berlin: Ernst Siegfried Mittler und Sohn. Serton P. 1954. The narrative and journal of Gerald McKiernan 1874-1879. Cape Town: Van Riebeeck Society. SESA kyk Potgieter DJ et al (reds). Shah S. & Brenzinger M. 2016. Ouma Geelmeid teaches N/uu. Cape Town: University of Cape Town. Sharpe MRL. 1960. Everyday Sotho grammar. Morija: Morija Sesuto Book Depot. Skead CJ. 1973. Zoo-Historical Gazetteer. Grahamstown: Cape Provincial Museums. Skead CJ. 2001. Pilot gazetteer of Xhosa placenames. Port Elizabeth: Port Elizabeth Museum. Smith A. 1835. kyk Kirby PR (ed). 1939. Smith CA. 1966. Common names of South African plants. Pretoria: Government Printer. Sparrman A. 1785. A voyage to the Cape of Good Hope. 2 vols. London: Robinson. Stanford W. kyk Macquarrie JW Stow G. 1905. The native races of South Africa. S Sonnenschein. Reprinted. Cape Town: Struik. Thompson G. 1823. Travels and adventures in Southern Africa. London: Colburn. Traill A. 1978. The languages of the Bushmen. In: Tobias PV (ed). 1978. The Bushmen. Cape Town: Human and Rousseau, 137-147. Traill A. 2007. !khwa-ka hhouiten hhouiten ‘The rush of the storm’: the linguistic death of /xam. In: Skotnes P (ed). 2007. Claim to the Country: the Archive of Lucy Lloyd and Wilhelm Bleek. Johannesburg: Jacana, 130-147. Transvaal Automobile Club. 1922. Road Maps. Johannesburg: Argus Printing and Publishing. Valentyn F. 1726. Beschrijvinge van de Kaap de Goede Hoop, 2 dele. Dordrecht/Amsterdam: Joannes van Braam, Gerard Onder De Linden. Valentyn F. 1971. Beschrijvinge van de Kaap de Goede Hoop, 2 dele, Raidt EH (red). Kaapstad: Van Riebeeck Vereniging. 2/2 Van Langendonck W. 2010. Is name formation a sort of grammaticalization? Paper presented at the 2010 Annual Meeting of the American Name Society, Baltimore, 6-8 January. Van Vreeden BF. 1958. Interessante plekname langs die Oranjerivier. Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal 14(4):26-29. Mei. Van Vreeden BF. 1961. Die oorsprong en geskiedenis van plekname in Noord-Kaapland en aangrensende gebiede. Verhandeling vir die graad Ph.D. aan die Universiteit van die Witwatersrand. Van Vreeden BF. 1965. Die bydrae van die Basterbevolkingsgroep tot die naamgewing van Boesmanland en Gordonia. Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal 21(3):1-12 Jul. Van Vreeden BF. 1970. Aantekeninge oor plekname. Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal 26(1):15-20. Van Warmelo NJ. 1944. The Bahwaduba. Ethnological Publication No. 20. Pretoria: Government Printer. Vedder H. (samest.). 1928-1932. Quellen zur Geschichte von Suedwest-Afrika. 30 dele. Getikte manuskrip. Vedder H. 1937. Die voorgeskiednis van Suidwes-Afrika. Windhoek: John Meinert. Von Winkelmann Fr. 1788. Historische Nachrichten der östlichen Kaffern. Manuskrip. ’s Gravenhage: Algemeen Rijksargief. Wallmann JC. 1858. Die Hottentotten-Stämme und ihre geographische Verbreitung. In: Petermann A. Mitteilungen aus Justus Perthes’ Geographischer Anstalt. Gotha: Justus Perthes Verlag. Walton C. (ed). 1984. Reader’s Digest Atlas of Southern Africa. Cape Town: Reader’s Digest Association. Wangemann HT. 1873. Die Berliner Mission im Koranna-Lande. Berlin: Ev. Missionshaus. Waterhouse G., De Wet GC. & Pheiffer RH. (eds). 1979. Simon van der Stel’s journey to Namaqualand in 1685. Cape Town & Pretoria: Human & Rousseau. Watt SA. 1991. The skirmish at Senekal: the Battle of Biddulphsberg, May 1900. Military History Journal 8(6) December. Weich F. 2004. San Dictionary; San-Woordboek. Braamfontein: Macmillan. Westphal EOJ. 1963. The linguistic prehistory of Southern Africa: Bush, Kwadi, Hottentot and Bantu linguistic relationships. Africa 33(3):237-265. Jul. https://doi.org/10.2307/1157418 Witbooi H. 1929. Die dagboek van Hendrik Witbooi, kaptein van die Witbooi-Hottentotte, 1884-1906. Kaapstad: Van Riebeeck-Vereniging. Witzen 1691 kyk Godée Molsbergen I 1916 Zaby A. 1979. Ortsnamen aus dem Damaraland. Namibiana 1(1):51-52. Landkaarte Arrowsmith J. 1848. Map of the Eastern Frontier of the Colony of the Cape of Good Hope (and part of Kafirland) from Algoa Bay to Great Kei River. London: J Arrowsmith. DSWA-reeks: Deutsch-Südwestafrikareeks. Hahn, Th. 1879. Original map of Great Namaqualand and Damaraland. 1:742,016. Cape Town: Saul Solomon. Kiepert, R. 1893. Hauptmann C. von Francois’ Routen im deutsch-britischen Grenzgebiete in Südwest-Afrika 1890-1892. Massstab 1:2,000,000. Berlin. Sprigade, P. and Moisel, M. 1904. Kriegskarte von Deutsch-Südwestafrika 1:800,000. Berlin: Dietrich Reimer. Suid-Afrika Topo-kadastrale reeks 1967 vel 3018 Loeriesfontein, skaal 1:250,000. Suid-Afrika Topografiese reeks 1970 vel 2917BB, skaal 1:50,000. Voorman PH. 1805. Generale kaart van de Colonie Kaap de Goede Hoop in Zuid Afrika. Ms. van PJ Trüter se reis, 1801-1802 in Nienaber 1989:991. Internetbronne Census 2011: Census in brief. Pretoria: Statistics South Africa. 2012. pp. 23–25. ISBN 9780621413885 Kids.Net.Au -Encyclopedia>Kalahari Desert www.diversitysouthafrica.co.za/khoi.html www.jstor.org/sici www.southafrica.com/forums/open-board/5901-whats-name.html en.wikipedia.org/wiki/Khoi-khoi ‎ en.wikipedia.org/wiki/Languages_of_South_Africa www.southafrica.info/about/people/language.htm

IndeksA

Aakaap 99 , 100

Aar 184

Aascoe 92

Aasvoëlberg 105 , 260

Aasvoëlkop 260

Aasvoëlkrans 238

Abaharas 65

Abansuip 62

Abbakwap 59

Abeep 40 , 147 , 148

Abees 187 , 188

Addo 165 , 166 , 241

Aeos 176

Aga 232

Agab 88

Agabees 157

Aisib 172

Amabiep 120

Ameib 110 , 111

Amikoob 108

Anas 151

Anenous 58 , 134

Anigame 169 , 170

Anuchamis 37 , 38

Aos 146 , 147

Apiesrivier 275 , 276

Arebe Eijs 35 , 36

Arna 55 , 56

Artjesvlei 45

Atchasvlei 45

Aunas 116

Awachaaibes 174

B

Babanango 205 , 206

Bakoven 144

Baviaansrivier 232 , 233

Beenbreek 143 , 144

Beeren Valleij 109

Beervlei 79 , 109

Biervallei 109

Biervlei 109

Biesiepoort 88

Bietou 83

Bikamma 87

Biritigous 111 , 112 Bitterheuningberge 149

Blaauwdrift 222 , 223

Blaauwpoort 57

Blaauwrivier 222 , 223

Blesberg 251

Bleskop 21

Blijdeverwacht 168

Blinkklip 22 , 23

Blinkoog 23

Blinkwaterrivier 217

Bloedrivier 201 , 207 , 208 , 209 , 223

Bloeme Clooft 89

Bloemfontein 256 , 288 , 289

Bloemspruit 257

Blouberg 268

Bloukransrivier 203

Blouwpoort 57

Bobbejaankrans 109 , 110

Boetsap 254

Bokberg 110 , 111

Bokkiesfontein 111 , 112

Bokkraal 276 , 277

Bomvini 206

Bonkolo 229 , 230

Bontoor 58

Bosrivier 229 , 230

Brackwasser 52

Brakkevallei 48 , 49 , 50

Brakrivier 51 , 180 , 242 , 243

Brakwater 52 , 53

Brandberg 24 , 25

Brandfort 250

Brandvlei 175

Buchap 254

Buffelsdrif 112

Buffelskop 114

Buffelslandrivier 43 , 114

Buffelsrivier 53 , 161 , 162 , 201 , 209

C

Cainsheneuj 174 , 175

Cammacha 93 , 94 , 230 , 231

Cammagaqua 120

Canaga 117

Candauw 189 , 190 Cango 69 , 70 , 71

Caniga 107 , 108

Canniga 107

Cariega 45

Chaihommi 128

Chamika 145

Chammago 97

Chanani 268

Charie 40 , 41

Chuenespoort 269

Chuniespoort 269

Cisiqua 164 , 165

Cobeeb 177

Compagnies drift 105 , 160

Conna 180 , 181

Cookhouse 60 , 96 , 224 , 225

Coraas 89 , 90

Cowie 218 , 219

Cuighakamma 178

D

Daas Daap 94

Dachsquelle 116

Dagkloof 50

Dãores 24

Dasdap 94

Daskrans 210

Dassiefontein 116

Dassieklip 234

Dãunas 24

De Putten 279

De Qua 105

De Wind 183

Die Oog 23 , 184 , 279

Dieprivier 28 , 97

Dipodi 277 , 278

Disporecamma 188 , 189

Dithakong 184 , 279

Dogghakamma 76

Donkermodder 73

Dontsa 234

Doornfontein 90

Doringberg 257

Doringrivier 91

Driekoppe 46 , 47

Droërivier 53 , 54 , 55 , 56

Droëvlakte 53

Dronkvlei 212

Drooge Rivier 53 , 54 , 55 , 56

Duikerhoek 210

Duiwelspiek 183

Duruoms 34 Dwarsrivier 28 , 29

Dwykarante 155

E

Eendop 151

eGolokoqo 247 , 248

Eibees 187

eKhowa 236

eKukawusi 60 , 224 , 225

Elandsfontein 117

Elandspad 118

eMduluswa 241

eMnqwala 246

eMnqwasi 219

eMswathi 200

eMthuqwa 222 , 223

eMtocwa 217 , 218

Enta 251

Entaap 251

eNtabazwe 199

Entikoa 257

Ertjiesvlei 45

Eselsrivier 118 , 119

eTyathanga 233

eTyuweni 244 , 245

G

Gaab 163

Gaarseep 122 , 125 , 126

Gab 163

Gaguis 36

Gaikou 82

Gamdousberg 63

Gamka 28 , 192

Gamkana 121

Gamoep 51 , 52

Gantouw 118 , 189

Gaobgariep 39

Gaogob 136

Garabis 147

Garagasdrif 105

Gariep 41 , 228

Garies 101

Garub 62 , 63

Garunaob 152

Garunoab 152

Gatberg 200 , 220 , 221

Gatkoppie 22

Gattikamma 83 , 84

Gaykoup 38 , 39

Gedlana 204 , 205

Geelhoutboom 92 Geelhoutsrivier 93 , 230 , 231

Geikaub 148

Geikhoub 148

Geinab 30 , 31 , 32 , 57

Gemsbok Horn 119

Genadeberg 169

Gezelschapsbank 172 , 173

Gifkop 102 , 103

Girichas 124 , 125

Gmaap 51 , 239 , 240

Gnudaob 170

Gnudaub 170 , 171

Gnutuais 75

Goadar 158 , 159

Goaroes 63 , 153 , 258

Goaseb 127

Goaypa 22

Goedehoop 169

Goedgevind 169 , 170

Goegamma 32 , 33

Goeiehoop 169 , 170 , 171

Goubogab 130 , 131

Goudas 185

Goukou 95

Gouna 159

Gouna se Laagte 159

Gouw 73 , 74

Gqeberha 244

Granietkop 153

Graslaagte 94

Groene Rivier 58

Groenkloof 118 , 119 , 254

Groenkop 204

Grootberg 40 , 147 , 148

Grootderm 38

Groot Kau 21

Grootrivier 30 , 31 , 40 , 41 , 42 , 43 , 101 , 114 , 115 , 142 , 192

Grootvadersbos 174 , 175

Groot-Visrivier 60 , 127 , 141 , 186 , 222 , 224 , 232 , 237 , 242

Gu 26 , 134 , 137 , 163 , 164 , 185

Guanib 157 , 158

Guchas 137 , 138

Guhes 26

Guibegaos 52

Guigabiseb 151

Guigams 124

Gumaap 239

Gungdas 185

Gutas 185

Gutsiob 134 H

Haiais 168

Hangklip 220

Hartbeeskop 234 , 235

Hartbeesrivier 120 , 121 , 122

Hartebeestrivier 120

Hartsrivier 38 , 39

Haubes 100 , 101

Hexrivier 177 , 189

Hoerecaap 87 , 88

Holrivier 30

Homana 229 , 230

Hoogoor 36

Horingkransvlakte 37

Houtema 98

Hunca 127

I

iCquibe 243

Ikgomotseng 278

iKhowa 236

Ikunsaij 156 , 157

iLigwa 228 , 229

iLiwa lamaXhalanga 238

iMandi 237 , 238

iMtoka 217

iNcasa 231 , 232

iNcemerha 93 , 230 , 231

iNcwama 232 , 233

iNcwenxa 235

iNgqushwa 222 , 242 , 243

Inkolube 278

iNqanqarhu 218

iNxuba 237

Inyarha 232

iQanqaru 218

iQkanqarhu 218

iQoyi 218 , 219

iQuagqiwa 227

J

Jakalsfontein 124 , 125

Jakkalsdraai 277 , 278

Jakkalsputs 122 , 123

Jakkalswater 122 , 124 , 125 , 126

Jammerberg 262 , 263

K

Kaaimansrivier 181 , 182

Kaalspruit 23 , 24

Kadiesberg 102 , 103

Kaga 232 Kaggakoe 99

Kaiagab 169

Kaiemoes 25

Kaimus 23

Kaip 21 , 22 , 182

Kakuis 36

Kalkrand 151

Kamanzi 207

Kameelhaar 126

Kameelpoort 127

Kameka 93 , 94 , 230 , 231

Kamgams 47

Kamka 93 , 230

Kamkusi 280

Kamrivier 85

Kango 69 , 70 , 71

Kaniga 107

Kannakamkanna 56 , 57

Karahas 105 , 106

Karakhois 153

Karatara 86 , 129 , 130

Kareedouw 142

Karkakob 101 , 102

Katjiesberg 102 , 103

Katrivier 127 , 235 , 243

Kaukai 141

Kaukou 91

Keerom 181 , 182

Keeromsrivier 181 , 182

Kenhardt 121 , 122

Kettingdrif 233 , 234

Kgabiekies 36 , 37

Khamrivier 85

Khoaeib 128

Khoagams 189

Khomuis 142

Khonus 143 , 144

Khoro-e-betloa 262

Khoromus 125 , 126

Kinderzit 174

Kinkelbos 95 , 96

Klaarwater 83 , 84

Kleinfontein 252

Klein Kliphuis 44

Klein Naauwte 35 , 36

Kleinplaas 45

Kleinrivierberge 45

Klein-Visrivier 237

Klipfontein 152 , 260

Klip Poort 269 , 270

Kliprivier 212 , 213

Koaeib 128 , 129 Koangaap 30

Koba 259

Koedoeberg 128

Koedoma 166 , 167

Koegas 90

Koekaup 133

Koekauwp 133

Koekenaap 144 , 145

Koeranna 166 , 167

Koerietjiekwas 72 , 73

Koeroegab 48

Koesaas 122 , 123

Kohakoeka 118 , 119

Koignas 28

Konga 119

Konkaib 150

Kooboos 181

Kookfontein 89 , 185

Kookhuis 60 , 224 , 225

Koradaob 106 , 107

Korhaandrift 239

Korhaansdrif 105 , 113 , 233 , 239

Kouberg 46 , 47

Kougaas 133

Koumoesknaap 182 , 183

Koungama 29

Kourkam 107

Kourkamma 107

Kousas 114

Koussie 161 , 162

Koutema 98

Kouwe 262 , 263

Kowa 236

Kowana 229 , 230

Kowe 236

Kowie 218 , 219

Kraaifontein 107

Kraaipoort 106

Krakeelrivier 58

Kranskop 267

Kransneus 36

Kriegavallei 109

Krommerivier 218

Kruisrivier 32 , 33

Kubaub 134

Kubukams 185 , 186

Kumchuchanub 137

Kurrichane 274 , 275

Kurub 184

Kurutlele 261 , 262

Kuwis 38

KwaCekwane 212 Kwadouw 190

KwaGuqa 256

KwaKomani 229 , 230

Kwakwatsi 259

KwaNgoxo 239

KwaNtlambo 235 , 236

Kwa-Ntunja 200

KwaNzimela 210

KwaZunga 226

L

Langbeen 37 , 38

Langverwacht 244 , 245

Lattakoo 23 , 184

Leeubosrivier 97

Lephalale 268 , 269

Lesoaane 254

Lesowane 254

Lewater 124

Liefdood 146 , 147

Lishuane 254

Lishuani 254

Lithako 184 , 279

Lithakun 184 , 279

Littakoo 184 , 279

Loskop 268

Lydenburg 269

M

Maagdeberg 26 , 272

Maap 239

Madikwe 276 , 277

Majwemasweu 250

Maleeuwskop 26 , 272

Maleoskop 26 , 272

Maluti 255

Mangaung 256 , 257

Maphodi 263

Maphororong 257

Marico 276 , 277

Matlakeng 260

Melck Rivier 87

Melkboomrivier 74

Mnambithi 212 , 213

Modderfontein 76 , 157 , 160 , 161

Modderrivier 158 , 161 , 239 , 240

Modimolle 267 , 271

Moerasrivier 158

Mokopane 271 , 272

Monuana 258

Mooirivier 26 , 27 , 198 , 218 , 266

Mooiwater 198 , 266 Moordkop 263

Moordkuil 180 , 181

Mopororo 257

Môreskadu 182

Mphudutshe 267

Mpofana 198 , 266

Mshwati 200 , 201

Msuluzi 203

Mzinyathi 201 , 209

N

Naab se Berg 149

Nabaghakou 131 , 132

Nabahi 131

Nabbe 79

Nabe 79

Nabee 79

Naiub 126

Nakaeis 37

Nakeuis 80 , 81

Nanaga 95 , 96

Naob 143

Napkei 33 , 34

Narguab 109 , 110

Naroogna 175 , 176

Naudau 67 , 79 , 80 , 81

Naukoti 61 , 62 , 67

Nawaptana 132

Ncome 207 , 208

Neushek 270

Nganparu 218

Ngcwe 235

Ngoje 210

Noea 77 , 78

Noegareb 72

Noka Tlou 258 , 259

Norap 64

Notsi 263

Noudonsies 66 , 67

Nougab 140

Nounka 78 , 79

Nousies 23 , 24

Nous se Poort 21

Nqamakwe 234 , 235

Nta 251

Ntha 251

Nthikhuoa 257

Ntikoa 257

Ntsoanatsatsi 252

Ntswanatsatsi 252

Nuahoes 158

Nudwab 75 Nugoaes 76

Nuhoas 68 , 69

Nuyrivier 92

Nyara 232

O

Olifantskloof 235 , 236

Olifantsrivier 28 , 30 , 61 , 64 , 128 , 129 , 178 , 179 , 192

Omataura 280

Onas 173

Oranjerivier 13 , 32 , 38 , 39 , 40 , 41 , 59 , 67 , 106 , 120 , 132 , 143 , 147 , 160 , 182 , 186 , 255 , 270 , 291

Orokap 53

Osberg 259

Oskop 259

Ouka 54

Oukamma 54

Ou Naab 149

Ouxas 116

P

Packriemrivier 148

Pakhuis 44 , 45

Pakriemrivier 148

Palala 247 , 268 , 269

Palmietrivier 98

Pauga 112 , 113

Perdekop 129 , 130

Platberg 147 , 199

Plat Berg 40 , 147 , 148

Platrug 33 , 34

Plattbeen 146 , 147

Plattfontein 34

Politsi 198 , 266

Polokwane 268 , 269 , 271

Potchefstroom 27 , 198 , 266

Potjiesrivier 145

Q

Qanqaru 218

Qhaba 239 , 240

Qohi 218

Quaecoma 42 , 43

Quagquiwe 227

Quamma 232

Quanti 50 , 51

Qubuukams 185 , 186

RRamansdrift 106 , 176

Randberge 109 , 110

Ratel Kraal 130

Renosterkop 131 , 132

Renosterrivier 259

Rhinoster Hoek 131

Riemvasmaak 88 , 150

Rietberg 99

Rietfontein 99 , 100 , 173 , 231 , 258

Rietkuil 100 , 101

Rietrivier 231 , 232 , 239 , 240

Rietspruit 258 , 259

Rietvallei 104

Rietveld 232

Rita 268

Riviersonderend 56 , 57

Roode Kop 59

Roode Wal 60 , 224 , 225

Roodsand 61 , 67

Rooe 218

Rooiberg 24 , 62 , 63 , 64

Rooibokrivier 268

Rooidrif 23

Rooifontein 64 , 65

Rooikraal 65

Rooilepel 59 , 60

Rooi Pan 65 , 66

Rooipoort 51 , 66 , 67 , 205 , 206

Rooispruit 207

S

Sandrivier 42 , 161 , 162 , 163 , 261 , 271

Sandveld 163

Schafffluss 134

Schlangenkopf 135 , 136

Schoonspruit 274

Schuitdrif 143

Seabe 279

Seahre Valley 109

Seekoeirivier 42 , 133 , 179

Seekoeisteek 133

Sisique 260 , 261

Skaaprivier 134

Slangkop 135 , 136

Slangrivier 98 , 236

Snyklip 142

Sondagsrivier 107 , 165

Songa 226 , 227

Soutkloof 165 , 166 , 167 , 241

Soutpan 278

Soutrivier 164 , 165 Spitskoppies 34 , 35

Springbokfontein 136

Springboktrek 137

Springbokvlei 137

Springfontein 263

Springklip 185 , 186

Stampriet 144 , 173

Steenbokrivier 138 , 139

Steenrivier 156

Steinkopf 25 , 58 , 122 , 125 , 149 , 153 , 154 , 155 , 172 , 185

Sterkspruit 200 , 201

Stuiweoog 186 , 187

Suringkrans 261

Suurbergpoort 50

Swabies 65 , 66

Swartbank 68 , 69

Swartberg 69 , 70 , 71 , 72 , 79

Swartduine 72 , 73

Swarte Rivier 76 , 78

Swarteruggens 131

Swartkop 226 , 227 , 244

Swartkopsrivier 73 , 74 , 226 , 227

Swartmodder 73 , 75 , 76 , 158

Swartmodderrivier 157 , 158

Swartrivier 76 , 77 , 78

Swartvlei 78

Swartwaterrivier 227

T

Tafelberg 1 , 219

Tafelkop 252

Takoon 23 , 184 , 279

Tarakhois 153 , 154 , 155

Tarup 62 , 63

Tcaiamoes 186 , 187

Terewa 179 , 180

Thaba Nchu 251 , 254

Theima Koethama 139 , 140

Thouhie 218

Tiaob 52

Tikwe 253

Tkautkai 103 , 113

Toorberg 169 , 179

Toorkop 169

Toorwater 178 , 179

Touse 161 , 162 , 163

Tousi 162

Toverberg 179 , 180

Towerberg 169 , 179 , 180

Tsao 86

Tsekoaneng 252 Tshing 274

Tshwane 275 , 276

Tsongna 119

Tulama 254

Tweeriviere 47

Tweespruit 254

Twyfelfontein 171 , 172

Tythouw 48 , 49 , 50

U

Udigauga 109

Uiais 171

Uias 171 , 172

Ukhaib 164

uLukhanji 220

Umnqunyana 227 , 228

umNqwazi 219

Umtoka 217

uMzimkhulu 217 , 223 , 224

umZinyathi 201 , 209

Utago 202

Utaka 202

V

Vaalrivier 38 , 39 , 228 , 229

Valsrivier 55 , 56 , 251

Varkensriver 278

Verlorevlei 42

Vetrivier 55 , 253

Voëlrivier 107

Volstruisleegte 108

Vredenburg 271

Vuurdood 176 , 177

Vuursteenkop 155 , 156

Vyf Susters 48

W

Wakkerstroom 201 , 202

Wapadsbergpas 247

Warmbad 37 , 106 , 146 , 147 , 160 , 182 , 187 , 188 , 189

Waterkloof 189 , 190 , 246

Waterkloofrivier 246

Waterpoort 280

Welbedacht 244

Windberg 183

Witbank 256

Witberg 82

Wit Klip 67

Witkloof 80 , 81

Witpoortjie 274 , 275

Witteberge 82 , 208 , 209 , 255 Wittedrift 83

Witteklip 241 , 242

Witte Kloof 79

Witte Rivier 86

Wittewater 83 , 84 , 87 , 88

Witvlei 65 , 87 , 280

Witwater 83 , 84

Wolfberg 139

Wortel 101

X

Xaihommi 128

Xauga 112

Xomana 229 , 230 Y

Ystervarkvlei 140

Yzerdoorn 101 , 102

Z

Zinyathi 201 , 209

Zungah 226 , 227

Zuurbergpoort 50