1.1 Inleiding

Op Woensdag 19 Julie 2023 het die Suid-Afrikaanse President

tydens ’n openbare seremonie Suid-Afrika se agtiende grondwetwysiging bekragtig deur sy ondertekening van die

Grondwet Agtiende Wysigingswet, 2023 (RSA 2023 – hierna

Grondwetwysigingswet). Ingevolge hierdie wysiging erken die land se grondwet voortaan Suid-Afrikaanse Gebaretaal (SAGT)1 as een van 12 amptelike tale. Hiermee word Suid-Afrika die eerste land ter wêreld wat sy ‘nasionale gebaretaal’ (Branson &

Miller 1997; Reagan 2016) grondwetlik as amptelike taal erken,

en slegs die sesde wat ampteliketaalstatus aan sy gebaretaal verleen. Ander lande wat hulle nasionale gebaretale veramptelik

het, is Nieu-Seeland (vanaf 2006), Pole (vanaf 2012), PapoeaNieu-Guinee en Suid-Korea (beide vanaf 2015) en Malta (vanaf 2016) (Du Plessis 2023). Nie een van die handjievol lande het

ampteliketaalstatus deur middel van hul land se grondwet verleen nie.

Suid-Afrika se naam duik ook op wanneer gekyk word na die geskiedenis van lande se regserkenning aan hulle gebaretale.

Volgens ’n lys van die Wêreld Federasie van Dowes (WFD)

het die gebruik van die regserkenning van gebaretale in 1992

1 Die gebaretaalteken vir die taal is SASL, die gebaretaal ekwivalent van die geskrewe Engelse afkorting SASL vir South African Sign

Language. (Dit is konvensie om gebaretaaltekens in hoofletters

te skryf.) Na analogie van die gebaretaalteken het dit ongelukkig gebruiklik geword om selfs in Afrikaans die Engelse afkorting te gebruik. Die Afrikaanse afkorting SAGT is daarom relatief onbekend. ’n Ekwivalente voorbeeld is die gebruik van ‘SABC’ in Afrikaans om na die SAUK te verwys. Gegewe die oogmerk van

die PUK Kanselierstrust word in die monografie egter sover as

moontlik by Afrikaanse skryfkonvensies gehou.

ontstaan toe Panama die eerste land was om s’n stap te neem,2 dieselfde jaar waarin die Verenigde Nasies (VN) se Declaration on the Rights of Persons Belonging to National or Ethnic, Religious and Linguistic Minorities (VN 1992) uitgereik is. Artikel 4(2) van die verklaring lê lidstate die verpligting op om maatreëls te tref “… om gunstige omstandighede te skep wat persone wat aan minderhede behoort in staat te stel om hul unieke aard uit te druk en hul kultuur, taal, godsdiens, tradisies en gebruike te

ontwikkel, behalwe waar spesifieke praktyke in stryd is met

nasionale wetgewing en internasionale standaarde”. Uganda was die eerste Afrikaland wat Panama se voorbeeld gevolg het

met die erkenning in 1995 van sy nasionale gebaretaal in die

land se grondwet, as taal wat bevorder moet word, maar nie as

amptelike taal nie (Constitute 2017a). Suid-Afrika volg een jaar

later in 1996 as die tweede Afrikaland en slegs die sesde land ter wêreld om regserkenning aan sy nasionale gebaretaal te verleen

(WFD 2025) toe die land se grondwet die taal by die Pan

Suid-Afrikaanse Taalraad (PanSAT) se taalmandaat omtrent taalbevordering en -ontwikkeling ingesluit en sy Skolewet van dieselfde jaar dit tot amptelike taal vir die doeleindes van onderrig in openbare skole verklaar het, beide kwessies wat in besonderhede behandel sal word.

Ander lande het hierna gevolg, sodat daar teen 13 Mei 20253

reeds 81 uit 193 VN-lidstate was wat hulle nasionale gebaretale

op een of ander manier wetlik erken (WFD 2025), getuienis van

wat as ’n beweging rakende gebaretaalverwetliking getipeer kan word. Die ses lande wat vroeër vermeld word, verteenwoordig uiteindelik die minderheid VN-lidstate wat amptelike status aan hulle nasionale gebaretale verleen het. Die meerderheid lande blyk te volstaan met een of ander vorm van regserkenning en is nie noodwendig ingestel op die verampteliking van hulle

gebaretale nie (De Sousa 2024a:5 e.v.; 2024b:307 e.v.).

Suid-Afrika staan met ander woorde eintlik reeds sedert 1996 uit as ’n land wat deur middel van verskillende tipes

2 Al wys Hlibok (2018:56) daarop dat die Amerikaanse staat Texas

reeds in 1979 Amerikaanse Gebaretaal naas Engels as onderrigtaal wetlik erken het.

3 Tydens die finalisering van die monografie die laaste datum

waarop die stand van sake gekontroleer is.

wetgewing regserkenning aan sy nasionale gebaretaal verleen. Wat die betrokke mylpaal so uitsonderlik maak, is dat gedurende

1995 toe daar in Suid-Afrika oor ’n nuwe grondwetlike bedeling

besin en ’n eerste voorstel omtrent verampteliking oorweeg is, nog onsekerheid bestaan het of SAGT inderdaad ’n volwaardige taal is. Trouens, ’n lid van die Nasionale Party (NP) het selfs

gevra of SAGT nie maar net “... ’n tegniek” is nie (SAPA 1995b; 1995c). Ook uitsonderlik is die feit dat SAGT die kleinste taal

van Suid-Afrika is. Volgens die jongste sensussyfers word die

taal deur minder as 0,5% van die land se bevolking as primêre huistaal gebruik (SSA 2023).

Die vraag wat onvermydelik hieromtrent ontstaan, is waaraan die opvallende prestasies wat regserkenning betref, toegeskryf kan word. Afgesien van wat oor die algemeen met regserkenning bereik word, is dit vanuit die perspektief van taalbeleid en -beplanning (TBP) interessant om kennis te neem van die heel konkrete realisering van sodanige erkenning deur middel van verskeie wette waarin beleid omtrent die status, funksie en gebruik van SAGT uitgespel word. As sodanig verteenwoordig sulke wette ‘taalbeleidsartefakte’, een van die drie tipes artefakte wat Weideman (2021:45; 2022:30-31) binne die toegepaste taalkunde identifiseer, waar die artefak die verkonkretisering is van ’n doelgerigte ontwerp met die oog op die oplossing van taalprobleme. S’n taalbeleidsartefak kom tipies as ’n produk van ’n taalbeplanningsaksie tot stand. ’n Ondersoek na die verband tussen die wette en verbandhoudende aksies kan derhalwe meer lig werp op die rol van TBP by die opkoms van SAGT as een van die 12 amptelike tale van Suid-Afrika.

1.2 Navorsingsvraag en -oogmerk

Wat in die monografie aan die bod kom, is eenvoudig gestel die

verband tussen die regserkenning van gebaretale (’n wetgewende proses) en TBP, ’n onderwerp wat trouens al geruime tyd in die literatuur oor die regserkenning van gebaretale aandag

kry. Vanuit Reagan (2016:271-72) se perspektief kan ’n mens

suksesse wat met regserkenning gepaardgaan, verbind aan (suksesvolle) TBP-aksies. Trouens, volgens hom kan die hele wêreldwye post-1992 verwetlikingsbeweging rondom gebaretale inderdaad direk verbind word aan taalbeplanningsaktiwiteite en verteenwoordig die korpus studies oor die verskynsel ’n ryke bron van relevante gevallestudies. De Meulder, Murray en

McKee (2019a:1) tref insgelyks ’n verband tussen TBP vir en die wetlike erkenning van gebaretale, maar De Meulder (2015:498)

benadruk dat dit nog ’n relatief nuwe studieterrein is. ’n Studie in dié trant oor die opkoms van SAGT as amptelike taal speel in op die betrokke ontwikkelingsgang en kan ’n bydrae lewer, veral gesien die feit dat daar wat SAGT betref nog nie so ’n ondersoek bestaan nie.

Wat die geval SAGT as taalbeplanningstudie uniek maak, is die relatiewe spoedigheid waarmee die taal vanaf ’n relatief onbekende entiteit in 1993 drie jaar later in 1996 tot amptelike taal in die onderwys verklaar is en slegs 27 jaar later in 2023 deur middel van ’n grondwetwysiging tot amptelike taal op nasionale vlak verklaar is, ’n skrale 30 jaar na die grondwetlike mylpaal van 1993. (In 1993 is ’n oorgangsgrondwet vir die vestiging van ’n demokratiese Suid-Afrika aanvaar en in 1996 ’n finale grondwet.) Die opgang is uitsonderlik, gegewe die feit dat desondanks die totstandkoming van ’n beweging vir regserkenning van gebaretale gedurende dieselfde tydperk slegs ses ander lande hulle gebaretale tot amptelike tale verklaar het. Die onderhawige geval word nog merkwaardiger wanneer dit met die verampteliking van Suid-Afrika se Sintutale4 vergelyk word. Dit het presies dubbel so lank geneem vir laasgenoemde tale om in 1963 gedeeltelike amptelike status te verwerf (54 jaar na die aanvaarding van die Uniewet in 1909) en daarna 30 jaar voordat volwaardige amptelike status in 1993 aan hulle toegeken is. Die skrille kontras laat die vraag ontstaan waarom verampteliking in SAGT se geval soveel vinniger as die van die Sintutale geneem het. Terwyl ’n mens natuurlik in gedagte moet hou dat die twee veramptelikingsgeskiedenisse in verskillende eras voorgekom het, bly dit nogtans interessant om die vraag vanuit ’n TBP-oogpunt te probeer beantwoord, gegewe die sentraliteit van wetgewing by verampteliking.

Groepterm wat in die linguistiek soms gebruik word om na die

Suidelike Bantoetale te verwys, ʼn veel akkurater benoeming as die

populistiese en niksseggende term ‘Afrikatale’.

Die oogmerk met hierdie monografie is daarom om ter aansluiting by bestaande studies oor die regserkenning van nasionale gebaretale die opkoms van SAGT as amptelike taal vanuit die oogpunt van TBP te beskryf. As sodanig bou die studie voort op vroeëre beskrywings van taalkorpus- en taalverwerwingsbeplanning (of taal-in-onderwys-beplanning) vir SAGT, maar val die soeklig grootliks op taalstatusbeplanning en op die verweefdheid tussen die verskillende tipes TBP.

1.3 Bestaande studies oor TBP vir SAGT

Die vroegste akademiese verwysing na ’n taalbeplanningspoging met betrekking tot SAGT tref ons aan in die werk van Penn, Lewis en Greenstein (1984:7) waar die outeurs in ’n artikel oor navorsings- en kliniese kwessies met betrekking tot SAGT ter inleiding wys op die noodsaak aan beleidsbeplanning vir dowe

onderwys; dit ten einde die diskrepansies in die toenmalige

apartheidgebaseerde onderwysstelsel onder die loep te neem.

Meer spesifiek verwys hulle na die destydse Suid-Afrikaanse

Nasionale Raad vir Dowes (SANRD) se inisiatief vanaf 1979

hieromtrent, ’n inisiatief wat later in hierdie monografie weer

ter sprake kom. Die SANRD is op 6 April 1929 opgerig met die doel om “… al die dienste sowel as organisasies wat op die gebied van doofheid betrokke is, te kodineer” (SANRD 1979), ’n opdrag wat kennelik taalbeplanning impliseer.

Die SANRD se taalbeplanningsinisiatiewe het in verdere publikasies deur Reagan (1986a:43-44; 1986b) en Penn en Reagan (1990; 1991) ter sprake gekom waar die outeurs beide korpusbeplanning- en taalverwerwingsinisiatiewe behandel.

Reagan, Penn en Ogilvy (2006:188) skryf die vroeë belangstelling in taalbeplanning deels toe aan die destydse gesprek rondom minderheidstale in Suid-Afrika en SAGT as uitsonderlike geval wat binne die konteks van die breër nasionale gesprek oor menseregte en ekonomiese en sosiale geregtigheid en onderwys op dreef gekom het; alles uitvloeisels van die sosiale en politiese dinamiek wat Suid-Afrika se oorgangsjare na ’n demokratiese bestel gekenmerk het. Dit is ’n gesprek wat volgens Reagan en Penn (1997:1) veral sedert die 1994-verkiesing met intensiteit toegeneem het, grootliks as gevolg van die verskeidenheid inisiatiewe wat toe rondom die beplanning aan ’n nuwe taalbestel op die voorgrond

getree het; natuurlik teen die agtergrond van ’n gevestigde taalbeplanningstradisie in Suid-Afrika (Du Plessis 1985). Die

onderwystema sou hierna onder akademiese kringe tot in die jongste tyd bly aandag geniet.

Sedert die middel 1990s van die 20ste eeu verskuif die fokus van studies spesifiek na taal-in-onderwysbeplanning, oftewel taalverwerwingsbeplanning.

Penn en Reagan (1995) lui die studierigting in. Veral Reagan dra op sy eie, maar ook in samewerking met andere heelwat by om die veld verder te ontwikkel. Opvallend omtrent hulle studies is die beskrywing van ontwikkelings in dowe onderwys waarby die taal self ter sprake kom, soos ons onder meer merk in Storbeck (2000), Magongwa (2010), ensovoorts. Die klem val nie noodwendig altyd per se op taalverwerwingsbeplanning vir SAGT nie. In die nadraai van die Springate v Minister of Education-saak van 2009 (Holness 2016) begin daar wel studies verskyn wat ietwat meer aandag begin bestee aan verwerwingsbeplanning vir SAGT, soos onder meer gedemonstreer in Morgan, Glaser en Magongwa (2016).

Op die hakke van die genoemde verwikkeling en soms in samehang daarmee volg ’n verdere klemverskuiwing na taalstatusbeplanning, ’n verskynsel wat nogal dui op die noue band tussen taalstatusbeplanning en taalverwerwingsbeplanning. Ofskoon ook ’n bydrae oor dowe onderwys, betrek Reagan en Penn (1997) byvoorbeeld ontwikkelings op die terrein van statusbeplanning vir SAGT. Terselfdertyd begin die eerste geluide nou in akademiese kringe opklink oor die noodsaak aan die erkenning van SAGT as bykomende of 12de amptelike taal, ’n tema wat deurloop in die meeste bydraes sedertdien, hetsy of die outeurs oor taalverwerwings-of taalstatusbeplanning vir SAGT skryf of nie. Reagan (2020a) is die jongste bydrae op die terrein en een wat die geïntegreerdheid van die twee dimensies van taalbeplanning benadruk.

Kenmerkend aan die vermelde studies is hulle apologetiese trant en wesenlike onderskrywing van die noodsaaklikheid om

SAGT as 12de amptelike taal te erken (Reagan & Penn 1997; Reagan et al. 2006; Reagan 2007; 2020:77 e.v.; Holness 2016).

Dié inslag is hoofsaaklik te wyte aan die direkte koppeling wat die betrokke outeurs maak tussen ampteliketaalerkenning en die verwesenliking van taalregte, in die onderhawige geval

dié van ’n spesifieke benadeelde en gemarginaliseerde of

geminoritiseerde gemeenskap. Reagan en Penn (1997:1) beklemtoon die belang van een

spesifieke mylpaal in SAGT se taalbeplanningsgeskiedenis, te

wete die beraadslagende konferensie van die Taalplan Taakgroep (TPTK) wat die minister van Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie gedurende Junie 1996 opgerig het om ’n nasionale taalplan te bedink. Volgens die betrokke outeurs het die Dowe Federasie van Suid-Afrika (DFSA)5 die geleentheid as die aanvang van “... ’n nuwe era vir die erkenning van hierdie taal [SAGT] en van dowe kultuur in hierdie land [Suid-Afrika]” bestempel (Reagan & Penn 1997:2), hoofsaaklik as gevolg van die buitengewone hoë sigbaarheid – in vergelyking tot die nege agtergestelde amptelike tale – wat SAGT deurlopend by die geleentheid geregistreer het, maar ook te wyte aan die besonderse prestasie om binne ’n relatiewe kort tydperk “… vanuit ’n posisie van relatiewe onbekendheid en onderdrukking na een met status en erkenning” te beweeg, soos die outeurs uitwys.

Die betrokke outeurs bied in hulle gemelde studie ’n oorsig van faktore wat tot die opmerklike uitkomste aanleiding gegee het en poog daarmee om sommige van die TPTG-verslag se aanbevelings met betrekking tot SAGT te kontekstualiseer en uiteindelik die implikasies vir toekomstige onderwystaalbeleid te ondersoek. Ons kan Reagan en Penn se studie as besinnend van aard bestempel. Aan die hand van die African National Congress (ANC) se destydse gespreksdokument, A Policy Framework for Education and Training (ANC 1995) en algemene

Soos in die geval van die gebaretaalteken SASL is die gebaretaalteken vir die naam van die federasie DEAFSA, ʼn gebaretaalekwivalent van die geskrewe Engelse afkorting DeafSA (vir Deaf Federation

of South Africa). Ook in dié geval het die gebruik ontstaan om na analogie van die gebaretaalteken selfs in Afrikaans die Engelse afkorting te gebruik. Die Afrikaanse afkorting is ook daarom eintlik onbekend.

rigtinggewende beginsels met betrekking tot taalbeleid binne die onderwysterrein ondersoek die outeurs dan ’n aantal implisiete implikasies van die erkenning van SAGT wat by die TPTK-kongres ter sprake gekom het. Hulle vertrekpunt is dat onderwystaalbeleid nie los kan staan van die grondwetlike erkenning van individuele taalregte nie, wat volgens hulle slegs verwesenlik kan word deur die erkenning van SAGT as bykomende amptelike taal. Op grond hiervan oorweeg hulle dan ’n aantal implikasies van sodanige erkenning vir onderwystaalbeleid en hoe dit op SAGT betrekking het. Ongelukkig het die outeurs nie meer grondig besin oor die implikasies vir SAGT van die verampteliking van die taal binne

onderwysverband nie, ’n stap wat Reagan (2020a:78) uitlig as

moontlik “… ’n groter stap as wat baie mense besef”, omdat sodanige erkenning volgens hom by implikasie neerkom op die erkenning van Dowekultuur as ’n integrale onderdeel van Suid-Afrikaanse kultuur.

Die kwessie van grondwetlike taalregte kom weer ter sprake in ’n latere artikel waarby Reagan ook betrokke is en waarin verdere taalbeplanningsaksies met betrekking tot SAGT behandel word. In hierdie latere en ook besinnende tipe studie bied Reagan et al. (2006) ’n meer resente oorsig van belangrike beleidsontwikkelinge sedert die grondwetlike erkenning van SAGT in 1996 tot en met die Suid-Afrikaanse Kwalifikasie-owerheid se inisiatief vanaf 2001 rondom die ontwikkeling van kwalifikasie-en eenheidstandaarde vir SAGT binne die konteks van die nasionale kwalifikasieraamwerk. Die betrokke outeurs kom tot die slotsom dat die implementering van taalbeleid rondom SAGT net soos wat die ander amptelike tale betref, gebrekkig is. Nietemin redeneer hulle (regtens foutiewelik) dat die Dowegemeenskap nog nie in ’n posisie is waar hulle op dieselfde grondwetlik gewaarborgde taal- en menseregte aanspraak kan maak as ander nie. Wel benadruk die outeurs die belang van relevante inligting en navorsing vir die implementering van taalbeleid vir SAGT.

In ’n artikel wat die volgende jaar verskyn, redeneer

Reagan (2007:33) dat, ten spyte daarvan dat die taal wat die

Grondwet betref nie as amptelike taal erken word nie, dit

op retoriese vlak nietemin “… wil lyk of dit [SAGT] feitlik

dieselfde regte as ʼn amptelike taal sou hê”. Dit doen hy na

aanleiding van ’n verdere oorsig oor taalbeplanningsaksies met betrekking tot SAGT. Hy beveel nietemin nogeens aan dat SAGT as addisionele amptelike taal erken word, naas ’n aantal verdere aanbevelings met betrekking tot die onderwys en die

werk van PanSAT (Reagan 2007:36). Die aanbevelings spruit

voort uit sy ontleding van die huidige situasie aan die hand van die jongste navorsingsinligting oor die posisie van gebaretale binne die onderwysdomein, met inbegrip van die internasionale denkverskuiwing na die sosiokulturele konseptualisering van doofheid vanaf die (tekortskietende) patologiese benadering wat

doofheid as gestremdheid hanteer (Reagan 2007:29). Reagan

konsentreer daarom in die betrokke artikel en insgelyks in

Reagan (2008) – grootliks ’n replika van sy 2007-publikasie

– spesifiek op die ontwikkeling van taalbeleid oor SAGT binne

onderwysverband. In sy meer resente publikasie, ook weer van oorsigtelike

en besinnende aard, stel Reagan (2020a:77 e.v.) nogeens die

saak vir SAGT as amptelike taal en voer aan dat nieteenstaande ’n hele aantal argumente ter ondersteuning van die verampteliking van SAGT (inderdaad reeds en steeds gemaak) die een oor taalregte, gekoppel aan menseregte, waarskynlik die swaarste weeg. Reagan sluit hier natuurlik aan by een van sy vroeëre werke waar die taalregte-argument ook gevoer is. Hy verklaar nou dat die Grondwet se Handves van Menseregte vir alle praktiese doeleindes vir die Dowegemeenskap nutteloos is sonder die amptelike erkenning van SAGT en redeneer dat die regte vervat in die handves “… slegs geniet kan word indien SAGT een van die amptelike tale van Suid-Afrika word”. Die stelling hou nie rekening met die onderskeid tussen amptelike

taalregte en wat Skutnabb-Kangas en Phillipson (1995:71)

Linguistiese Menseregte (LMRs) noem nie en sluit by implikasie alle burgers uit wat ander tale as die amptelike tale gebruik, byvoorbeeld Nama-, Portugees-, Hindi-sprekendes, ensovoorts. LMRs sluit terloops, naas die reg op jou moedertaal, die reg in om ’n amptelike taal van die land waarin jy woon aan te leer sodat jy nie van die openbare lewe uitgesluit sal word nie. Die kwessie kom verder in ’n latere afdeling ter sprake.

Oorwegend beskou, kom taalbeleid-en taalbeplanningskwessies met betrekking tot SAGT wel ter sprake in die werke van Reagan, hetsy in individuele of gesamentlike publikasies met ander outeurs, maar oorwegend afgestem op argumente omtrent die verampteliking van SAGT en die koppeling daarvan aan die realisering van die taalregte van Dowes wat SAGT as hulle primêre taal gebruik. Die studies ondersoek deels taalbeplanningsaksies met betrekking tot die verampteliking van SAGT (dit wil sê taalstatusbeplanning).

Aansluitend by Snoddon (2009:268) se gevolgtrekking

dat daar ’n behoefte bestaan aan taalbeplanning vir inheemse

gebaretale, spesifiek wat betref taalhouding-, taalstatus-,

taalkorpus-en taalverwerwingsbeplanning, bied Holness

(2016:175-176) ’n saaklike besinning oor die stand van sake betreffende taalbeplanning vir SAGT. Dit doen sy as deel van

die tot hiertoe volledigste studie oor die sogenaamde Springatelitigasie rondom SAGT as skoolvak en die nagevolge daarvan, veral wat betref kurrikulumbeplanning.

In haar saaklike besinning bekyk Holness elk van die vier tipes taalbeplanning wat Snoddon as noodsaaklik vir gebaretale beskou. Wat betref taalhoudingsbeplanning vir SAGT bevind Holness (2016:175) dat dit tot dusver min resultate opgelewer het en dat verdere pogings benodig word deur relevante instellings wat die regte van gebaretaalgebruikers moniteer. In haar artikel het sy met betrekking tot die Springate-saak spesifiek gekyk na die rol van sodanige instellings, onder meer die (meer onlangse) Departement van Basiese Onderwys (DBO), PanSAT, die Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie (SAMRK), die Kommissie oor die Regte van Kulturele, Religieuse en Taalgemeenskappe (KRLT-Kommissie), die media en die burgerlike samelewing. Sy doen dit teen die agtergrond van ’n oorsig oor die regserkenning van SAGT en inklusiewe onderwys, ’n indringende bespreking van die Springate-saak en die nagevolge daarvan, en ’n besinning oor die basis vir die erkenning van SAGT – as gestremdheidsreg of as linguistiese minderheidsreg? Van die tekortkominge met betrekking tot die rol van die instansies by taalhoudingsbeplanning wat tydens die Springate-saak na vore gekom het, is PanSAT se onoplettendheid omtrent die regte van Dowes asook die blaamverskuiwing van die DBO tydens die litigasieproses. Sy bevind dat laasgenoemde ’n houdingverandering omtrent die status van SAGT op skool moet ondergaan en progressiewe stappe in werking stel om SAGT as taalvak ook in hoofstroomskole te vestig. Holness bevind ook dat die SAMRK en die KLRT-kommissie vorentoe ’n groter moniteringsrol sal moet speel en SAGT as kwessie by hulle agendas insluit.

Wat taalstatusbeplanning betref, bevind Holness aksies hieromtrent behoort op beleidsgebied geprioritiseer te word. Sy bevind dat korpusbeplanning wel ’n aanvang geneem het met die vestiging van SAGT as huistaal in skole vir dowes en hardhorendes, een van die direkte uitkomste van die Springate-saak. Tegnies gesproke verwys sy hier na ’n taalverwerwingsaangeleentheid. Die kwessie van die ontwikkeling van ’n skryfstelsel vir SAGT, woordeboekontwikkeling in SAGT, ensovoorts, kom nie ter sprake nie. Wat taalverwerwingsbeplanning betref, herhaal sy haar siening dat SAGT as skoolvak en vandaar as addisionele taal in hoofstroomskole ingestel moet word ten einde volwaardige inklusiewe onderwys tot stand te bring. Ook wys sy daarop dat die opleiding van gebaretaalonderwysers nog veel te wense oorlaat en dat die onvoldoende postebeplanning in hierdie verband ’n ernstige tekortkoming is. Vir haar dui gebrekkige taalverwerwingsbeplanning op die ontsegging van die taal-en onderwysregte van Dowes. Holness (2016:187) beroep haar hierin op ’n aanbeveling van Human Rights Watch dat voldoende opgeleide onderwysers in skole waar dowe en hardhorende leerders aanwesig is, aangestel moet word met die oog daarop om die gaping te oorbrug wat betref gehalteonderwys in SAGT.

Uiteindelik stippel Holness (2016:186 e.v.) twee groot uitdagings aan omtrent SAGT wat ’n georkestreerde aanpak verg, te wete die verskansing van die erkenning van SAGT en die implementering van inklusiewe onderwys waardeur dowes en hardhorendes in hoofstroomskole geïntegreer kan word. Beide uitdagings hou implikasies in vir taalbeplanning. Holness voorsien ’n benadering wat ’n brug slaan tussen diversiteit (vanuit ’n groepsregte perspektief beskou) en inklusiwiteit (vanuit ’n individuele regte-perspektief beskou) ten einde te help om taalregte en ander menseregte binne die Dowegemeenskap te verskans. Sodanige tussengrond kan as basis dien vir die bevordering van tweetalige onderrig (gebaretaal plus ’n gesproke taal) vir ‘gebaretaalpersone’ binne ’n groepsopset wat beide kollektiewe en individuele regte verseker. Sy staan derhalwe ’n benadering tot die erkenning van SAGT voor wat rekening hou met beide die gestremdheidsperspektief (wat neerslag vind in inklusiwiteit) en die linguistiese minderhedeperspektief (wat neerslag vind in diversiteit).

Benewens die basiese taalbeplanningstemas, val dit op dat die belangstelling in taalbeplanning vir SAGT mettertyd begin uitkring na meer gespesialiseerde temas. As aspek van tusentalige kommunikasie staan gebaretaaltolking uit as een van die temas, al fokus nie al die betrokke studies noodwendig per se op die aspek van taalbeplanning nie. Nietemin bestaan daar akademiese belangstelling in gebaretaaltolking as studieveld en kom beplanningskwessies wel ter sprake. Lotriet (2001) wys tereg daarop dat benewens al die redes wat aangevoer kan word hoe die noodsaaklikheid van gebaretaaltolking, die groeiende bewusmaking oor gebaretaal as unieke minderheidstaal en oor die regte van die betrokke minderheidsgroep [sedert 1994] tot ’n selfs groter behoefte hieraan bydra. Sy wy ook heelwat aandag aan veral die rol van ’n loodsstudie met betrekking tot die verfyning van die opleidingsmodel vir gebaretaaltolke en maak op grond hiervan ten besluite konkrete aanbevelings rondom toekomstige beplanning.

Hoewel die kwessie van die opleiding van gebaretaaltolke

ook ter sprake kom, verteenwoordig Morgan (2001) wel een

van die vroegste studies oor die praktyk van gebaretaaltolking in Suid-Afrika, meer bepaald in die land se howe. Morgan

doen naamlik verslag oor haar etnografiese ondersoek na die

kommunikasiehindernisse wat Dowes in Gautengse howe beleef. Op grond van haar bevindinge maak sy aanbevelings omtrent die verbetering van die diens wat in daardie stadium bestaan het. Dit behels onder meer die institusionalisering van ’n tolkpaarstelsel waar ’n horende tolk in spanverband saam met ’n Dowe deurgeetolk (‘relay interpreter’) werk ten einde die kwaliteit van tolking te verbeter. Voorts beveel sy aan dat alle tolke professioneel opgelei word. Sy beveel verder aan dat Dowes ook opgelei moet word om hofprosedures en regsterminologie te verstaan en dat hofamptenare omtrent die aanwending van gebaretaaltolke opgelei word ten einde die professie beter te kan verstaan. Verdere studies oor ander velde van die tolkpraktyk

volg, onder meer Zulu et al. (2017), asook ’n hele aantal

nagraadse dissertasies en tesisse waarna hier nie as akademiese studies verwys word nie.

Nog ’n veld wat vanuit ’n taalbeplanningsoogpunt vir SAGT belangrik is, is die ontwikkeling van toepassings in menslike taaltegnologie vir gebaretaal. Etlike studies oor inisiatiewe op die terrein sien algaande die lig (Van Zijl & Olivrin 2008; Seymour & Tšoeu 2015; Ndlovu & Alatise 2022; Chakoma & Baron 2023). Dit is opvallend dat die studies nie noodwendig vanuit ’n taalbeplanningsperspektief benader word nie. Hulle is nietemin van belang omdat sodanige tegnologiese ontwikkeling as ’n spesialisaspek van taalkultivering binne taalverwerwingsbeplanning getipeer kan word.

Uit die voorafgaande literatuuroorsig blyk dat daar sedert die negentigerjare van die vorige eeu ’n groeiende belangstelling in TBP vir SAGT bestaan, ofskoon nie altyd as primêre studiefokus nie. Dit val op dat daar ’n mate van progressie omtrent belangstellingsvelde voorkom. Van die aanvanklike studies het kwessies omtrent korpusbeplanning belig. Mettertyd het taal-in-die-onderwys- of taalverwerwingsbeplanning ter sprake begin kom en meer onlangs word toenemend ook aan taalstatusbeplanning aandag gegee. Desnieteenstaande dié belangstelling is dit opvallend dat daar steeds nie ’n erkende spesialispublikasie oor taalbeplanning vir SAGT verskyn het nie. Ganiso en Kaschula (2013) se etnografiese studie oor die gebruik van SAGT in drie Wes-Kaapse skole vir dowes en hardhorendes

– in werklikheid die gepubliseerde weergawe (onder ’n gewysigde titel) van Mirriam Ganiso se magisterverhandeling wat sy gedurende 2011 uitgevoer het6– bevat wel ’n hoofstuk

Ongelukkig verswyg die twee outeurs hierdie feit en verwys selfs

nie eens in hul bibliografie na die betrokke magisterstudie getiteld,

“Sign language in South Africa: language planning and policy

challenges” (kyk Gillit et al. 2017:10) nie. Die Duitse uitgewer

wat ’n bruikbare oorsig bied van TBP vir SAGT, tot in daardie stadium die volledigste van sy soort. Nieteenstaande die saaklike vermelding van relevante wetgewing kom die hele wetgewende proses rondom die verampteliking van SAGT nie werklik ter

sprake nie, in ieder geval nie die belangrike fase wat in 2007 op

dreef gekom het nie.

Die huidige monografie sluit by die meer onlangse studies aan deur die klem te laat val op taalstatusbeplanning vir SAGT maar wil meer bepaald die wetgewende prosesse wat uitgeloop het op die verampteliking van SAGT dokumenteer en in meer besonderhede beskryf. Ook die interaksie tussen verskillende TBP-tipes verdien ons aandag.

1.4 Werkswyse

In navolging van Wheatly en Pabsch (2010:39) se raamwerk oor hoe wetlike erkenning vir gebaretale gerealiseer word, word in die huidige studie rekening gehou met die feit dat wetgewende prosesse sentraal staan. Dit bring mee dat die bestudering van in die openbare domein gedokumenteerde rol van die wetgewer uiteraard ’n fokuspunt is. Terselfdertyd moet ook rekening gehou word met die rol van kampvegters en ander rolspelers wat ter wille van hulle oogmerke ook grootliks binne die openbare ruimte funksioneer. Derdens moet ’n mens natuurlik tred hou met die interaksie tussen die partye, handelinge wat meestal ook in die openbare domein gedokumenteer word.

Die monografie word in die lig hiervan beperk tot die benutting van algemeen toeganklike en openbare beskikbare bronne. Daar was in geen stadium van die ondersoek interaksie met die betrokkenes self nie. Vandaar dat geen inligting wat daaruit sou kon voortspruit in die huidige studie ter sprake kom nie. Dit sou trouens ’n andersoortige studie behels waarin wegbeweeg word van slegs die bestudering van gedokumenteerde inligting oor SAGT se verampteliking en aanverwante kwessies.

Lambert Academic Publishing (LAP) spesialiseer in die publikasie

van verhandelinge en tesisse (LAP 2025) wat hulle dan teen ʼn

buitensporige prys verkwansel.

Vir die doeleindes van die huidige studie is inligting uit hoofsaaklik vier openbare dokumentêre bronne versamel, te wete (i) die verrigtinge van parlementêre komitees en parlementêre huise, (ii) die gedokumenteerde werksaamhede van betrokke staatsinstansies, (iii) die werksaamhede van PanSAT en (iv) relevante gedrukte mediarekords.

Die verrigtinge van parlementêre komitees en parlementêre huise (die Nasionale Vergadering of NV en Nasionale Raad van Provinsies of NRvP) wat deur die Parliamentary Monitoring Group (PMG) gedokumenteer word, is as primêre bron benut. Die PMG is ’n nieregeringsorganisasie wat in 1998 tot stand gekom het in reaksie op die totale gebrek aan ’n amptelike openbare rekord oor komitee- en ander verrigtinge van die Suid-Afrikaanse Parlement. Die oogmerk van die PMG is om die tipe inligting aan ’n breër publiek beskikbaar te stel (PMG 2025a). Veral nuttig is die feit dat hulle databasis die getranskribeerde weergawe van die verbatim verloop van vergaderings bevat tesame met ’n rekord van relevante dokumentasie wat by vergaderings gedien het. Wel moet ’n mens daarvan kennis neem dat die argief nie ’n amptelike weergawe van verrigtinge is nie en dat die groep nie op absolute korrektheid aanspraak maak nie (PMG 2025b).

Die dokumente vanaf PMG se databasis wat vir ontleding bekom is, het hoofsaaklik betrekking op verrigtinge van die Grondwetlike Hersieningskomitee (GHK), ’n gesamentlike komitee van albei huise, wat die hele kwessie van verampteliking hanteer het, asook van die huise en verdere komitees wat mettertyd betrek is. Ook die werksaamhede van ander portefeuljekomitees wat taalsake hanteer, onderskeidelik die NV se portefeuljekomitees vir Basiese Onderwys, Hoëronderwys, Wetenskap en Innovering, Justisie en Korrektiewe Dienste en Sport, Kuns en Kultuur en die NRvP se komitee vir Onderwys en Tegnologie, Sport, Kuns en Kultuur, het betrekking. Aangesien doofheid deur die parlement as ’n gestremdheid hanteer word, het ook die werksaamhede van komitees wat kwessies omtrent gestremdhede hanteer betrekking, onder meer die portefeuljekomitee vir Vroue, Jeug en Persone met Gestremdhede en die Gesamentlike Moniteringskomitee vir Kinders, Jeug en Persone met Gestremdhede. Die komitees het gedurende die onderhawige tydperk dikwels van titel verander, soos per geleentheid aangedui sal word.

’n Tweede primêre bron is die gedokumenteerde werksaamhede van betrokke staatsinstansies, onder meer die kabinet en drie staatsdepartemente, die (meer resente herbenoemde) Departement van Sport, Kuns en Kultuur (DSKK

– voorheen onderskeidelik DKKWT en DKK), die DBO (voorheen DvO) en die Departement van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling (DJGO).

’n Derde primêre bron is die werksaamhede van PanSAT, die statutêre liggaam verantwoordelik vir die ontwikkeling en bevordering van SAGT. Van besondere belang hier is die werksaamhede van die taaladviesliggaam vir die taal wat PanSAT gedurende 2002 opgerig het en waaroor later meer besonderhede verskaf word.

Relevante gedrukte mediarekords is die vierde – weliswaar sekondêre – bron wat betrek is. Die rekords is elektronies

beskikbaar op Sabinet se SA Media databasis (Sabinet 2025).

SA Media is ’n databasis wat nuusknipsels uit hoofsaaklik Suid-Afrikaanse hoofstroomkoerante versamel. Die betrokke

versameling koerant uitknipsels strek sover terug as 1900 en

bevat beide Engels- en Afrikaanstalige uitknipsels.

Interessantheidshalwe duik die eerste koerantberig oor Dowes op in ’n uitknipsel van ’n berig oor die hoof van die Skool vir Dowes in Worcester wat op ’n buitelandse studiereis vertrek (Korrespondent 1977). Die eerste Engelstalige koerantberig duik

op in ʼn uitknipsel van ’n berig ook oor ’n skool vir Dowes, in die

geval die Transoranje Instituut vir Spesiale Onderwys (Abbott 1977), by wyse van spreke Worcester se noordelike teenhanger. Die eerste koerantberig waarin die woord ‘gebaretaal’ voorkom, verskyn ’n jaar later op 28 Desember 1978, ironies genoeg

in ’n uitknipsel van ʼn berig oor laasgenoemde instituut

se stemoefenaarprogram om Dowes korrek te leer ‘praat’ (Michaelides 1978) en daarom nie oor gebaretaal as sodanig nie. Die eerste keer dat die woord ‘sign language’ in ’n Engelse koerant gebruik word, het eers twee jaar later op 7 April 1981 voorgekom in ’n uitknipsel oor ’n gerapporteerde onderhoud met ’n Dowe waarin gemeld word dat hy en sy tolk “... gebaretaal met mekaar gepraat” het (Baron 1981).

Op grond van gepaste trefwoorde kon ’n korpus van 195 uitknipsels saamgestel word wat inligting bevat oor ingrepe wat betrekking het op taalbeplanningaksies gerig op die verhoging van SAGT se status in die openbare domein, maar ook op die gebruik en onderrig daarvan.

Origens is op bykomende sekondêre bronne staatgemaak om relevante inligting omtrent regserkenning in te win. Dit sluit in dokumentasie deur relevante rolspelers en studies oor die hele proses. Vanweë die feit dat PMG eers parlementêre prosesse sedert 1998 dokumenteer, is grondwetlike mylpale wat betref die ontwikkeling van die eerste demokratiese Grondwet van 1996 grootliks bekom van die Grondwethof se historiese oorsig daaromtrent (GHSA 2023), aangevul deur verwante media- en ander bronne.

Die bespreking van die wetgewende prosesse word sowel tematies as chronologies aangebied. Die tematiek word chronologies bepaal deur die voorkoms van getuienis

met betrekking tot spesifieke taalbeplanningaksies met die

sewentigerjare van die twintigste eeu as beginpunt. Soos

wat ’n identifiseerbare taalbeplanningsaksie sigself in die

data voordoen, word dit as tema chronologies bespreek soos dit tot en met die huidige tydperk ontplooi word. Oorhoofs beskou, word die temas in chronologiese orde aangebied ooreenkomstig die aangemelde voorkoms van die betrokke aktiwiteite. Die daaropvolgende tema volg dan chronologies op die datum van aanvang van aktiwiteite met betrekking tot die voorafgaande tema.

Uiteraard dra ’n analise van al die gemelde bronne by tot ’n historiografie van die taal, maar dit moet duidelik gestel word dat die monografie nie in die eerste instansie dit as oogmerk het nie. Dat veral die oorsig oor die wetgewende proses ’n historiese perspektief bied, is ’n terloopse uitkoms van die studie. Nietemin sluit die monografie aan by ’n tradisie wat ontwikkel het om die verhaal van SAGT aan die hand van ’n historiese tydlyn aan te bied. Vier beskikbare tydlyne het vir hierdie doel as vertrekpunt gedien, te wete dié van Penn (1993a:18), Reagan

et al. (2006:192 e.v.), Druchen (2014:75 e.v.) en Druchen (2023),

ofskoon soms ietwat kripties van aard en nie noodwendig vanuit ’n TBP-oogpunt aangebied nie. Die aanbieding wat later in die

monografie volg, word grootliks gebaseer op die meer onlangse en vollediger tydlyn van Du Plessis (2023).

Die rekonstruksie van die regserkenningsproses word in navolging van dié tradisie ook in die vorm van ’n historiese tydlyn aangebied, ondersteun deur tersaaklike toeligting. Een van die voordele van so ’n tydlyn is dat dit ’n oorsigtelike perspektief bied op die mylpale van die veramptelikingsproses. Ook help dit met die organisering van die data en skets dit ’n prentjie van die breër konteks waarbinne regserkenning in die geval van SAGT tot hiertoe afgespeel het.

Uiteindelik val die klem van die latere aangebode tydlyne en toeligting op ’n ontleding van drie stelle inligting, te wete inligting met betrekking tot relevante grondwetlike en verwante wetlike ontwikkelings, inligting met betrekking tot die parlementêre wetgewende proses en inligting met betrekking tot die aksies van veldtogvoerders en ander rolspelers.

Ter wille van die politieke konteks word die hoofmomente van die tydlyn ingedeel in terme van mylpale wat binne die termyne van verskillende post-1994 parlemente val. Omdat die bronne nie altyd spesifieke datums vermeld nie, word soms net jaartalle aan die mylpale gekoppel. Die regserkenningsproses strek oor verskillende termyne van die parlement heen, wat meebring dat komitees soos die GHK wat mettertyd deurlopend betrokke geraak het per parlementêre termyn opnuut saamgestel is. Vandaar dat die parlementêre termyn aan die afkorting GHK gekoppel word. GHK III verwys byvoorbeeld na die GHK van die derde post-1994 parlement, ensovoorts.

Die beperkte fokus van die huidige studie op die benutting van slegs dokumente wat in die openbare domein beskikbaar is, strook met die buiteperspektief van ʼn horende outeur wat die monografie uiteindelik bied. Vandaar dat die monografie nie op volledigheid kan aanspraak maak nie, omdat die aangebode inligting mank gaan aan ʼn binneperspektief. Moontlik sal latere studies hierdie leemte oorbrug.

1.5 Hoofstukindeling

Die monografie beslaan nege hoofstukke wat soos volg

ingedeel is:

die huidige studie betrekking het en staan spesifiek stil by

die verband tussen TBP en die regserkenning van nasionale gebaretale.

verampteliking wat op die 2023-Grondwetwysigingswet

uitgeloop het.

In vroeëre weergawes van die monografie het die fokus

op verskeie TBP-tipes geval en is derhalwe in verskillende hoofstukke aandag geskenk aan respektiewelik taalstatus-, korpus-, verwerwings- en prestigebeplanning. Die werkswyse het vanweë die noue verweefdheid van die verskillende tipes tot duplisering en herhaling aanleiding gegee, maar ook die koherensie van die ontplooiingsverhaal versteur. Vandaar dat op ’n meer chronologiese aanpak in die vorm van ’n tydlyn besluit is om die kern van die studie, te wete die opkoms van SAGT as amptelike taal, aan te bied. Derhalwe val die fokus hoofsaaklik op taalstatusbeplanning, maar word wel aandag geskenk aan die interessante dinamiek van interaksie tussen verskillende TBP-tipes.

Ook word die ondersoektydperk van die monografie

by die datum van die teoretiese verampteliking van SAGT op

19 Julie 2023 afgesny. (Die begrip teoretiese verampteliking

hou verband met die voorwaardelike verampteliking van die

betrokke wysigingswet, ʼn kwessie wat later in die studie

behandel word.) Teen die einde van hoofstuk 7 kom wel enkele kwessies na daardie datum ter sprake, maar word dit slegs gedoen om die outeur se standpunt oor die uitwerking van verampteliking te illustreer. ’n Opvolgstudie kan aandag gee aan

die verdere ontplooiing van verampteliking na 19 Julie 2023. Die

begindatum 1977 val saam met een van die vroegste inisiatiewe met betrekking tot taalbeplanning vir SAGT toe werk aan die eerste poging tot ’n soort SAGT-woordeboek afgeskop het.

Soos later aangetoon sal word, het Penn en Reagan (1990:96)

die inisiatief rondom die saamstel van ’n gebaretaalgids deur Nieder-Heitmann as die vroegste poging om SAGT in ten minste onderwysverband te standaardiseer, getipeer.

Hoofstuk 2

2.1 Inleiding

Aangesien gebaretale danksy die werk van die WFD en verskeie

verdrae van die VN met betrekking tot minderhede en persone

met gestremdhede veral vanaf die negentigerjare van die 20ste

eeu wêreldwyd toenemend meer prominensie begin geniet het, het dit as’t ware konvensie geword om by studies oor die onderwerp ter aanvang ’n aantal gereelde vrae omtrent die tale aan die orde te stel. Vroeë Suid-Afrikaanse outeurs oor die onderwerp, soos Penn et al. (1984), Penn (1993a), Aarons en Akach (1998), Aarons en Morgan (1998), Aarons (1999) en

selfs latere outeurs soos Storbeck (2000) en McIlroy en Storbeck (2011) se bydraes in dieselfde gees bied daarom ’n nuttige

vertrekpunt vir ’n bespreking oor kwessies omtrent gebaretale oor die algemeen en van SAGT in die besonder.

Na aanleiding van ’n internetsoektog val dit op dat ook nie-akademiese instansies aan die kwessies aandag gee,

meestal deur middel van Penn et al. (1984), ’n FAQ-rubriek, ‘Frequently Asked Questions about Sign Language’. Die rubriek

van die Nasionale Instituut vir Dowes (NID) in Worcester: ‘Wat is gebaretaal’, dien as ’n tipiese voorbeeld van dié wêreldwye

praktyk (NID 2021).

Teen hierdie agtergrond word vervolgens aan drie prominente kwessies aandag gegee, te wete die kwessie oor watter soort gemeenskap met gebaretaal geassosieer (moet) word, asook algemene kwessies omtrent gebaretale en kwessies spesifiek met betrekking tot SAGT.

2.2 Gebaretaalgemeenskap vs. Dowegemeenskap

Met die kroning (10 Augustus 2024) van Mia le Roux as Mej. Suid-Afrika 2024 is klem gelê op die feit dat sy “… die eerste

dowe Mej. SA” is, dit ten spyte van die feit dat sy op ’n vroeë ouderdom ’n kogleêre inplanting en daardeur die sogenaamde

“… gawe om te kan hoor” ontvang het (Mafu 2024a). Le Roux

is danksy dié mediese ingryping in staat om deur middel van gesproke taal (in haar geval Afrikaans en Engels) met horendes te kommunikeer. Sy het egter nie SAGT verwerf nie. Soos sy ’n paar dae na die kroning in ’n onderhoud met Naledi Maleo van Newzroom Afrika verduidelik, het sy vanweë omstandighede nooit die geleentheid gehad om SAGT aan te leer nie en het betrokkenes voluit op gesproketaalverwerwing gekonsentreer

(Newzroom Afrika 2024b).

In ’n opvolgberig na haar aankondiging omtrent die kroning skryf Mafu (2024b) dat “… dowe organisasies” Le Roux se kroning verwelkom het. Die joernalis haal onder meer Bruno Druchen, nasionale direkteur van DFSA, aan wat sy dank jeens die organisasie Mej. SA betuig dat hulle vir Le Roux toegelaat het om as ‘dowe deelnemer’ deel te neem terwyl sulke deelnemers vroeër geweier is. Hierna wys Claudine Storbeck van die Universiteit van die Witwatersrand (Wits) se Centre for Deaf Studies in ’n onderhoud met Naledi Maleo van Newzroom Afrika op die belang van Le Roux se besonderse prestasie vir “…’n baie groot deel van persone met ’n gehoorverlies wat na hulself as doof verwys” en dat die hele gebeurlikheid die diversiteit omtrent doofheid na vore bring. Storbeck benadruk die feit dat nie alle Dowes Suid-Afrikaanse gebaretaal gebruik nie: sommige mag verkies om te praat, want hulle is dalk tweetalig – sommige in beide gebaretaal en ’n gesproke taal – andere mag weer ander opsies verkies. Storbeck noem byvoorbeeld dat Le Roux tydens die Mej. SA-kompetisie verkies het om onderskrifte te benut en om die vrae skriftelik te ontvang (Newzroom Afrika 2024a).

Die hele gebeurlikheid illustreer die kompleksiteit van die onderliggende vraag wat in hierdie afdeling aan die bod kom, naamlik watter tipe gemeenskap hier sprake is, ’n gebaretaalgemeenskap of Dowegemeenskap of selfs albei.

In die bespreking wat volg, verdien twee kernaspekte ons aandag, te wete die rol van die doofheidfaktor teenoor die rol van die taalfaktor. ’n Mens kan die kompleksiteit deels vergelyk met die rol van die rasfaktor teenoor die taalfaktor by ’n gesprek oor die Afrikaanse taalgemeenskap wat mag neig om uit te loop op ’n debat oor Afrikanerskap. Veronderstel die begrip ‘gebaretaalgemeenskap’ kennis van ’n gebaretaal as onderskeidende kriterium of speel doofheid ook ʼn rol en veronderstel die begrip ‘Dowegemeenskap’ doofheid as onderskeidende kriterium of speel gebaretaal ook ʼn rol? Wat moet onder die begrip ‘doofheid’ verstaan word? Word ’n horende persoon wat ’n gebaretaal bemeester het, deel beskou van hetsy die gebaretaalgemeenskap of die Dowegemeenskap?

Die kwessie raak nog meer problematies omdat die konsep- gebaretaalgemeenskap minder algemeen gebruik word en daar meestal na die Dowegemeenskap verwys word. As vertrekpunt is dit daarom belangrik om te begryp wat met die begrip ‘Dowegemeenskap’ bedoel word.

Ladd en Lane (2013) ondersoek die relevansie van die

konsep-etnisiteit vir Dowegemeenskappe. Hulle steun op

Schermerhorn (1978:12) se definisie van etnisiteit as

’n kollektiwiteit met ’n werklike of vermeende gemeenskaplike afkoms binne ’n groter samelewing, herinneringe aan ’n gedeelde historiese verlede en ’n kulturele fokus op een of meer simboliese elemente wat

gedefinieer word as die toonbeeld van hul bestaan as

unieke groep.

Vir Ladd en Lane (2013:576) omvat Dowe etnisiteit die somtotaal van kollektiewe ‘doofhede’ binne ʼn spesifieke

gemeenskap. Dit omvat kollektiewe taal, kollektiewe identiteit, kollektiewe kultuur, kollektiewe geskiedenis, kollektiewe kunste, kollektiewe epistemologieë en ontologieë. Doofheid is vir hulle dan die meer omvattende begrip wat die somtotaal van “... alles wat Doof kan beteken” behels. Pudans-Smith, Cue

en Clark (2019) wys op ’n hele semantiese veld wat bestaan uit

woorde wat verwys na hoe mense met verskillende grade van

gehoorgestremdheid hulleself identifiseer en sluit in: doof,

doofblind (of DoofBlind), doofgestremd (of DoofGestremd), hardhorend, laat-doof en gehoorgestremd.

As sodanig bestaan doofheid dan inter-etnies – Dowe etnisiteit is konteks gebonde en verenig Dowes binne ’n lokale konteks, terwyl Doofheid tegelykertyd ook etniese grense oorskry. Dowes vanuit verskillende wêrelddele afkomstig van verskillende Dowe-wêreld-etnisiteite vind dat hulle desnieteenstaande heelwat gemeen het (Ladd & Lane 2013:577). Laasgenoemde outeurs verkies daarom eerder die groter begrip ‘Dowe-wêreld-etnisiteit’ (of net Dowe Wêreld) om die besondere dinamiek in perspektief te stel.

Die selfgeïdentifiseerde begrippe omtrent Doofheid verskil wesenlik van die gehoorverlies-kontinuum wat vanuit ’n horende perspektief ontwikkel is. Die doofheidkontinuum hou verband met die werk van onder meer Clark (1981) oor die klassifisering van gehoorverlies. Die outeur se onderskeiding van sewe grade van gehoorverlies, wat wissel van Normale Gehoor tot Uiters Ernstige Gehoorverlies, kan as ’n kontinuum van gehoorverlies beskou word. Die kategorieë tussen die twee punte op die kontinuum sluit in Geringe Gehoorverlies, Ligte Gehoorverlies, Matige Gehoorverlies, Matig Ernstige Gehoorverlies en Ernstige Gehoorverlies. Hardhorendes verskyn op verskillende punte van die kontinuum, maar dit is diesulkes wat ernstiger grade van gehoorverlies ervaar wat ’n mens sou identifiseer as persone wat grootliks van ’n gebaretaal vir kommunikasie afhanklik is. Dit val op dat Suid-Afrika se amptelike klassifisering van gehoorgestremdheid in die laaste twee sensusse grootliks met die betrokke kontinuum ooreenkom.

Die gebruik van die hoofletter-D in die ‘Dowe’ van ‘Dowe Wêreld’ is betekenisvol omdat dit na die betrokke etniese of kulturele kollektief verwys, ’n konvensie soortgelyk aan die skryfwyse van die begrippe ‘Afrikaner’, ‘Duitser’, ‘Israeli’, ensovoorts. Teenoor die gebruik van die hoofletter-D het die gedagtegang ontstaan dat die gebruik van die kleinletter-d in ‘dowe’ na ’n mediese toestand of gestremdheid verwys.

’n Mens merk die betrokke benadering in Njeyiyana

(2024) se opiniestuk tydens Dowebewustheidsmaand 2024, al

voer haar onderskeiding die kwessie ’n stap verder. Volgens haar verwys ‘Doof’ na persone wat deel vorm van die Dowekultuur en -gemeenskap terwyl ‘doof’ verwys na persone wat oraal doof of hardhorend is, níé gebaretaal ken nie en nie deel vorm van die Dowegemeenskap nie. Skynbaar beskou Njeyiyana kennis

van ’n gebaretaal as ’n deurslaggewende kriterium. Mia le Roux

kan hiervolgens nie daarop aanspraak maak dat sy deel is van die Dowegemeenskap nie terwyl ’n horende kind van ’n Dowe volwassene (HKDV – ‘CODA’ in Engels) (CODA International

2021) wat nie ‘oraal doof of hardhorend’ is nie wel kan; so ook ʼn student wat SAGT aan ’n universiteit soos Stellenbosch

Universiteit (waar die betrokkene doseer) bemeester en (natuurlik) met die Dowekultuur en gemeenskap assosieer.

Die kwessie van die gebruik van die twee konvensies het aanleiding gegee tot ’n dilemma, vernaamlik binne akademiese kringe. In een van die omvangrykste ondersoeke na die benamingsturksvy wys Pudans-Smith et al. (2019) op die kern van die huidige dilemma, naamlik dat die mees gangbare konvensie deur ’n horende persoon en tegnies gesproke ’n buitestander, ene James Woodward,1 ontwikkel is. Pudans-Smith en haar kollegas redeneer dat die konvensie indruis teen die gangbare gedagtegang binne die groter gestremdheidsbeweging wat vasgevang word in die bekende leuse ‘Niks oor ons sonder ons nie’ (Pudans-Smith et al. 2019:2092). Volgens hulle tref Dowes nie noodwendig self ’n onderskeid tussen Doof as kulturele aangeleentheid en doof as gestremdheid nie hoofsaaklik omdat heelwat hulself as ’n linguistiese minderheid beskou.

Ten einde inklusief te probeer wees, het die hiperkorrekte ‘d/D’-konvensie (of D/d-konvensie) egter in akademiese kringe ontwikkel om sodoende na die hele semantiese veld van doofheid te verwys. Pudans-Smith et al. (2019) probeer dan

1 Pudans-Smith et al. (2019:2113) verwys hier na Woodward se

kontroversiële referaat, “How You Gonna Get to Heaven if You Can’t Talk with Jesus: The Educational Establishment vs. the Deaf

Community”, wat hy in 1975 in Amsterdam gelewer het, soos in die drie outeurs se bibliografie vervat word.

ondersoek of ʼn konsensus omtrent (’n) korrekte benaming(s)

bereik kan word. Hulle kom tot die gevolgtrekking dat die hele kwessie eintlik steeds om verskeie redes ’n politieke tameletjie bly, veral onder die betrokkenes en dat die tyd vir ’n konsensus

nog nie ryp is nie. McIlroy en Storbeck (2011:499) koppel die

betrokke konvensie aan die sogenaamde eerste-golf doof/Dowe identiteitspolitiek wat berus het op ’n streng binêre teenstelling van mediese teenoor sosiokulturele perspektiewe van doofheid. Binne die tweede-golf identiteitspolitiek wat meer postmodern van aard is, word as’t ware vrede gemaak met doofheid en wegbeweeg van antagonisme jeens die horende wêreld. Die begrip ‘Dowe’ (gekoppel aan alle vorms van doofheid) het nou die gangbare inklusiewe benoeming geword.

Daarom benadruk Hoffmeister (2007) dat die Dowe Wêreld doofheid nie (langer) as ’n gestremdheid sien nie. Vanuit ’n Dowe perspektief beskou, word iemand nie as (kultureel) Doof geïdentifiseer op grond van sy/haar graad van doofheid nie. Volgens hom spruit die aanwending van doofheid as identiteitskriterium voort uit ’n Horende perspektief wat doofheid as gestremdheid beskou (wat ooreenkom met die sogenaamde mediese benadering tot doofheid). Onderliggend hieraan lê volgens Hoffmeister twee fundamenteel verskillende beskouinge omtrent “... anders wees”, ʼn negatiewe beskouing van Dowes as gestremd teenoor ’n positiewe beskouing van Dowes as ’n verskillende kultuur- of etniese groep, ’n kollektief wat essensieel deel vorm van ’n sogenaamde “... sienende kultuur”. Hoffmeister probeer derhalwe wegbeweeg van die uiterse binêre opstelling van doofheid as mediese kondisie (klein-d) teenoor doofheid as sosiale gegewe (groot-D). Dit wil voorkom asof ons Stellenbosse kollega Njeyiyana nie met dié beweging identifiseer nie, vandaar dat sy met die binêre onderskeiding volhard. Dit is daarom jammer dat sy op grond van haar onderskeiding aan joernaliste wil voorskryf hoe hulle na Dowes moet verwys (Njeyiyana 2024).

McIlroy en Storbeck (2011) voer die herdefiniëring deur Hoffmeister en andere nog ’n stap verder deur Dowe

identiteit as ’n vloeibare verskynsel te benader. Die outeurs

stel ʼn alternatiewe beskouing voor van Dowe identiteit as ’n

vloeibare bikulturele verskynsel wat beweeg tussen doofheid en

horendheid, in Engels voorgestel as ‘DeaF identity’ (in Afrikaans DoWe identiteit) waar die Engelse hoofletter ‘F’ (‘W’ in Afrikaans) na die vloeibaarheidsaspek verwys. Hulle etnografiese

ondersoek na hoe Dowes hulleself beskryf, bevind dat self

identifisering ’n belangrike element van Dowe identiteit vorm

(doof wees soos jy wil) eerder as ’n navolging van afgedwonge kategorieë. Hulle voorgestelde benoeming probeer om self

identifisering voorop te stel. Reagan (2022:170) benadruk daarom “… die sentraliteit

van taal by dowe identiteit”. Vandaar dat ’n mens (alhoewel klinkend na ’n kontradiksie) die Dowegemeenskap kan omskryf as ’n unieke etniese of kulturele groep wat gebaretaal en nie doofheid nie as primêre identiteitsmerker gebruik. Dit verteenwoordig duidelik ’n opvallend inklusiewer benadering as die een wat Njeiyana propageer.

Die konsep- gebaretaalgemeenskap kan in navolging van Reagan bykans as ekwivalent naas die konsep- Dowegemeenskap gebruik word. Trouens, vir McIlroy en Storbeck (2011:494) is die konsep- gebaretaalgemeenskap inderdaad sinoniem met die van die begrip ‘Dowegemeenskap’. Dit sou inderdaad die geval wees binne die assosiatiewe benadering van Hoffmeister waardeur beide primêre en sekondêre gebruikers ingesluit word. Afgesien van “... persone met gehoorverlies” (deesdae die meer gangbare generiese benoeming – kyk Storbeck in Newzroom Afrika 2024a) wat gebaretaal aangeleer het, vorm álle aanleerders van die taal hiervolgens ook deel van die gebaretaalgemeenskap. In hierdie sin is die term inderdaad ’n sinoniem vir die hergedefinieerde en inklusiewe konsep- (kultureel) Dowegemeenskap, maar val die klem net meer pertinent op gebaretaal. Dit is ’n term wat ’n mens in staat stel om ook sekondêre gebruikers van die taal te identifiseer (soos byvoorbeeld die gebaretaalstudente aan Stellenbosch Universiteit).

Ten einde die kwessie van linguistiese minderheid volledig te verwyder van enige moontlike assosiasie met gestremdheid

stel Batterbury, Ladd en Gulliver (2007:2899-2900) die konsep

“... Sign Language Peoples” (wat hulle tot SLPs afkort) voor, in Afrikaans ‘Gebaretaalvolkere’. Hulle koppel die begrip aan ’n parallelle begrip: ‘Eerste Nasie Volkere’. So geredeneer, kan Gebaretaalvolkere aanspraak maak op dieselfde taalregte en kulturele beskerming as inheemse Eerste Nasie Volkere. Hulle gee toe dat die konsep Doof (met hoofletter-D) onder bepaalde omstandighede steeds gebruik kan word om die onderskeid met die konsep doof (met kleinletter-d) as oudiologiese status aan te dui om te verwys na persone met gehoorverlies (teenoor horende persone) op ’n ander deel van die spektrum wat nie noodwendig deel vorm van ’n Gebaretaalvolk nie. Uiteindelik word Gebaretaalvolkere volgens hulle soos ander volkere deur ’n gemeenskaplike taal en gedeelde kultuur en geskiedenis gekenmerk, een wat baie anders is as die van ’n horende volk, ongeag gestremdheid en weerbaarheid. Batterbury en haar

kollegas (2007) se voorstel help om ’n duideliker onderskeid te tref tussen ’n definitief onderskeibare gebaretaalgemeenskap

teenoor ’n groepering van persone met gehoorverlies suiwer op oudiologiese gronde (teenoor die oudiologiese onderskeiding ‘horendes’) wat nie noodwendig ’n hardhorende gemeenskap vorm nie.

Die konsep ‘Gebaretaalvolkere’ sluit aan by die kulturele konsep ‘Dowegemeenskap’ soos deur die Dowe Wêreld vertolk, ’n konsep om na ’n gemeenskap te verwys wat gebaretaal as sentrale identiteitsmerker erken, ongeag daarvan of dit ’n eerste-of tweedetaal is en of vaardigheid daarin verkry is of nie. (Byna soos iemand wat as ’n Ier identifiseer en Iers hoog ag

sonder om in die taal vaardig te wees.) Wel bly die hele kwessie omtrent vrywillige assosiasie

soos geartikuleer in artikels 18, 30 en 31 van die Grondwet

’n uitdaging wat nie uit die oog verloor kan word nie. Die beroemde (dog taalkundig ietwat problematiese) woorde van die VSA se president John F. Kennedy, ‘Ich bin ein Berliner’ van 26 Junie 1963 (Landsberg 2023), illustreer ten beste die inklusiewe

aard van vrye kulturele assosiasie deur middel van taal, ongeag van die vlak van taalvaardigheid. By implikasie kan horende persone ook met die Dowe Wêreld assosieer. Terselfdertyd wil nie alle persone met gehoorverlies hulleself noodwendig as deel van die Dowe Wêreld beskou nie, soos McIlroy en Storbeck

(2011) betoog. Selfs al word die groot-D-konvensie insluitend

bedoel, baat diesulkes nie noodwendig daarby nie, wat ’n mens terugbring by die d/D-konvensie – weliswaar as skryfwyse om na die hele spektrum van persone met gehoorverlies te verwys, kennelik nie na ’n gemeenskap van persone met gehoorverlies nie. Alternatief kan die afkorting PGV (vir Persone met Gehoorverlies) dalk vir so ’n oudiologiese onderskeiding

oorweeg word. Nogtans los selfs die geïmpliseerde Dowe/PGV

onderskeiding nie die dilemma heeltemal op nie eenvoudig omdat Dowes gehoorverlies nie noodwendig as ’n verlies ervaar

nie, soos Reagan (2024:544) inderdaad benadruk. Ook Reagan (2024:537) betoog nietemin vir die behoud

van die d/D-konvensie as een wat volgens hom antropologies verdedigbaar is om te verwys na ’n onderskeibare ‘subkultuur’ of onderdrukte linguistiese en kulturele minderheid. Die motivering word primêr op grond van ’n gemeenskapskriterium (belangrik: nie ’n oudiologiese kriterium nie) gemaak soos blyk uit sy onderskeiding van subkultuur, minderheid, ensovoorts. Die vraag hieromtrent is of ’n mens wel na die hele spektrum van PGV as ’n minderheid of subkultuur kan verwys, veral as die betrokkenes hulself nie noodwendig as deel van so ’n verbeelde gemeenskap beskou nie. By implikasie transponeer Reagan die idee van ’n sogenaamde Dowekultuur (groot-D) op die ganse PGV-deel van die bevolking. Indien ’n mens nie na die hele sodanige groepering as ’n gemeenskap (hetsy subkultuur of minderheid) kan verwys nie, verval die noodsaak aan die d/Donderskeiding in werklikheid. Reagan se benadering verskil

daarom wesenlik nie veel van Njeyiyana (2024) se strakker

onderskeiding nie. Nietemin kan eersgenoemde se gebruik van die d/D-konvensie ook gesien word as ’n poging tot inklusiwiteit

deur te verwys na ’n groter oudiologies geaffekteerde groep

waarbinne daar sprake is van grade van gehoorverlies, maar tegelykertyd ook van ontkenning van gehoorverlies. Sbenader, lewer die d/D-konvensie ’n groter kritiese massa op om stukrag te verleen aan Dowe-en gebaretaalveldtogte. Dit is ’n benadering wat gegewe die relatiewe afname van doofheid onder meer in die VSA, die land met die grootste relevante populasie

(Hoffman et al. 2017), skynbaar relevant is.

Die (grootliks hiperkorrekte) geworstel met die d/Dkonvensie bevestig die belang daarvan om duidelik te onderskei tussen ’n identifiseerbare (of self-identifiseerbare) linguistiese en kulturele minderheid (Dowes) en ’n deel van ʼn bevolking wat oudiologies (en nie noodwendig kultureel nie) onderskeibaar is, met dien verstande dat die kategorieë nie absoluut is nie, maar eerder vloeibaar. Soos Smolen en Paul (2023) inderdaad benadruk, is daar (kulturele) Dowes wat hulself nie noodwendig as eksklusief Doof sal/wil identifiseer nie, terwyl daar weer PGV is wat hulself dalk wel as sodanig sal/wil identifiseer. Om dié rede behou laasgenoemde outeurs die d/D-konvensie, maar voeg daaraan die hh-konvensie (vir hardhorende persone) toe, wat natuurlik aanleiding gee tot ’n bykomende skryfwyse: ‘d/Dhh’. Hulle kom nietemin tot die gevolgtrekking dat die kontroversie oor die verskillende skryfkonvensies bly voortduur.

Die onderskeidende aspek wat outeurs meestal nalaat om te beklemtoon, het te make met die vraag of alle PGV hulleself as deel van ’n taalgemeenskap beskou al dan nie, met ander woorde of daar iets soos ’n PGV-taalgemeenskap bestaan. Die d/D-konvensie en al sy verdere geledinge onderskei nie voldoende tussen ’n ‘gemeenskap’ en ’n unieke deel van ’n bevolking (nie noodwendig ’n gemeenskap nie) wat grootliks op oudiologiese gronde onderskeibaar is nie. Dit sou daarom misleidend wees om na ’n sogenaamde d/Dgemeenskap te verwys, gewoon omdat daar nie werklik so ’n verskynsel bestaan nie. Dit sou slegs geldig kon wees in ’n geval waar d/D-persone met gebaretaal as gemeenskaplike taal identifiseer, dié eksklusiewe onderskeidende faktor (ongeag die individu se oudiologiese toestand) wat tipies is aan taalgemeenskapsvorming. Om dié slaggat te vermy, gebruik Byatt et al. (2021:5) eerder die konvensie DHH as oorkoepelende oudiologiese beskrywing om na alle persone wat doof of hardhorend is, te verwys – met ander woorde, alle PGV. Die konvensie DHH verwys nie na kulturele of linguistiese identiteit nie en kom grootliks ooreen met die afkorting PGV om na die ganse oudiologies identifiseerbare deel van ’n bevolking te verwys; ’n suiwer oudiologiese beskrywing. Hiervolgens kan die hoofletter Doof dan aangewend word wanneer ʼn unieke linguistiese en kulturele minderheid ter sprake kom, met dien verstande dat dit soos vroeër aangedui inklusief bedoel word en

nie eksklusief soos in Njeyiyana (2024) se opvatting nie.

Die Suid-Afrikaanse gebaretaalgemeenskap word in

die monografie as ’n unieke maar komplekse minderheids

gemeenskap beskou wat SAGT as gemeenskaplike

identifiseringstaal deel (nie noodwendig kennis daarvan nie),

maar wat soos ander linguistiese minderhede terselfdertyd ook deel (kan) vorm van bepaalde horende taalgemeenskappe (byvoorbeeld tegelykertyd Doof en Afrikaans). Per slot van rekening is dit ’n minderheid wat ’n suksesvolle veldtog gevoer het vir die erkenning van SAGT as 12de amptelike taal van Suid-Afrika, ’n veldtog wat deur ’n veel breër gemeenskap ondersteun is as waarvoor die kontensieuse d/D-konvensie ooit voorsiening kan maak omdat die veldtog selfs horendes ingesluit het. Dit maak taalpolitieke sin vir veldtogvoerders om ter wille van die groter saak persone buite die klein Dowegemeenskap te mobiliseer en die begrip meer inklusief te gebruik soos ’n bepaalde denkskool dit inderdaad bedoel.

2.3 Kwessies omtrent gebaretale

Van die kwessies omtrent gebaretale wat gereeld in vrae opduik, is of gebaretaal werklik ’n taal is, of dit ’n universele taal is wat alle Dowes oor die wêreld heen kan verstaan, of dit verwant is aan bepaalde gesproke tale, byvoorbeeld of ’n Dowe wat in

ʼn Afrikaanse huis grootword byvoorbeeld ’n tipe ‘Afrikaanse

gebaretaal’ praat en of ’n Sotho-Dowe ’n ‘Sotho-gebaretaal’ praat, ensovoorts.

Hierdie soort vrae spruit dikwels voort uit ’n mate van oningeligtheid oor die Dowegemeenskap en ‘hulle’ taal,

gebaretaal. Dit is eintlik onvermydelik dat ’n monografie

oor taalbeplanning vir SAGT ’n aantal kwessies rondom gebaretale aan die orde te stel en terselfdertyd poog om enkele wanopvattinge omtrent die unieke tale uit die weg te ruim.

2.4 Kwessies omtrent Suid-Afrikaanse Gebaretaal

Al was Suid-Afrika een van die eerste lande wat in 1996 in

artikel 6(5)(a)(iii) van die Grondwet erkenning aan ‘gebaretaal’

[sic] verleen het deur die taal in te sluit by die groep tale wat deel van PanSAT se taalmandaat vorm, het die wetgewer se nie-erkenning van ‘Suid-Afrikaanse Gebaretaal’ werklik nie die taalsaak ’n guns bewys nie. In plaas daarvan om sekerheid te skep, het die generiese benaming eintlik net meer vrae oor die taal laat ontstaan, onder meer oor ‘watter’ gebaretaal nou eintlik ter sprake is, of daar in Suid-Afrika ’n eenheidstaal bestaan, of dit ’n inheemse taal is, en so meer. Die ironie omtrent die hele naamkwessie is dat gedurende die stryd om verampteliking daar nooit gepoog is om ’n regstelling te bewerkstellig nie. Dit is

trouens eers met die 2023-Grondwetwysigingswet deurgevoer.

In die bespreking wat volg, word op hierdie en verwante vraagstukke ingegaan.

3.1 Inleiding

Soos ter inleiding genoem, is TBP vir gebaretale ’n relatief nuwe studieveld wat eintlik eers sedert die negentigerjare

van die 20ste eeu op dreef gekom het (De Meulder 2015:498; De Meulder, Murray & McKee 2019b:1). Reagan (2016:271-72)

verbind byvoorbeeld die groeiende strewe na die regserkenning

van gebaretale oor die laaste sowat 30 jaar direk aan taalbeplanningsaktiwiteite. Ook Quer en De Quadros (2012)

benadruk in hulle voorwoord tot ’n spesiale joernaaluitgawe oor taalbeplanning vir gebaretale so ’n verband. Trouens, hulle beweer dat die hele strewe na erkenning in werklikheid taalbeplanning vir gebaretale op beleidmakers se agenda geplaas het. Sodanige erkenning het progressief ontwikkel, meestal vanaf ’n erkenning van gebaretaal in die onderwys tot ’n erkenning van gebaretaal as volwaardige taal, tot die erkenning daarvan as minderheidstaal, tot die erkenning van die gebruik daarvan binne bepaalde amptelike funksies, tot uiteindelik die volwaardige erkenning daarvan as ’n amptelike taal.

Murray (2015a:375) wys daarop dat die strewe na regserkenning uiteindelik verband hou met die merkwaardige toename in die bestudering van die taal self sedert die tweede helfte van die twintigste eeu. Akademiese belangstelling in TBP vir gebaretale het mettertyd hieruit voortgevloei.

In die oorsig wat volg, word kortliks stilgestaan by aspekte van TBP waarna gekyk word en na wat hieromtrent in die gebaretaalwêreld gebeur.

3.2 Taalbeleid en -beplanning

Die konsep-TBP verwys na twee onderling verwante velde, maar word toenemend as ’n verweefde term gebruik, soos weer met die onlangse verskyning van die jongste handboek in die veld, getiteld The Routledge Handbook of Language Policy and Planning (Gazzola et al. 2024) geïllustreer word. Terwyl sommige soos Spolsky (2004) sou wou aanvoer dat taalbeleid

’n meer oorkoepelende konsep is, sou ander soos Kaplan en Baldauf (1997) weer wou argumenteer dat taalbeleid eintlik ’n onderafdeling van taalbeplanning is. Ten spyte van die verskille en oproepe om selfs na ’n ander breër konsep, taalbestuur (Jernudd & Neustupny 1987), te beweeg, het die gebruik van die saamgevoegde begrip TBP gevestig geraak. Volgens Johnson

(2013:3) het die konvensie ontstaan uit respek vir die tradisie van meer as 50 jaar op die gebied van taalbeplanning en vanweë

die onderlinge nabyheid van die twee velde.

Hornberger (2006:25) gee gepas toe dat die TBPaanduiding in werklikheid heel bruikbaar is as ’n herinnering aan hoe onlosmaaklik die twee velde aan mekaar verbonde is, maar ook as ’n manier om die probleem van hoe presies die twee velde verwant is, te systap. Die saamgevoegde konsep verwys sekerlik na twee verskillende, dog nou verwante, aspekte van taalintervensie (Du Plessis 1995), met ander woorde na pogings om ’n taalsituasie in ’n spesifieke rigting te stuur, of mense se taalkeuse binne die situasie te beïnvloed of te manipuleer. Die verskille kom veral na vore wanneer ’n mens die twee tipes taalintervensies vanuit ʼn ontwerpperspektief beskou.

Vanuit ’n ontwerpperspektief beskou, stel ’n mens veral belang in die uitkomste of artefakte wat deur intervensies soos taalbeleid en taalbeplanning opgelewer word (Weideman 2017a). Simplisties beskou, lewer taalintervensies deur middel van beleid meestal ’n taalbeleidsartefak op, hetsy in die vorm van ’n taalbeleidsverklaring of ’n taalbeleidsdokument, waarin wesenlik aangedui word watter taal of tale om binne welke funksies en domeine aan te wend en watter voorwaardes hieromtrent geld. Taalbeplanning daarenteen lewer ’n andersoortige uitkoms of artefak op, meestal bekend as ’n taalplan of taalprogram. ’n Taalplan dui tipies die HOE van die realisering van ’n taalbeleid aan: wat bereik wil word, hoe dit bereik moet word, volgens watter beginsels en met welke hulpbronne. Die inwerkingstelling van so ’n taalplan kan soms ook as taalbeleidsontplooiing waargeneem word, ’n verskynsel wat nogeens die verwikkeldheid van die twee tipes taalintervensie illustreer. Nietemin kan taalbeplanning

ook taalbeleid vooruitgaan, tipies binne ʼn situasie waar die

taalplan die daarstel van ’n gunstige(r) taalbeleid op die oog het. In so ’n geval kan die verwikkeldheid van die twee taalintervensies waargeneem word in ’n proses wat weer met taalbeleidsformulering verband hou.

Die raamwerk vir taalbeplanningsoogmerke wat deur Hornberger (2006) ontwikkel en deur Kaplan en Baldauf (2003) en Du Plessis (2022a) gemodifiseer is, erken dié verwikkeldheid deur drie kernkonstrukte, te wete taalbeplanningstipes, taalbeplanningsbenaderings en taalbeplanningsoogmerke te integreer (Tabel 3). As resultaat verkry ons ʼn raamwerk wat besonder bruikbaar is vir die doeleindes van die analisering van TBP-aksies.1

Wat in gedagte gehou moet word, is dat al vyf tipes taalbeplanning en die verbandhoudende taalbeplanningsbenaderings uiteindelik nie noodwendig overt (openlik) aangepak word nie. Al hoe meer kenners benadruk die hele kwessie van koverte (verborge) TBP (Schiffman 1996; Shohamy 2006). By overte taalbeplanning maak die ondersoeker staat op ’n analise van gedokumenteerde taalplanne en verwante dokumente, met ander woorde op getuienis van TBPaktiwiteite en ooreenkomstige artefakte wat in die openbare ruimte beskikbaar is. Aktiwiteite met betrekking tot koverte taalbeplanning is soms moeiliker om na te spoor, deels omdat daar soms agter die spreekwoordelike skerms beplan word en (meer) dikwels nie in ooreenstemming met gedokumenteerde afsprake nie.

Hornberger (1994; 2006) se indeling word hier nagevolg, met

ander woorde beleidsbeplanning met betrekking tot bepaalde

onderwysverwante domeine. Kaplan en Baldauf (2003) se indeling verwys na spesifieke vorms van taalbeleidsbeplanning

en is nuttig wanneer byvoorbeeld ondersoek ingestel word na taalverwerwingsbeplanning binne elk van Hornberger se domeine.

Tabel 3: Bygewerkte Raamwerk vir Taalbeplanningsoogmerke

Nog ’n aspek van TBP wat nie pertinent in die raamwerk aangeraak word nie, is die onderskeid tussen aktiwiteite met betrekking tot van-bowe-na-benede TBP (verwysende na taalintervensies deur owerhede en ander gesaghebbende instansies) en aktiwiteite met betrekking tot van-benede-nabowe TBP (verwysende na intervensies deur nie-gesaghebbende instansies en individue). Die onderskeid is wel betekenisvol omdat dit die aandag vestig op die verskillende rolspelers wat by taalintervensies betrokke kan wees, ook bekend as taalbeplanningsagente (TBA), sommige daarvan instansies wat nie altyd noodwendig aan TBP gekoppel word nie.

Das Gupta en Ferguson (1977:5) omskryf TBA as agentskappe wat betrokke is by die aanduidende, regulatiewe, promoverende en produktiewe funksies van taalbeplanning. Die aanduidende funksie van taalbeplanning hou verband met die assessering van ’n taalsituasie in terme van sosiopolitieke vereistes. Die funksie strek oor al drie die ander heen. Die regulatiewe funksie hou verband met gesaghebbende optrede wat deur middel van openbare maatreëls geneem word, ondersteun deur sanksies om die gebruik van geselekteerde tale in geselekteerde domeine aan te moedig. Die funksie hou grootliks verband met statusstandaardisering en taalin-onderwysbeplanning. Die produktiewe funksie hou verband met die ontwikkeling van die kapasiteit van ’n aangewese taal om die eise vir die gebruik van die taal in hoë funksies die hoof te bied. Dit hou grootliks verband met korpusstandaardisering en verbouingsbeplanning, maar ook met tipiese taalontwikkelingsaktiwiteite soos leksikale en stilistiese modernisering. Die promoverende funksie hou verband met linguistiese posisionering, ’n aspek wat nou verwant is aan taalprestigebeplanning.

Deur die taalbeplanningsfunksies met die raamwerk vir taalbeplanningsdoelwitte te verbind, word dit moontlik om te onderskei tussen ’n verskeidenheid TBA wat by TBP betrokke kan wees. Tabel 4 doen op grond van die verkreë insigte omtrent die verskillende rolspelers betrokke by TBP ’n tipologie van TBA aan die hand.

Tabel 4: Tipologie van TBA

Svoorgestel, word dit duidelik dat dit nie slegs owerhede is wat by TBP-aktiwiteite betrokke is nie. Om ’n geheelbeeld van taalintervensie as verskynsel te kry, vereis dat ingegaan moet word op die werksaamhede van ’n verskeidenheid TBA. Deur die werk van TBA in terme van die tipologie te bestudeer, kan ’n mens ’n beter insig verkry in hul rol in ’n TBP-program, eerder

as om gelei te word deur die konvensionele binêre klassifisering

van regeringsagentskappe teenoor nieregeringsagentskappe, gespesialiseerde teenoor nie-gespesialiseerde agentskappe, ensovoorts, onderskeide wat soms in die literatuur voorkom

(Kaplan & Baldauf 1997:5; Haarmann 1990:120-21).

Die tipologie van Tabel 4 bied ’n basis vir ’n meer

sistematiese beoordeling van die effektiwiteit van TBA, ’n

algemene bekommernis onder beide die oorspronklike en meer

kontemporêre geleerdes wat oor TBA skryf (Spolsky 2011).

’n Vergelykende studie oor die rol van TBA by taalbeplanning in Suid-Afrikaanse hoër onderwys met betrekking tot die suksesvolle institusionalisering van Afrikaans as hoëronderwystaal en die mislukkende institusionalisering van die Sintutale illustreer die nut van die tipologie (Du Plessis 2020b). Die resultate van dié studie toon dat by die Afrikaanse geval ’n verskeidenheid TBA betrokke was, wat wissel van studenteverenigings, taalorganisasies en taalliggame as die samestellers asook universiteitsenate, ministeriële besluitnemers en wetgewers as responsiewe implementeerders. Daarteenoor, in die geval van die Sintutale val die beperkte betrokkenheid van TBA en die prominensie van ministeriële en verwante besluitnemers en ’n mate van betrokkenheid deur statutêre liggame en universiteite op. Dit is veral opvallend dat geen gedokumenteerde bewyse van die betrokkenheid van taal- en studente-organisasies by pogings tot die institusionalisering van die Sintutale bestaan nie. Die eerste geval illustreer die krag van taalbeplanning van benede en die tweede die swakheid van taalbeplanning van bowe en dui daarop dat vir TBP om te slaag, ’n mens ideaalgesproke interaksie tussen ’n verskeidenheid TBA benodig, maar dat die rol van promoverende TBA nietemin swaar weeg. Hul rol is besonder doeltreffend in van-benedena-bowe bewegings. Onderliggende faktore soos kennis van die bevorderde taal asook taallojaliteit (Steyn 1997), speel hierin ’n belangrike rol.

Aangesien die tipologie van TBA ook vir taalaktiviste voorsiening maak, is dit noodsaaklik om die hele kwessie van taalaktivisme ook aan te roer. Combs en Penfield (2012) stem saam dat taalaktivisme beslis ’n rol speel by die bereiking van resultate in veral die wetlike arena, maar dat dit nogtans ’n nie-erkende of waarskynlik onderskatte element van die beleidmakende of selfs wetgewende proses is. Volgens die outeurs word taalaktivisme spesifiek gerig op die beïnvloeding of verandering aan bestaande beleid (Combs & Penfield

2012:462). Hulle siening sluit natuurlik aan by Martel (1999:49)

se benadering, met die verskil dat laasgenoemde die klem laat val op taalregteaktivisme. Op grond van laasgenoemde se onderskeiding van ses instrumente van taalregteaktivisme

– wat uiteraard ook op taalaktivisme betrekking het – het Du

Plessis (2006:77) ’n tipologie van taalaktivisme ontwikkel soos weergegee in Tabel 5. Taalklagtelegging is as ’n sewende

instrument toegevoeg.

Tabel 5: Tipologie van taalaktivisme

Die linkerkolom dui ’n glyskaal aan van aksies wat wissel van besonder matig tot uiters konfronterend. Volgens Martel (1999:63) is litigasie waarskynlik die suksesvolste van al die instrumente, maar uit haar oorsig van taalaktivisme in Kanada blyk dit dat ’n kombinasie van instrumente meestal wel gewenste resultate kan oplewer. Die verskeidenheid instrumente veronderstel natuurlik die betrokkenheid van verskillende

rolspelers by die beïnvloeding van taalbeleidsvorming.

Die onderskeie tipologieë skep ’n raamwerk waarteen die dokumentering van die geskiedenis van TBP vir gebaretale ondersoek kan word.

3.2 Taalbeleid en -beplanning vir gebaretale

Branson en Miller (1997) voer die ontwikkeling van formele regeringstaalbeleide met betrekking tot lande se nasionale gebaretale terug na die verspreiding van nasionalismes en van nasionale en internasionale bewegings op die gebied

van menseregte en spesifiek die onderwys. Volgens Murray (2015a:375) het die oprigting van skole vir dowes naas gedeelde

gebaretaalgemeenskappe waar gebaretale deur beide dowe en

horende mense gebruik word, in werklikheid ʼn deurslaggewende

rol (ge)speel by die ontwikkeling van gebaretale.

Timothy Reagan is soos eerder vermeld een van die toonaangewende outeurs oor TBP vir gebaretale, asook oor taalbeplanning vir SAGT. In een van sy meer resente bydraes benadruk hy die onbetwiste status wat ’n belangstelling in TBP vir gebaretale in die oorhoofse studiegebied geniet

(Reagan 2024). Hy baseer sy standpunt natuurlik deels op sy toonaangewende monografie op die terrein, Language policy and planning for sign languages (Reagan 2010).

Reagan bespreek in sy monografie die noodsaak aan TBP vir gebaretale binne die konteks van die wêreldwye belangstelling in TBP-aktiwiteite oor die algemeen, maar spits hom dan toe op die groeiende belangstelling met betrekking tot gebaretale. Hy rig die publikasie op twee gehore, ten eerste kundiges van die TBP-terrein wat nie noodwendig op die hoogte is van TBP vir gebaretale nie en ten tweede op die Dowe Wêreld wat weer nie noodwendig op die hoogte is van die breër terrein van TBP nie. Vandaar dat die outeur die eerste twee hoofstukke van die monografie gebruik om twee groepe lesers te oriënteer, enersyds met betrekking tot die Dowe Wêreld en andersyds met betrekking tot TBP as studieterrein.

Beide hoofstukke bied uitstekende oorsigte oor die twee onderwerpe wat waardevolle oriënterings vir die oningeligte leser verteenwoordig. In die eerste hoofstuk kom onder meer konsepte en benaderings tot doofheid ter sprake, die aard van gebaretaal en die sogenaamde kultuur en (strenggesproke) die leefwêreld van die Dowes of Gebaretaalvolkere, waaronder literêre tradisie, humor, gedragsnorme, historiese bewustheid, ensovoorts. Ook hanteer die outeur in die betrokke hoofstuk die ingewikkelde en meestal gespanne verhouding tussen die dowe en horende wêrelde. Die tweede hoofstuk verstrek ’n rasionaal waarom TBP oor die algemeen nodig is en bied ’n saaklike oorsig op die geskiedenis van die twee studievelde, waarna ingegaan word op die aard, oogmerke en tipes taalbeplanning, asook die funksies en prosesse van taalbeplanning. Reagan staan ook stil by oriënterings en ideologieë van TBP en ten slotte ook by die verband tussen TBP en taalregte, waaronder ook TBP in die onderwys ter sprake kom.

Die derde hoofstuk bied ’n oorsig oor TBP vir AGT en watter rol laasgenoemde by die legitimisering van die taal gespeel het. In die vierde hoofstuk kom handmatige tekenkodes as gevallestudie in TBP ter sprake. Handmatige tekenkodes word soms vanweë hulle aard om gelyktydig met gesproke taal gebruik te word ook as handmatige gekodeerde gesproke taal beskou, in Reagan se geval handmatige gekodeerde Engels. Hy behandel die ontwikkeling van die spesifieke vorm van gebaretaal asook die linguistiese, kulturele en opvoedkundige beperkinge daarvan. Reagan bied in die vyfde hoofstuk van sy monografie ’n stimulerende oorsig van wêreldwye TBPaktiwiteite met betrekking tot status-, korpus-, verwerwings- en houdingsbeplanning vir verskeie nasionale gebaretale. Vanweë sy bekendheid met die Suid-Afrikaanse situasie behandel hy kortliks SAGT as gevallestudie van TBP in post-apartheid Suid-Afrika. Hy gee ook natuurlik aandag aan die kwessie van taalregte, ’n kwessie wat hy in latere publikasies

verder voer (Reagan 2016; 2022). Die slothoofstuk van Reagan se belangrike monografie

staan saaklik stil by uitdagings met betrekking tot TBP vir gebaretale. Hy benadruk die noodsaak aan ’n vollediger TBP-program vir gebaretale in plaas van een wat slegs op die onderwys, televisie en tolking fokus, ’n benadering wat soortgelyk is aan TBP vir gesproke tale. ’n Volronde TBP-program behoort volgens hom taalbemagtiging aan die hand

te werk (Reagan 2010:152 e.v.). Hy beklemtoon dieselfde

benadering in sy heel jongste publikasie oor die onderwerp

(Reagan 2024). Naas Reagan se monografie het Gallaudet Universiteit

(’n universiteit wat primêr dowe persone bedien) twee spesiale uitgawes van sy vakjoernaal, Sign Language Studies, oor die onderwerp die lig laat sien, die eerste in 2012, getiteld Special Issue: Language Planning and Policies for Sign Languages (Quer & De Quadros 2012) en die tweede in 2015, getiteld Special Issue: Language Planning and Sign Language Rights (Murray 2015b).

Die rasionaal vir die eerste spesiale uitgawe is volgens die samestellers om aandag te gee aan presies dit waarvoor Reagan

in sy monografie gepleit het, naamlik ’n breër aanpak van TBP

vir gebaretale.

Quer en De Quadros (2012) wil met die samestelling

van hulle spesiale weergawe aandag skenk aan ’n “...

gemodifiseerde perspektief” van TBP vir gebaretale wat

wegbeweeg van doofheid as gestremdheid na Doofheid as linguistiese minderheidskwessie. Eersgenoemde benadering word verbind aan ’n enger fokus op aksies met betrekking tot onderwys en toeganklikheid vir Dowes, terwyl laasgenoemde eerder konsentreer op TBP vir gebaretale as minderheidstale en op die verbreding van die taalregte van gebaretaalgebruikers. Vandaar dat die sewetal bydraes wat hulle insluit ’n perspektief bied op die suksesse en tekortkominge wat betref minderheidstaalbeplanning in enkele geselekteerde lande, uit

Suid-Amerika: Brasilië en Uruguay; uit Noord-Amerika: Quebec en die VSA; en uit Europa: Katalonië, Spanje, Italië, Swede en

Nederland. Die bydraes gee veral aandag aan status-, korpus-en verwerwingsbeplanning in die betrokke lande en dien daarom as basis vir vergelykings en analises met betrekking tot die ontwerp en implementering van taalbeleid vir gebaretale as

minderheidstale. Vir Quer en De Quadros (2012) lewer sodanige

vergelyking belangrike insigte op omtrent die relatiewe belang van die regserkenning van nasionale gebaretale. Hulle wys daarop dat wetlike prestasies nie noodwendig altyd die gewenste uitkomste vir gebaretaalgemeenskappe oplewer nie en dat

verwante TBP-aksies meestal minder verreikend en doeltreffend

is as wat verwag word. Taalwetgewing alleen verander nie noodwendig die lewens van gemeenskappe nie, konstateer hulle.

In aansluiting by die kritiese perspektief wat die redakteurs van die eerste spesiale uitgawe oor TBP vir gebaretale op die sukses en tekortkominge van ’n minderheidstaalbenadering bied, delf die tweede uitgawe dieper deur in te speel op die interseksie tussen taalhoudings, openbare beleid en Dowegemeenskapsdiskoers op nasionale, streeks-en internasionale vlakke. Die verdieping sluit aan by die toenemende wêreldwye belangstelling in die taalregte van ’n unieke taalminderheid (Murray 2015a:375), vandaar dat Murray self in sy inleiding asook in die eerste bydrae spesifiek op taalregte fokus, terwyl drie verdere bydraes (twee deur De Meulder en een elk deur McKee en Manning) die hele kwessie van die regserkenning van gebaretale onder die loep neem. In die ander twee bydraes oorweeg Krausneker (2003; 2008) die rol van ideologieë en houdings met betrekking tot die erkenning van die taalregte van gebaretaalgemeenskap, terwyl Adam (2015) die hele kwessie van taalstandaardisering krities beskou. Murray (2015a:378) vind dat die betrokke bydraes ’n belangrike perspektief bied op veldtogte vir gebaretaalregte in verskillende lande en dat veral veldtogvoerders belangrike lesse hieruit kan leer.

Ronice de Quadros, een van die redakteurs van Sign Language Studies se eerste spesiale uitgawe oor TBP vir gebaretale, dra in 2018 ook ’n hoofstuk oor die onderwerp tot die toonaangewende The Oxford handbook of language policy and planning by, getiteld Language policies and sign languages (De Quadros 2018), ’n verdere bevestiging van die status wat TBP vir gebaretale reeds in die betrokke studieveld geniet. Reagan (2024) se meer resente bydrae tot ’n soortgelyke handboek, The Routledge handbook of language policy and planning, beklemtoon die punt verder. Besonders omtrent De Quadros se bydrae is ’n afdeling waarin hy ’n agenda vir gebaretaalbeleid en -beplanning behandel en waarin hy voortborduur op Reagan se 2010-oproep vir ’n oorkoepelende TBP-program vir gebaretale. De Quadros se hoofstuk word goed aangevul en gekomplementeer deur twee meer onlangse bydraes van Reagan, “Language planning and

language policies for sign languages: an emerging civil rights

movement” Reagan (2022) en “Sign languages and language policy” (Reagan 2024), waarin hy klem lê op die verband tussen

gepaste TBP en die taalregte van die gebaretaalgemeenskap as ’n linguistiese minderheid.

Beide outeurs raak die verband tussen gepaste TBP

vir nasionale gebaretale en hulle regserkenning as taal van ʼn

linguistiese minderheid aan. Dit is daarom heel gepas dat in die

jaar waarin die WFD se WFD Charter on Sign Language Rights for All (WFD 2019) bekendgemaak is, by Multilingual Matters die eerste bundel oor die regserkenning van gebaretale, getiteld The legal recognition of sign languages: advocacy and outcomes around the world, verskyn (De Meulder et al. 2019). De Meulder (2015)

se eerste volledige oorsig oor die regserkenning van nasionale

gebaretale moes sekerlik as stimulus vir so ʼn omvattende

publikasie gedien het.

Met hulle bundel speel De Meulder en haar kollegas in op die groeiende belangstelling in die regserkenning van gebaretale

(De Meulder et al. 2019a:1-2), ʼn tema wat in werklikheid gehelp

het om TBP vir gebaretale op beleidmakers se agenda te plaas

(Quer & De Quadros 2012). Dit is daarom nie vreemd nie dat De Meulder et al. (2019a) ’n oorsig gee van die ontwikkeling van

die veld en veral klem lê op die verwikkelde verband tussen die regserkenning van en TBP vir gebaretale.

The legal recognition of sign languages bevat 18 studies van lande uit Europa, die VSA, Suid-Amerika en Asië asook ’n studie van Nieu-Seeland, versprei oor vier afdelings, elk afgestem op ’n spesifieke aspek van regserkenning: resente gebaretaalwette, implisiete regserkenning, deurlopende veldtogte vir eksplisiete regserkenning en die implementering van gebaretaalwette. As sodanig dokumenteer die bundel tegelykertyd die vordering wat gemaak word met TBP-aksies en taalaktivistiese veldtogte vir die erkenning van nasionale gebaretale ten einde ’n beter taalregtebedeling vir gebaretaalvolke te beding, asook vordering met die bestudering van verskeie verskynsels. Die bydraes van die bundel bevestig die sentrale rol wat TBP speel by die wêreldwye beweging om gebaretale wetlike erken te

kry. Inbegrepe hierby is die rol van gebaretaalveldtogvoerders oftewel gebaretaalaktiviste as TBA.

Ofskoon ’n relatief nuwe belangstellingsveld soos De

Meulder (2015:498) uitwys, toon die gemelde publikasies en

nog vele meer dat die studieveld TBP vir gebaretale ondertussen ’n erkende belangstellingsveld binne die oorhoofse dissipline geword het.

Een van die kenmerke van studies in TBP vir gebaretale is dat hulle dikwels ’n historiese oorsig oor die geskiedenis en ontwikkeling van TBP vir gebaretale insluit, maar oorwegend aandag skenk aan die ontwikkeling en implementering van taalbeplanningsprogramme vir nasionale gebaretale en die evaluering van die effektiwiteit van sulke programme. Aandag word ook geskenk aan die impak van TBP op Dowegemeenskappe en toenemend ook aan die rol van die betrokke gemeenskappe by sulke aksies.

Nieteenstaande die feit dat alle tipes taalbeplanning deurlopend in tersaaklike studies aandag kry, merk ʼn mens tog ʼn mate van progressie deurdat aanvanklik heelwat aandag aan korpusbeplanning en taal-in-onderwys-beplanning aandag gegee is maar dat mettertyd verskeie aspekte van statusbeplanning na die voorgrond begin tree het. Die progressie hou uiteraard direk verband met die groeiende beweging vir die regserkenning van gebaretale, ’n taalstatuskwessie. Verbandhoudend hiermee het verdere kwessies omtrent taalstatusbeplanning ook aandag begin geniet, onder meer taalverspreiding in die uitsaaiwese en die werkplek, intertalige kommunikasie (spesifiek gebaretaaltolking) asook taalbevordering. Ook kwessies omtrent prestigebeplanning het mettertyd op die agenda begin verskyn. In die meer onlangse tyd word toenemend spesifiek aandag gegee aan regserkenning as ’n vorm van taalstatusbeplanning en saam daarmee aan die erkenning van taalregte (Reagan 2016; 2022). Om hierdie rede word ’n afdeling in die monografie afgestaan aan die regserkenning van nasionale gebaretale.

’n Bykomstige rede is dat ’n perspektief op die regserkenning van gebaretale kan meehelp om regstellings te maak omtrent foutiewe inligting wat onder meer oor die

erkenning van gebaretale as amptelike tale gemaak word. In die aanloop tot die verampteliking van SAGT is allerlei getalle en gegewens rondgegooi oor die soortgelyke amptelike erkenning aan die nasionale gebaretale van ander lande. Skynbaar word die nogal gesaghebbende World Atlas se getal van 41 sodanige

lande (WorldAtlas 2023), as betroubaar aanvaar, selfs al word

Suid-Afrika as een van die lande hierby ingereken nog voordat sodanige erkenning op nasionale vlak verleen is. Die feitlike situasie sien aansienlik anders daaruit, soos reeds aangedui.

3.4 Die regserkenning van nasionale gebaretale

Ter inleiding is saaklik vermeld dat lande vanaf die vroeë negentigerjare van die vorige eeu aandag begin gee het aan die wetlike erkenning van hulle nasionale gebaretale, ’n verskynsel

wat sedert die negentigerjare van die 20ste eeu nougeset deur die WFD geboekstaaf word en infografies aangebied word (WFD 2025). Opvallend omtrent die WFD-databasis is dat dit geen

dokumentêre bewyse vir die organisasie se aansprake omtrent gebaretaalwetgewing in die gelyste lande bevat nie. Die egtheid

van die lys kan nie sonder aansienlike moeite geverifieer

word nie.2

Quer en De Quadros (2015:128) wys pertinent daarop dat

die VN se verklaring oor die regte van minderhede (VN 1992)

naas die oor inheemse volke (VN 2008) wat in 2007 aanvaar is, spesifieke wetgewing en aktiewe beleid onder state bevorder

het ten einde die oogmerke van die onderskeie verklarings te realiseer. Al wys die outeurs daarop dat die uitkomste hiervan met betrekking tot gebaretale nie noodwendig altyd aan verwagtinge voldoen het nie, het soos eerder aangevoer 81 uit

193 VN-lidlande teen 13 Mei 2025 reeds regserkenning aan hulle

nasionale gebaretale verleen.

Figuur 1 dui die verspreiding van lande se regserkenning

van hulle gebaretale sedert 1992 aan, ’n gemiddeld van ongeveer

drie lande per jaar oor daardie tydperk, gebaseer op die WFD se

lys oor lande wat wetgewing uitgevaardig het wat Dowes se reg

2 Die outeur het tydens die saamstel van die monografie die WFD

hierop gewys, maar kon geen reaksie ontlok nie.

erken om hul nasionale gebaretale in verskillende lewensareas te gebruik.

Figuur 1: Verspreiding van VN-lidstate se regserkenning van

hulle nasionale gebaretale (teen 13 Mei 2025)

Die grafiek toon dat 35% van VN-lidstate reeds voor die tweede VN-verklaring van 2007 wetlike erkenning aan hulle gebaretale

verleen het, by implikasie na aanleiding van ’n veronderstelde erkenning van die linguistiese minderheidstatus van Dowes. In haar verslag oor ’n behoefteontleding onder lidstate van die Raad van Europa oor die beskerming en bevordering van gebaretale en die regte van hulle gebruikers sluit Krausneker

(2008:11) aan by die Europese diskoers oor die regserkenning

van gebaretale wat sedert 1992 na aanleiding van die Raad van Europa se Europese Handves vir Streeks- of Minderheidstale (ER

1992) en ’n 2003-aanbeveling deur dieselfde raad omtrent die beskerming van gebaretale (Wheatly & Pabsch 2010:37) ontstaan

het.

De Meulder et al. (2019a:4-5) wys op die dualistiese aansprake wat soms deur Dowegemeenskappe gemaak word wanneer hulle hul op die interseksionele regte van tegelykertyd linguistiese minderheid en gestremdheidsminderheid beroep. Hierin speel volgens die outeurs die VN se Convention on the Rights of Persons with Disabilities (VN 2006) wat in 2006 aanvaar is, maar eintlik eers in 2008 in werking getree het, ’n deurslaggewende rol. Artikel 21(e) van die konvensie verwag van lidstate om die nodige stappe te neem om te verseker dat hulle gebaretale erken en hul gebruik bevorder word. Let daarop dat nie pertinent na regserkenning of erkenning as ’n amptelike

taal verwys word nie. Uit die WFD se Charter on Sign Language Rights for All (WFD 2019) ’n dekade later blyk dat die organisasie

nietemin die betrokke verwysing interpreteer as verwysende na regserkenning. Die federasie benadruk in sy handves die feit dat die erkenning van die VN se verklaring van 23 September as International Sign Language Day (VN 2017) (by implikasie) die regserkenning van nasionale gebaretale as amptelike tale bevorder. ’n Mens moet toegee dat so ’n vertolking van ’n relatief neutrale standpunt ietwat opportunisties is.

Dit is opvallend dat 72% van die lande wat wetlike

erkenning aan hulle gebaretale verleen dit na die aanvaarding

van laasgenoemde 2006-konvensie gedoen het. Nogtans

sou dit misleidend wees om op grond van die betrokke

mylpaal in die erkenningstydlyn enige geldige afleidings te maak omtrent die spesifieke regte betrokke, sonder om

elke land se wetgewing diepgrondig te ontleed. ’n Mens moet nie die rol van die sogenaamde “... vermenging van taalgestremdheidsperspektiewe” onderskat of uit die oog

verloor nie. De Meulder et al. (2019b:304) wys juis daarop

dat strategiese winste vir gebaretaalerkenning dikwels steeds binne ’n gestremdheidsraamwerk gerealiseer word. Hulle noem

spesifiek die geval van Nieu-Seeland se gebaretaalwet (NZG 2006) as die direkte uitkoms van sodanige vermenging. In die

vorige afdeling is verwys na die SAGT-beweging wat van presies dieselfde strategie gebruik maak.

Die WFD redeneer in sy toeligting omtrent die wetlike erkenning van nasionale gebaretale dat ingevolge die CRPD alle lande onder die verpligting staan om die wetlike erkenning van hul nasionale gebaretale te bevorder (WFD 2025). Dit laat die vraag ontstaan wat presies met die wetlike erkenning van gebaretale bedoel word.

Volgens Pabsch (2017:367) het die begrip “... regs

erkenning van gebaretaal” as akademiese begrip gevestig

geraak na die publikasie van Wheatly en Pabsch (2010) oor

gebaretaalwetgewing in Europa. Al tref ons die term reeds

vroeër aan in onder meer Timmermans (2003:17 e.v.) maar ook in Krausneker (2003:11; 2008:11, 28), albei outeurs wat

hulle met gebaretaal in Europa besig hou, merk ’n mens inderdaad toenemende belangstelling in die studieterrein na

2010. Aangesien daar verskillende opvattinge bestaan oor wat taalwetgewing vir gebaretaal behels, stel Pabsch (2017:367) na aanleiding van die CRPD die volgende definisie voor:

Gebaretaalwetgewing is enige supranasionale, nasionale en streeksgewys wetgewing, aanbeveling of beleid wat melding maak van, erkenning gee aan, of verband hou met gebaretaal en die Dowe gemeenskap, waarby

die spesifieke wetgewing noodsaaklik moet wees om

hindernisse wat deur die omgewing opgelê word, insluitend houdings-en maatskaplike hindernisse, teen te werk, en/of die volle, gelyke genieting van alle menseregte en fundamentele vryhede, asook volle, gelyke

deelname in die samelewing van ’n spesifieke groep

wat die Dowe gemeenskap vorm en uit dowe individue bestaan, moontlik te maak.

Hiervolgens kan selfs wetgewing wat nie direk na ’n gebaretaal verwys nie – Pabsch noem die voorbeeld van die Europese Unie (EU) se anti-diskriminasie wetgewing –

steeds as “... gebaretaalwetgewing” getipeer word, ʼn ietwat

wydlopende benadering.

In navolging van die WFD redeneer De Sousa (2022:180)

dat die CRPD ’n noodsaaklike (dog “... sagte”) wetsinstrument verteenwoordig wat die regstatus van gebaretale en state se onderskeie taalregteraamwerke kan rig, maar wat nogtans kan bydra tot begripsvorming omtrent die wetlike erkenning van gebaretale. Aangesien die CRPD nie die begrip as sodanig

gebruik nie omskryf De Sousa (2022:185) wetlike erkenning

as ’n regskategorie wat die bestaan van ’n gestelde wetliklinguistiese werklikheid in wetgewing realiseer. Dit impliseer

dat die wetlike bestaan van ʼn gebaretaal nie deur die betrokke

staat se unieke regstelsel ontken of verwaarloos kan word nie. Elke staat wend sodanige regserkenning na gelang van sy unieke wetlike raamwerk aan as instrument om regte met betrekking tot die betrokke taal te realiseer.

De Meulder (2015:498-9) se pertinente koppeling van regserkenning aan taalstatus en taalregte sluit by die twee sienings aan. Sy baseer haar benadering op grond van Dowegemeenskappe se aandrang op eksplisiete regserkenning, ’n tipe erkenning wat opvallend verbind kan word aan die gemeenskappe se erkenning as linguistiese en kulturele minderhede en derhalwe nie as persone met ʼn gestremdheid nie. De Meulder beskou wetgewing met betrekking tot gestremdheid as implisiete erkenning. Pabsch se verwysing na anti-diskriminasie wetgewing sou hiervolgens ook as ’n voorbeeld van implisiete erkenning getipeer kon word.

De Meulder (2015:500) ontwikkel vervolgens ’n tipologie van die regserkenning van gebaretale wat vyf tipes wetgewing onderskei, vier tipes eksplisiete en een tipe implisiete wetgewing soos in Tabel 6 voorgestel.

Tabel 6: De Meulder (2015) se (aangepaste) tipologie van die

regserkenning van nasionale gebaretale

Vir De Meulder (2015:505) is implisiete wetgewing nie

noodwendig gemoeid met taalregte nie. Sy verduidelik nietemin nie wat sy as taalregte beskou nie en oorweeg nie die hele kwessie van LMRs nie. Vandaar dat haar tipologie

vir die doeleindes van die monografie aangepas is om vir

laasgenoemde voorsiening te maak. Nogtans verteenwoordig die tipologie nie ’n absolute posisie omtrent verskillende regte nie. Wetgewing oor gelykheid en oor die onderwys sou natuurlik ook betrekking kon hê op LMRs, ongeag die kwessie van

gestremdheidsregte. Daar word later in die monografie verder

op die kwessies ingegaan.

De Meulder se tipologie verwys opvallend generies na die wetlike erkenning van gebaretale. Vandaar dat

sy nie spesifiek voorsiening maak vir die erkenning van

nasionale gebaretale as amptelike tale nie. Wanneer oor die regserkenning van gebaretale gepraat word, behoort ’n mens ten minste duidelikheid te verkry oor wat die begrip en aanverwante begrippe soos ‘amptelike erkenning’ en ‘amptelike taalerkenning’ behels.

Op grond van die WFD-lys is dit duidelik dat die begrip ‘regserkenning’ verskeie moontlikhede wat verband hou met verskillende wetlike realiseringe omsluit. Opvallend omtrent die WFD-lys is dat dit geen dokumentêre bewyse vir die organisasie se aansprake omtrent gebaretaalwetgewing in die gemelde 81 lande bevat nie, wat dit nie moontlik maak om sonder aansienlike moeite die egtheid daarvan te kan bevestig nie. In teenstelling tot die WFD-lys word Wikipedia s’n wel ondersteun deur verwysings na dokumente wat verifieerbaarheid vergemaklik (Wikipedia 2025).

Sodanige verifiëring begin meestal by ʼn ondersoek van die grondwette van die lande wat World Atlas en die WFD lys. Die databasis van die Comparative Constitute Project, ’n gesamentlike projek van die Universiteit van Texas en die Universiteit van Chigaco bevat ’n volledige opgaaf van die grondwette van altesaam 202 lande. Die databasis is aanlyn beskikbaar by Constitute se webtuiste (Constitute 2025). Oorwegend beskou, dui ’n grondwet meestal die tale aan wat in die land een of ander vorm van regserkenning geniet, hetsy as amptelike, nasionale of minderheidstaal. Bykomend kan ander wetgewing ondersoek word, aangesien dit uit die WFD se opgaaf asook dié van Wikipedia blyk dat lande hulle gebaretale op verskillende wyses wetlik erken.

Die WFD se infografiese voorstelling van lande wat hulle gebaretale wetlik erken (WFD 2025), is op grond van De Meulder se (oorspronklike) tipologie ontwikkel (Figuur 2).

Figuur 2: Die WFD se infografiese voorstelling van

regserkenning vir die wêreld se nasionale gebaretale

(soos teen 13 Mei 2025)

Uit die voorstelling blyk dit dat die WFD se aangebode inligting

gerasionaliseer kan word tot vier basiese kategorieë van regserkenning, te wete grondwetlike erkenning, erkenning deur middel van ’n gebaretaalwet, erkenning deur middel van ander wetgewing (gestremdheidswetgewing, onderwyswetgewing

ensovoorts) en wetgewing omtrent ’n taalraad. Figuur 3 bevat ’n opsomming van die WFD se verwerkte en geverifieerde data

oor die regserkenning van 81 lidlande van die VN.

Die opsomming toon dat die lande op die WFD-lys

hulle nasionale gebaretale deur middel van verskeie tipes wetgewing erken:

• 2 lande deur middel van ander vorms van erkenning

(Denemarke deur ’n taalraad; Japan deur ’n munisipale

verordening)

• 24 lande deur middel van ’n gebaretaalwet (België, Brasilië, Bulgarye, Ciprus, Costa Rica, Dominikaanse Republiek,

Filippyne, Hongarye, Ierland, Italië, Kroasië, Luxemburg,

Malta, Nederland, Nieu-Seeland, Noord-Masedonië, Pole, Serwië, Slowakye, Slowenië, Suid-Korea, Tsjeggiese Republiek, Verenigde Koninkryk, Ysland)

• 14 lande deur middel van gestremdheidswetgewing (Albanië, Azerbaidjan, Belarus, Duitsland, Eswatini, Indonesië, Kanada, Malawi, Maleisië, Oesbekistan, Roemenië, Russiese

Federasie, Turkye, Uruguay)

• 11 lande deur middel van die land se grondwet (Ecuador,

Fidji, Finland, Kenia, Nepal, Oostenryk, Portugal, Suid-

Afrika, Uganda, Venezuela en Zimbabwe)

Griekeland, Guatemala, Kosovo, Letland, Mexiko, Oekraïne,

Papoea-Nieu-Guinee, Peru, Spanje, Swede).

Figuur 3: Opsomming van die kategorieë van regserkenning van nasionale gebaretale in 81 VN-lidstate (teen 13

Mei 2025)

Onsekerheid bestaan oor die tipe erkenning van 14 lande (Angola, Argentinië, Bosnië-Herzegowina, Chili, Honduras, Indië, Kuba, Litaue, Marshall-eilande, Mongolië, Namibië, Nicaragua, Panama, Paraguay) aangesien die geldigheid van

hulle aanspraak nie tydens die huidige ondersoek geverifieer

kon word nie.

Die WFD-lys bevestig nietemin die relatiewe geslaagdheid van die organisasie se verbintenis omtrent die bevordering van die wetlike erkenning van nasionale gebaretale ingevolge sy sogenaamde “... 2020-2030 Strategiese Rigting” (WFD

2025), veral sedert en na aanleiding van die CRPD as

deurslaggewende faktor.

Ook opvallend omtrent die WFD se infografiese voorstelling is dat hulle nie ʼn kategorie ‘erkenning as amptelike taal’ insluit nie. De Meulder et al. (2019a:2-3) wys pertinent uit dat wanneer dit by statuserkenning vir gebaretale kom, amptelike status – dit is die erkenning van gebaretaal as amptelike taal – eintlik nie aandag geniet nie. Nogtans maak die nogal gesaghebbende WorldAtlas op grond van die einste WFD-lys in sy rubriek, “... Which countries recognize sign language as an official language?”, foutiewelik daarop aanspraak dat altesaam 41 lande hulle gebaretale as amptelike tale erken (WorldAtlas 2023). Soos vroeër aangedui, erken slegs sewe lande hulle nasionale gebaretale as amptelike tale (Kenia – weliswaar slegs in die parlement, Malta, Nieu-Seeland, PapoeaNieu-Guinee, Pole, Suid-Afrika, Suid-Korea). Dit laat die vraag ontstaan hoe WorldAtlas die konsep ‘amptelike taal’ begryp.3

Sekerlik kan regserkenning wel ampteliketaalerkenning

as een sodanige realisering insluit, alhoewel die WFD soos

reeds genoem nie dit nodig ag om so ’n kategorie aan te dui nie. Meestal hou regserkenning verband met die erkenning van ’n nasionale gebaretaal naas ander tale wat deur die betrokke

wetgewer as deel van ʼn land se taalopgaaf in een of ander wetlike formaat erken word. Die aanvaarding op 13 Oktober 2020 van die Wet erkenning Nederlandse Gebarentaal (EKSG 2020)

dien as tipiese voorbeeld van die wetlike oftewel amptelike erkenning van ’n gebaretaal, in die geval van Nederlandse Gebarentaal (NGT) naas nog ’n nasionale minderheidstaal,

Fries, wat ook amptelike erkenning in die vorm van ’n taalwet geniet. Fries geniet interessant genoeg in Friesland

wel ampteliketaalerkenning naas Nederlands (Rijksoverheid

2022). Nietemin, in beide gevalle kom amptelike erkenning as

nasionale minderheidstale nie wat die groter Nederland betref neer op ampteliketaalerkenning nie.

Die outeur het die organisasie tydens die betrokke ondersoek met hulle ongesubstansieerde aanspraak gekonfronteer, maar geen reaksie ontlok nie.

Uit die oorsig tot hiertoe blyk dat daar ’n noue verband bestaan tussen TBP vir nasionale gebaretale en regserkenning as besonderse aspek daarvan. Trouens, De Meulder et al. (2019a:3) praat eintlik van “… gebaretaalerkenning as taalbeleid en -beplanning”. Hulle vind dat vier tipes taalbeplanning aan regserkenning verbind kan word, te wete status-, korpus-, verwerwings-en houdingsbeplanning, dit waarskynlik in navolging van die grondliggende werk van Reagan (2010). ’n Oorsig van TBP vir gebaretale behoort sekerlik met die noue verbintenis aan regserkenning en die verweefdheid van die verskillende taalbeplanningstipes rekening te hou.

Instansies soos WorldAtlas neem nie kennis van die kompleksiteit van die begrip ‘regserkenning’ nie, vandaar hulle foutiewe gevolgtrekking dat 41 lande op die WFD-lys hulle nasionale tale as ‘amptelike tale’ erken (WorldAtlas 2023).

Die ongesubstansieerde en derhalwe misleidende konstatering spruit natuurlik ook voort uit ’n semantiese dilemma, naamlik die onderskeid tussen die begrippe ‘amptelike erkenning’ en ‘ampteliketaalerkenning’, ’n kwessie wat vervolgens onder die loep geneem word.

3.5 Amptelike erkenning teenoor erkenning as amptelike taal

Vir De Sousa (2022:185) vloei amptelikheid voort uit

verampteliking, die wetlike proses wat amptelike status aan ’n taal toeken. Volgens hom is die minimumvereiste vir regserkenning dat ’n staat sy gebaretaal in regsterme as ’n volwaardige taal sal erken sodat dit as geldige kommunikasiemiddel in interaksie tussen die taalgebruiker en owerhede aangewend kan word. Regserkenning kan ook aan die konsep ‘linguistiese amptelikheid’ gekoppel word, ’n wetlike toestand wat te make het met die nodige voorwaardes vir die taal om (uiteindelik) as amptelik geag te kan word. Hy gee egter toe dat ons hier met relatiewe begrippe te make het wat nie in alle lande dieselfde toegepas word nie.

Gebaseer op De Sousa se regsperspektief sou WorldAtlas se erkenning van 41 ‘amptelike’ tale as geldig aanvaar kon word, mits die wetgewing ter sprake (wat WorldAtlas terloops nie vermeld nie) natuurlik die betrokke land se gebaretaal as volwaardige taal naas sy amptelike tale erken.

’n Verifiëringsproses hieromtrent het nieteenstaande uitgewys

dat dit nie die geval is nie en dat heelwat lande eintlik (net) hul gebaretaal amptelik (d.w.s. wetlik) as taal van hulle dowe bevolking erken. WorldAtlas vertolk amptelike erkenning as sinoniem aan erkenning as amptelike taal.

Uganda en Zimbabwe verteenwoordig tipiese voorbeelde van die verwarring wat rondom die terminologie omtrent verampteliking kan ontstaan. Uganda se grondwet erken twee amptelike tale, te wete Engels en Swahili, en bepaal omtrent hulle nasionale gebaretaal slegs dat die staat verantwoordelik is om die ontwikkeling daarvan te bevorder (Constitute 2017a). Zimbabwe se grondwet verleen ‘amptelike erkenning’ aan ’n hele boel tale met inbegrip van Zimbabwiese Gebaretaal, maar baie duidelik nie erkenning aan die tale as ‘amptelike tale nie’; slegs Engels geniet so ’n status (Constitute 2017b). WorldAtlas se lys van lande wat hulle nasionale gebaretale as amptelike tale erken, is gevolglik onbetroubaar en beslis nie gesaghebbend nie.

By De Meulder et al. (2019a:2-3) bestaan daar geen twyfel oor wat met verampteliking bedoel word nie. Hulle wys pertinent daarop dat die regserkenning van gebaretale nie dieselfde implikasies inhou as sodanige erkenning van gesproke tale nie, gewoon omdat die erkenning nie lei tot ampstaalstatus vir ʼn nasionale gebaretaal nie. Vir hulle hou die erkenning van ’n taal as amptelike taal “... praktiese implikasies” in omdat dit die taal is wat in amptelike taaldomeine gebruik word; regserkenning gaan meer oor simboliese belang.

In TBP-terme word taalverampteliking gesien as ’n proses wat gewoonlik afgesluit word met ’n regsamptelikheidsverklaring met betrekking tot die gebruik van die aangewese

taal in waarna Turi (1995) as amptelike taaldomeine verwys,

dit wil sê wetgewend (geassosieer met die taalgebruik van wetgewers), geregtelik (geassosieer met die taalgebruik van die regbank), opvoedkundig (geassosieer met die taalgebruik in die onderwys) en administratief (geassosieer met die taalgebruik in die openbare administrasie. Dit is ’n proses wat die amptelike taal prioritiseer, met die implikasie dat ander tale gevolglik minder aandag en ondersteuning sal geniet (Kaplan & Baldauf

2003:204).

Dit is nogtans belangrik om te verstaan dat die term ‘amptelike taal’ nie heeltemal onproblematies is nie, aangesien dit onder verskillende omstandighede verskillende dinge kan beteken. Om hiervoor voorsiening te maak, tref Cooper (1989:100-104) ’n onderskeid tussen drie soorte amptelike tale, soos opgesom in Tabel 7.

Tabel 7: Amptelike taaltipes (Cooper 1989)

Die opsomming dui daarop dat ’n taal wat in ’n grondwet (of ’n taalwet) statutêr tot amptelike taal verklaar is, maar grootliks vir simboliese doeleindes in amptelike taaldomeine gebruik word (byvoorbeeld soms in ’n parlementêre toespraak, by amptelike regeringsfunksies, op tekenborde, ens.), nie as ’n werkende amptelike taal beskou kan word nie. Regerings wat binne meertalige state funksioneer, kies meer dikwels om slegs een of ten minste so min amptelike tale as moontlik te gebruik, eerder as om soveel as moontlik te gebruik. Dit verklaar die deurlopende taalstryde in sommige meertalige lande (Nelde

2017) waar meer as een taal amptelik is.

Die kwessie van meer as een amptelike taal binne ’n staat laat die vraag ontstaan wat die ideale aantal werkbare amptelike tale kan wees. Die vraag het vroeg in die dissipline taalbeplanning ontstaan en is deur Kloss (1966:135), een van die inisieerders van die studieveld, onder die loep geneem. Volgens Kloss kan drie tale maksimaal op gelyke voet as amptelike tale aangewend word. Idealergewys is minder beter as meer.

Dit laat vrae oor die kwessie van regverdigheid in ’n meertalige samelewing ontstaan – is dit regverdig om die

aantal amptelike tale te beperk? Pool (1991:496) wys daarop dat die meeste keuses oor amptelike tale ’n “... onvermydelike

kompromie” tussen doeltreffendheid en regverdigheid behels – ’n beleid wat minder tale veramptelik, is doeltreffender maar

onregverdiger, terwyl ’n beleid wat meer tale veramptelik,

regverdiger, maar waarskynlik ondoeltreffender is. ’n Mens

word hier herinner aan die taalbeleidtipologie van Kloss

wat Schiffman (1996:29) se tipologie aanvaar het en wat

egalitêre versus beperkende beleide onderskei as ’n tweede belangrike taalbeleidstipe (die ander is bevorderings-versus verdraagsaamheidsbeleid en taalbeleide met jurisdiksionele beperkings). ’n Taalbeleid wat meer tale amptelik maak, kan ingevolge die tipologie as egalitêr van aard beskou word, terwyl een wat minder tale amptelik maak, as beperkend van

aard beskou kan word, hoewel relatief doeltreffender en meer

funksioneel. Waarskynlik kan besluitnemers dit moeilik vind

om ’n kompromie tussen doeltreffendheid en regverdigheid te

bereik wanneer hulle oor die ampteliketaalstatus van verskeie tale moet besluit.

Cooper se tipologie dui daarop dat kompromieë soms bereik kan word deur die wyse waarop verskillende amptelike

tale in die praktyk behandel word, ongeag taaldemografie,

soos in die geval van die bestuur van die taalbedeling van die

Europese Parlement (Gazzola 2006:396 e.v.). By die bepaling oor

watter amptelike tale om vir amptelike doeleindes aan te wend, kan besluitnemers ’n domeinbenadering volg. Met inagneming van Turi se vier amptelike taaldomeine, kan ’n mens ’n

gedifferensieerde taalbeleid kry wat nie noodwendig vir elke

domein dieselfde is nie. Byvoorbeeld, ’n mens kan relatief meer amptelike tale in die opvoedkundige domein aantref as teenoor die hoeveelheid wat in die administratiewe domein aangewend word. Dit veronderstel ’n benadering wat ooreenstem met

Spolsky (2009) se domeinteorie oor taalbeplanning. Die intieme

verhouding tussen elke taaldomein en die unieke taalregister

wat daarmee gepaard gaan (Schiffman 1996) help ’n mens om te verstaan waarom ’n gedifferensieerde taalbeleid selfs wenslik

mag wees.

Sommige tale kan ook meer funksioneel wees om in sekere taaldomeine te gebruik as gevolg van hul funksionele lading in die gepaardgaande taalregisters, maar ook as gevolg van die taalrepertoires van sprekers. Daarom voer Modiano (2017:313, 315) aan Engels het die tweede taal van kontinentale Europa geword; wat gevolglik sy status in die onderwysdomein as voorkeurtaal verhoog. ’n Mens merk die toenemende funksionele lading van Engels in die taalrepertoires van Europeërs, veral in die register wat met die onderwysdomein geassosieer word. Die proses ontwikkel binne die konteks van ’n amptelike taalbedeling waar Engels (wat ná Brexit agtergebly het) een van 24 amptelike tale van die Europese Unie is,4 ’n situasie wat weer eens die beperkings van taalamptelikheid illustreer. In sekere gevalle kan een of ander vorm van regserkenning van tale ook taalregte aan die sprekers en gebruikers van minderheidstale verleen, soos De Meulder (2015) aandui.

Taalverampteliking bly ’n komplekse aangeleentheid, beslis wanneer dit oor gesproke tale gaan en waarskynlik des te meer in die geval van gebaretale. Krausneker (2008: 28) wys juis pertinent daarop dat die blote regserkenning van gebaretale beslis nie alle probleme opeens oplos nie, maar dat dit (waarskynlik vanweë simboliek) wel ruimte skep vir die betrokke gemeenskap om op ander kwessies te kan konsentreer. Vandaar dat sy uiteindelik tog aanbeveel dat alle lande as ’n minimumreëling, na die regserkenning van hul nasionale gebaretale in hul nasionale wette en/of grondwet streef. Dit moet waar moontlik erkenning as minderheidstale insluit. Volgens haar behoort die oogmerk en effek van die wette konkrete taalregte vir Dowes in alle lewensdomeine te wees. Vir haar val die klem omtrent regserkenning op laasgenoemde en nie soseer op die funksionaliteit van ʼn taalbedeling waar die nasionale gebaretaal ook as amptelike taal aangewend word nie.

Die onderhawige kwessies omtrent taalverampteliking en die verampteliking van ’n nasionale gebaretaal is net so relevant vir Suid-Afrika as wat dit vir ander lande is. In Suid-

Engels bly selfs na Brexit een van die amptelike tale van die Europese Unie (EU 2023).

Afrika se geval waarskynlik selfs meer relevant, gegewe die land se onmoontlike post-1994 opset van 11 amptelike tale waarby SAGT aanvanklik nie eens ingereken was nie. Vandaar dat dit noodsaaklik is om die Suid-Afrikaanse konteks van TBP vir SAGT te ondersoek alvorens na die hele geskiedenis van TBP en regserkenning vir die taal gekyk word.

Hoofstuk 4

4.1 Inleiding

Die bykans meteoritiese opgang van SAGT sedert Suid-Afrika se politieke oorgangsjare teen die einde van die tagtigerjare van die vorige eeu van ’n haas onbekende minderheidstaal (vir sommige ’n blote ‘tegniek’) tot een van ’n klein groepie nasionale gebaretale ter wêreld wat van die eerstes was om in hulle lande wetlike erkenning te verkry, noodsaak kontekstualisering.

Sodanige erkenning het saamgeval met die totstandkoming van ’n breë demokratiese bestel in Suid-Afrika gedurende die vroeë negentigerjare van die vorige eeu en is tegelykertyd die uitvloeisel van die daarmee gepaardgaande indringende nasionale taalgesprek wat in die naloop van die Soweto 1976-opstand op dreef gekom het.

4.2 Die Soweto-opstand as waterskeiding

Die Soweto-opstand van 16 Junie 1976 word gekoppel aan

’n reeks betogings vanaf 1975 deur hoërskoolleerders van

Soweto, een van Suid-Afrika se grootste swart stede uit die apartheidsbedeling,1 wat op die betrokke dag in ’n opstand

deur nagenoeg 20 000 swart leerders gekulmineer het en met

brute geweld deur die Suid-Afrikaanse polisie onderdruk is. Die protesaksie was gerig teen die destydse regering se instelling van Afrikaans op gelyke basis met Engels as onderrigtaal in bepaalde dissiplines van sekondêre onderwys in swart skole

1 Die pleknaam Soweto is ’n akroniem wat staan vir South-Western Townships, ’n kompleks van 26 sogenaamde townships (Raper,

Möller & Du Plessis 2014:474).

en het uiteindelik oor ’n tydperk van agt maande geduur. Die Cillié-kommissie (svernoem na die voorsittende regter, Petrus

Malan Cillié) is later gedurende 1976 aangestel om spesifiek die gebeurde te ondersoek (Kulik 2023). Cillié se verslag is op skrikkeldag van 1980 in die destydse Volksraad ter tafel gelê (Mischke 1980), soos Tucker (2009) tereg opgemerk het “… drie

jaar, agt maande en 12 dae na die inferno wat op 16 Junie begin

en maande later [op 28 Februarie 1977] geëindig het”. Volgens

die gemelde verslag het die dodetal rondom die protesaksie

uiteindelik opgeloop tot 575 persone terwyl altesaam 3 907

persone beseer is. Ter herdenking van die gebeure is 16 Junie tot openbare vakansiedag van post-1994 Suid-Afrika verklaar,

bekend as Jeugdag (voorheen Soweto-dag) (RKIS 2008).

Deurbraak, die destydse Progressiewe Federale Party (PFP) van Suid-Afrika se nuusbrief, haal die kernbevinding van die Cillié-kommissie se 1 000 bladsye verslag aan wat die “…

oproer van 16 Junie” toeskryf aan die sameloop van die volgende omstandighede:

Die toepassing van die voertaalbeleid, wat misverstand en ontevredenheid onder die mense van Soweto verwek het, die skoliere se beplande en georganiseerde verset teen die voertaalbeleid, die ondoelmatige, amptelike hantering van die verset, en die onvermoë van departementele amptenare en die polisie om die dreigende oproer te

voorsien en teenmaatreëls te tref (PFP 1980).

Met voertaalbeleid word hier na die opdrag van die destydse Departement van Bantoe-onderwys in 1974 verwys dat

Afrikaans vanaf 1975 as onderrigmedium vir die onderrig van

wiskunde en sosiale wetenskappe in swart sekondêre skole aangewend sal word, dit ingevolge die destydse beleid van dubbelmedium (Afrikaans plus Engels) onderwys in dié skole. Dit is ’n besluit wat groot ontevredenheid ontlok het en klagtes daaroor is sedertdien by die betrokke onderwysowerhede aanhangig gemaak. Toe die betrokke onderwysowerheid desnieteenstaande die implementering van die besluit in 1976 deurgevoer het, het die groeiende ontevredenheid omgesit in

die beplande protesaksie van 16 Junie (Kulik 2023). Ofskoon die

voertaalkwessie net een van ’n aantal kwessies omtrent Bantoeonderwys was waaroor ontevredenheid bestaan het (mense was byvoorbeeld ook ontevrede oor verpligte moedertaalonderrig), was dit uiteindelik eerder die onvermoë van die betrokke owerheid om op gepaste wyse met die openlike ontevredenheid

te handel wat ʼn teelaarde vir aanhitsing help skep het, ’n

situasie wat vanselfsprekend uitgebuit kon word deur diegene

wat verset wou aanwakker, redeneer Van Rensburg (2006). Die

verband verklaar die opwelling van politieke onstuimigheid na Soweto 1976 waarna eerder verwys is.

Twee direkte gevolge – volgens Pldemann et al.

(2004:13) “... twee slagoffers” – van Soweto 1976 was ’n

regeringswysiging aan die dubbelmediumstelsel gedurende 1977 en ’n wetswysiging oor die beleid van moedertaalonderrig gedurende 1979. Ingevolge die wysigings is ouers sedert 1977

toegelaat om vanaf Standerd 5 (Graad 7) slegs een taalmedium

vir onderrigdoeleindes te kies (die meeste natuurlik Engels) terwyl die Wet op Onderwys en Opleiding, 1979 (RSA 1979) moedertaalonderrig tot vier jaar in die primêre fase beperk het, waarna leerders ’n alternatiewe onderrigmedium (Afrikaans

of Engels) vir die verdere fases kon kies (Hartshorne 1995), ’n

bedenklike stelsel van “... ontnemende tweetaligheid” (García

1997:410 e.v.), wat vreemd genoeg tans nog in die meeste

swart skole die geval is. Die stelsel ontneem die waarde van die moedertaal by leerders se kognitiewe ontwikkeling en dra grootliks by tot die sosiale ongelykheid in Suid-Afrika wat meestal langs rassekontoere loop.

Die genoemde wysigings verteenwoordig ’n nogal ingrypende koerswysiging deur die destydse regime wat taalbeleid betref en suggereer dat ʼn keerpunt bereik is wat die taalkwessie in swart onderwys betref; trouens, volgens Alexander (1989:23) nie net wat die onderwys betref nie, maar ook betreffende taalbeleid in die breë. Vir hom het die Soweto-opstand inteendeel ’n streep getrek deur die “... knoetsagtige” taalmedium beleide van die destydse regime en ’n hele nuwe nasionale vraagstuk oor (onvanpaste) werklike en (gepaste) moontlike TBP aan die orde gestel, hetsy deur staatsinstellings van die sogenaamde ‘establishment’ geïnisieer of deur sogenaamde ‘kragte’ in die burgerlike samelewing aangedryf – verwysende na die sogenaamde Breë Demokratiese Beweging (BDB). Die post-1994 taalbestel kan inderwaarheid as die uitkoms van die ‘nuwe’ taalgesprek beskou word, een wat uiteindelik op ’n kompromis tussen die twee standpunte uitgeloop het.

Die konteks vir taalbeplanning vir SAGT kan grotendeels na die pre-1994 en post-Soweto ’76-taalgesprek teruggevoer word.

4.3 Post-Soweto 1976 taalverwikkelinge

Een van die verstommende aspekte van die voortvloeiende post-Soweto 1976 taalgesprek wat ’n mens deurentyd in gedagte moet hou, is dat dit gevoer is teen die agtergrond van een van die onstuimigste periodes in Suid-Afrika se geskiedenis, ’n tydperk gekenmerk deur onder meer

• die momentum wat die Swartbewussynsbeweging onder

Steve Biko opgebou het;

• die opkoms van die United Democratic Front (UDF), ’n breë koalisie van anti-apartheidsgroepe wat daarop gemik was

om alle gemeenskappe teen die regime te mobiliseer;

• die uitbreek van massaweerstand gekenmerk deur

betogings, stakings en boikotte;

swart Suid-Afrikaners uitgesluit het;

Spesifiek die laaste klompie verwikkelinge het ’n periode van

dialoog ingelui met onder meer die ontbanning van die ANC en ander anti-apartheidsorganisasies. Daarmee is die weg gebaan vir onderhandelinge om apartheid te beëindig, wat in 1994 op die totstandkoming van ’n breër demokratiese Suid-Afrika uitgeloop het.

Die taalgesprek wat teen die voorafgaande agtergrond op dreef gekom het, was in meer as een opsig vernuwend. Nie net was die gesprek uniek omdat dit in beide hoofstroomkringe sowel as in die dampkring van die sogenaamde BDB gevoer is nie; dit het ook betekenisvol die weg tot ’n meertalige bestel help voorberei. Dit ten spyte van die twee breë groeperinge se opponerende benaderings: die propagandering van ’n voorskriftelike drietalige bestel binne die hoofstroom teenoor die meer buigsame benadering van ongespesifiseerde twee-of drietaligheid binne die BDB. Opvallend omtrent die twee benaderings is die feit dat beide tekenend is van verskuiwende denke omtrent taal: weg van streng amptelike tweetaligheid in Afrikaans en Engels binne die hoofstroom, maar ook weg van ’n (ten minste) overte verknogtheid aan ’n eentalige (Engelse) bedeling binne die BDB, waarvan die ANC die grootste voorstander was (Crawhall 1993).

4.4 Pre-verampteliking en verwikkelinge met betrekking tot SAGT

Pre-1994 verwikkelinge met betrekking tot SAGT hang ten

nouste saam met inisiatiewe van die SANRD. Vanweë ʼn

gebrekkige dokumentering van die besondere aktiwiteite (Penn 1993a:18) is dit nie moontlik om ’n direkte verband met die Soweto-opstand te bepaal nie. Penn (1991:132) wys op die feit dat die moedertaalonderrig-regime wat tot die Soweto-opstand bygedra het ook op skole vir dowes betrekking gehad het, maar dat dit wel radikaal anders in sulke skole toegepas is deurdat SAGT nie as Dowes se moedertaal beskou is nie. Skole vir Afrikaanse en Engelse Dowes het ’n streng orale onderrigstelsel toegepas. Dit het ook vir Asiatiese en bruin skole gegeld, terwyl swart skole grootliks handmatige onderrigstelsels gevolg het. Die gebruik van gebaretaal is wel in laasgenoemde skole

toegelaat (Penn & Reagan 1990:95).

Die belangrikste pre-1994 verwikkelinge word in die vorm van ’n tydlyn aangebied, waarna ’n saaklike bespreking volg.

5.1 Inleiding

Die oorsig van TBP vir SAGT wat volg, hou rekening met die besonderse band met regserkenning, gedagtig aan Murray

(2015a:381) se stelling dat ’n stryd om regserkenning vir

gebaretale in werklikheid ’n vorm van taalbeplanning is. Gevolglik val die klem in die oorsig op die verloop van die stryd om regserkenning vir SAGT, ’n stryd wat toenemend

meer sigbaar word vanaf die vroeë negentigerjare van die 20ste

eeu tot en met die erkenning van SAGT as ’n 12de amptelike

taal in Julie 2023. Die oorsig word in navolging van Du Plessis (2023:598 e.v.) in die vorm van ’n tydlyn van verwante mylpale

wat chronologies aangebied word.

Van belang is gedokumenteerde getuienis omtrent wetgewende prosesse met betrekking tot die wetlike erkenning van SAGT, relevante TBP-prosesse, die rol van verskillende TBAs en uiteindelik ook die rol van taalaktivisme. Al het ander kwessies ook gedurende die onderhawige tydperk ter sprake gekom, soos onder meer die rol van gebaretaal in die uitsaaiwese, kan daar weens beperkte ruimte ongelukkig nie aan alle aspekte aandag gegee word nie. Nogtans bly dit ter sake, al

word daar nie op meer spesifieke aspekte van die verskillende

tipes taalbeplanning ter sprake ingegaan nie.

So ’n aanpak verseker dat die leser ’n voëlvlugoorsig oor die verloop van regserkenning vir SAGT verkry sonder om deur nadere besonderhede verlei te word. Die tydlyn wat op

elke afdeling betrekking het, word vooraf aangebied, waarna ’n saaklike oorsig volg.

5.2 Die 1993-Grondwet en die Grondwetlike Vergadering

Tydlyn:

• 1993:

Die jaar 1993 word op 18 November 1993 op hoë noot afgesluit met die aanvaarding van die 1993-Grondwet as die sogenaamde ‘tussentydse grondwet’ van ’n verbeelde ‘nuwe’ Suid-Afrika

(SAHO 2019). As sodanig is die 1993-Grondwet een van

die vernaamste konkrete uitkomste van die voorafgaande Kemptonparkse onderhandelingsproses. Die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1993 het op 27 April 1994 in werking getree (RSA 1993b). Dit word as ’n tussentydse Grondwet beskou vanweë die duidelike aanduiding in die aanhef dat die verkose verteenwoordigers van die nasie opdrag gegee word om ’n ‘nuwe’ Grondwet te aanvaar ooreenkomstig ’n aantal grondwetlike beginsels. Die 1993-grondwet is later op 18 Desember 1996 dientengevolge met die inwerkingtreding van so ’n nuwe grondwet herroep, die Grondwet van 1996 (RSA 1996c), soos later behandel sal word.

Artikel 3 van die 1993-Grondwet verklaar naas die twee tradisionele amptelike tale op nasionale vlak, Afrikaans en Engels, ook die nege amptelike Sintutale van die voormalige swart gebiede tot die 11 (nasionale) amptelike tale van die Republiek op nasionale vlak. Dit bepaal voorts dat alle regte met betrekking tot en die status van tale onder die vorige bestel nie verminder sal word nie en dat ’n taalwet ingestel sal word wat die status van die voormalige gebiedstale sal uitbrei. Afgesien van nog ’n aantal baie spesifieke bepalings met betrekking tot ’n taalbestel wat voorsiening maak vir streeksdifferensiasie, kommunikasie met die staat en in die Parlement en vir die skep van toestande vir gelyke taalregte, maak die wet ook

voorsiening vir die oprigting van ʼn taalraad wat respek vir al die

beginsels sal bevorder en voorstelle omtrent verdere wetgewing met betrekking tot die taalklousule kan maak. Oorhoofs beskou, veronderstel die 1993-Grondwet ’n taalbedeling wat in wese die beginsels van (gelyke) taalberegtiging van die vorige bestel na 11 amptelike tale uitbrei, maar wat nogtans spesiale status aan die twee voormalige nasionale amptelike tale, Afrikaans en Engels, verskans.

Volgens Heugh (1995) lui die 1993-Grondwet ’n totaal nuwe era in Suid-Afrika in, ook wat betref die land se taalbedeling. Ofskoon haar opmerking inderdaad korrek is betreffende die feit dat die Grondwet nou 11 amptelike tale op nasionale vlak erken en ’n nuwe stelsel omtrent hulle funksie en gebruik in die vooruitsig stel, word gebaretaal nietemin volledig verswyg; dit desondanks die groeiende bewuswording van gebaretaal waarvan ons hierbo kennis geneem het. Dit is waarskynlik juis hierdie verswyging wat voorstanders van regserkenning vir gebaretaal aangespoor het om hierna ’n beweging op dreef te kry om sodanige erkenning te bewerkstellig.

Op 26 November 1993 verskyn in The Citizen ʼn brief van Lucas Magongwa (tans gebaretaaldosent aan Wits) waarin hy as lid van die Dowegemeenskap sy teleurstelling lug oor die feit dat gebaretaal skynbaar deur die onderhandelaars by Kemptonpark geïgnoreer is. Hy wys daarop dat die VN reeds gebaretaal ‘amptelik’ [sic] erken as die taal van Dowes en dat Suid-Afrika nie moet agterbly nie (Magongwa 1993). Dit is onduidelik waarna die briefskrywer hier verwys. Die VN se Declaration on the Rights of Persons Belonging to National or Ethnic, Religious and Linguistic Minorities van 18 Desember 1992 bevat geen sodanige erkenning nie. Slegs indirek relevant is artikel 2(1) wat verklaar dat minderhede daarop geregtig is om hulle eie taal vrylik in beide die private en openbare domein te gebruik (VN 1992). Buitendien het Suid-Afrika in daardie stadium nog in geen wetsdokument sodanige erkenning verleen nie. Die kwessie kom later weer ter sprake.

Al kom daar geen vermelding van SAGT in die 1993-grondwet voor nie, wys die geselekteerde getuienis hieromtrent dat daar teen die einde van 1993 reeds ’n gesprek oor regserkenning vir die taal op gang was, ’n kwessie wat hierna meer prominent na vore sou tree.

5.3 Die post-1993 veldtog om regserkenning en die grondwetskrywende proses

Tydlyn:

• 1994:

African signs for communicating with the deaf verskyn. • 1995:

12de amptelike taal in (nie-finaal).

SAGT. • 1996:

Ten uitvoer van artikels 68-74 van die 1993-Grondwet word die Grondwetlike Vergadering (GV) op 24 Mei 1994 opgerig met die doel om binne twee jaar ‘’n nuwe’ Grondwet vir Suid-Afrika

op te stel (GV 1995a:3). Saamgestel uit 400 lede van die NV en 90 van die destydse Senaat (in 1996 met die NRvP vervang)

is die grondwerk vir ’n nuwe Grondwet in ses temakomitees verrig. Hulle is bygestaan deur tegniese komitees. Aanbiedings is by die Grondwetlike Komitee gedebatteer waar standpunte (ooreenkomste en verskille, ensovoorts) geformuleer en vir

verdere debatvoering aan die GV voorgelê is (GV 1995a:27).

Die eerste gedokumenteerde verwysing na regserkenning vir SAGT kom bykans terloops en eintlik by implikasie gedurende Mei 1994 by die ‘Onderweg na ’n Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad’-kongres by die Wetenskaplike en Nywerheidnavorsingsraad (WNNR) in Pretoria voor – slegs ’n paar dae na die oprigting van die GV. Kas Landman, ’n deelnemer en ook een van die vroegste plaaslike outeurs oor gebaretaal (Landman 1990), het op 27 Mei 1994 na aanleiding van ’n aanbieding deur Albie Sachs oor die taalbepalings van die 1993-Grondwet (Sachs 1994) tydens vraetyd van die geleentheid daarop gewys dat die taalklousule van die Grondwet “… net voorsiening maak vir die taal van die horende gemeenskap” (Beukes & Barnard 1994:20). Sy geïmpliseerde intensie omtrent regserkenning vir SAGT word ondersteun deur ’n volgende spreker wat van mening is “… dat iets omtrent die saak gedoen moet word”.

Dit is opvallend dat die SANRD by monde van Henna Opperman, destydse direkteur van die Raad, hierna op 27 Julie 1994 ’n verklaring uitreik wat sê die Raad “… doen alles in sy vermoë om gebaretaal as die 12de amptelike landstaal van Suid-Afrika te laat erken” (Liebenberg 1994). Die verklaring verteenwoordig die vroegste direkte openbare onthulling oor ’n veldtog vir die erkenning van SAGT as amptelike taal. Opperman maak ook by die geleentheid bekend dat die Raad reeds by gesprekke met die destydse Regering van Nasionale Eenheid betrokke is om die taal as amptelike taal erken te kry. Opperman beroep haar op die reg wat die 1993-Grondwet aan burgers verleen “… om onderwys en ander vorms van kommunikasie in sy of haar eerste taal te ontvang” en vind dit derhalwe kommerwekkend dat “… sowat 3 miljoen Dowes en Hardhorendes” as gevolg van die nie-erkenning van gebaretaal as amptelike taal by implikasie hiervan uitgesluit word. (Let op die tipiese insluiting van hardhorendes by ʼn Dowe saak.) In ’n in diepte-artikel twee dae later op 29 Julie 1994 bevestig Beeld se Christi van der Westhuizen die SANRD se posisie dat die erkenning van SAGT as amptelike taal “… sal … verseker dat onderwys en ander basiese dienste vir om en by 4 miljoen [sic] Dowes en Hardhorendes toeganklik gemaak word” (Van der Westhuizen 1994). Interessant genoeg blyk uit haar artikel dat die SANRD hulle veldtog in die eerste plek strategies gerig het op die verampteliking van gebaretaal, maar dat die veldtog daarna op gelyke menseregte sou begin konsentreer het.

Die SANRD noem as een van die belangrikste oorwegings waarom sodanige erkenning noodsaaklik is, voorsiening vir die instelling van SAGT as voertaal in skole. Dit was natuurlik ’n ietwat opportunistiese argument om aan te voer, aangesien die onderwysartikel van hoofstuk 3: Fundamentele regte van die 1993-Grondwet, anders as artikel 29 van die uiteindelike 1996-Grondwet se Handves van Menseregte (hoofstuk 2) geen verwysing na ’n keuse uit amptelike tale vir voertaaldoeleindes in openbare onderwys bevat het nie. Waarskynlik het die SANRD dié punt beklemtoon na aanleiding van artikel 32(b) van die 1993-Grondwet wat aan almal die reg tot basiese onderrig in die taal van hul keuse verleen (RSA 1993b), ’n bepaling wat ietwat gewysig in die 1996-Grondwet oorgeneem is.

’n Maand later, op 30 Augustus 1994, word berig dat die SANRD ondertussen ook met die GV oor die hele aangeleentheid van regserkenning in gesprek getree het. Weer eens het die onderwyskwessie voorop gestaan deurdat die SANRD aangevoer het dat die nie-erkenning van SAGT as amptelike taal in die 1993-Grondwet daartoe aanleiding gee dat dit nie as onderrigmedium op skool aangewend kan word nie (DNV 1994). Hier het ons nou vir die tweede keer getuienis van ’n bepaalde denkpatroon omtrent ’n kousale verband tussen die erkenning van SAGT as amptelike taal en die bereiking van ander oogmerke (in die onderhawige geval met betrekking tot die onderwys). Die eerste voorbeeld hiervan soos hierbo aangedui, het ’n maand vroeër opgeduik. Nog voorbeelde sal verder in die huidige studie voorkom.

Die temakomitees van die GV het gedurende September 1994 op dreef gekom (GV 1995a:4). Taalkwessies het hoofsaaklik in Temakomitee 1 (verantwoordelik om die aard van die demokratiese staat te ondersoek) en Temakomitee 4 (verantwoordelik om fundamentele regte te ondersoek) ter sprake gekom (GHT 2013).

Met die oprigting van die GV word ’n gesprek omtrent ’n nuwe Suid-Afrika geopen wat uiteindelik sou uitloop op ’n drastiesgewysigde taalbestel wat in beginsel wegdoen met verpligte amptelike tweetaligheid in die twee voormalige amptelike tale, Afrikaans en Engels, en waarin vir die eerste keer vir ‘Gebaretaal’ [sic] voorsiening gemaak word.

Ook gedurende 1994 verskyn die laaste drie van die vyf volumes van die Dictionary of Southern African signs for communicating with the deaf (Penn 1994a; 1994b; 1994c). In hulle taksering van die waarde van hierdie woordeboek skryf Reagan et al. (2006:193-194) dat ten spyte van kritiek vanuit verskeie oorde die woordeboek betekenisvol bygedra het tot die bekendmaking van die SANRD se RGN-projek maar uiteindelik ook dat SAGT as sodanig op nasionale vlak in die kollig gestel kon word. Baie is bereik om aan die Dowe gemeenskap die betekenisvolheid van die ryke verskeidenheid binne SAGT te bevestig, maar terselfdertyd te help om die historiese hindernisse wat hierdie gemeenskap skei te oorbrug.

Aarons en Akach (1998:20) wys daarop dat die samestellers se werkswyse inherent foutief was aangesien dit gebaseer en georganiseer is op grond van gesproke tale, met ander woorde, dit gee gebaretaalekwivalente weer vir gesproke tale (tekens in Engels, Afrikaans, Xhosa ensovoorts). Omdat die taalafbakening ooreenstem met die ras-, etniese en geografiese foutlyne van die apartheidstelsel kan hierdie ontwerp volgens hulle die indruk skep dat daar ’n direkte korrelasie bestaan tussen 12 onderskeibare gemeenskappe en die voorkoms van variasieklusters, wat dan daarop neerkom dat daar 12 verskillende gebaretale in Suid-Afrika bestaan. Trouens, Woll et al. (2004:14) verwys inderdaad na sekere outeurs wat aantoon dat op grond van die woordeboek se ontwerp sodanige afleiding gemaak kan word. Aarons en Akach (1998:21) voer dan argumente aan waarom ’n mens op grond van die tekortkominge van die woordeboek nie tot so ’n afleiding kan kom nie. In hoofsaak kom dit daarop neer dat die woordeboek nie die kompleksiteit van gebaretaal, soos byvoorbeeld die stelsel van klassifiseerder-handvorms (beweging en lokalisering) weergee nie, essensiële kenmerke wat leksikale variasie oorbrug en onderlinge verstaanbaarheid bewerkstellig. Ofskoon die woordeboek wel leksikale variasie binne SAGT dokumenteer, bly dit grootliks gebaseer op gesproke tale. Die woordeboek gee volgens hulle dus nie ’n getroue refleksie van die groot mate van onderlinge verstaanbaarheid binne SAGT te midde van die leksikale variasie nie, ’n aspek wat in verdere besonderhede in Aarons en Morgan (1998) ondersoek word.

Penn (1993a:23) benadruk in haar beskouing van die eerste drie volumes van die woordeboek die feit dat ’n groot verskeidenheid en verteenwoordigende groep dowe persone aan die woordeboek meegewerk het en maak dan die interessante opmerking dat ten spyte hiervan hulle suksesvol met mekaar kon kommunikeer, “… binne ’n paar uur – selfs minute”, ’n verskynsel wat sy beskou as “… ’n huldeblyk aan die krag van hul taal en onbeperkte aanpasbaarheid in ‘n moeilike wêreld”. Hierdie waarneming laat die baanbreker van Suid-Afrikaanse gebaretaalstudies ten slotte besluit “... dat die opvallendheid van Dowe identiteit etniese, ouderdom, klasse en geslagsverskille wat so prominent is aan die horende samelewing heeltemal oorskadu”. In haar voorwoord by die laaste volume van die woordeboek borduur sy voort op die indrukwekkende onderlinge verstaanbaarheidsvlakke wat haar tydens die maak van die woordeboek opgeval het. Ten spyte van die diversiteit binne die groep dowe respondente, skryf sy, het die aansienlike ooreenkoms tussen soveel van die gedokumenteerde tekens baie duidelik na vore gekom, veral wanneer die tekens in kombinasie

gebruik word (Penn 1994c:xiii).

Dit is jammer dat Aarons en Akach (1998) met die 1992-weergawe, die derde volume van die woordeboek, gewerk het terwyl al vyf volumes toe reeds beskikbaar was en hulle sodoende nie van Penn se belangrike refleksie omtrent die onderlinge verstaanbaarheid van SAGT kennis geneem het nie. Insgelyks ook nie van haar belangrike slotbeskouing in die 1993-publikasie nie, ’n bron wat hulle opmerklik genoeg ook nie geraadpleeg het nie en wat Penn ironies genoeg na aanleiding van die derde volume van die woordeboek gemaak het! Die betrokke outeurs het wel kennis geneem van die belangrike studie deur Penn en Reagan (1994) waarin insiggewende gevolgtrekkings gemaak word omtrent leksikale diversiteit binne SAGT as die gedeeltelike resultaat van die gefragmenteerde Dowe gemeenskap tydens die apartheid-era, en waar klem gelê word op die sintaktiese eenheid binne die taal, ten spyte van hierdie gedwonge skeidinge. Aarons en Akach (1998:23) verwys sydelings na laasgenoemde studie, maar laat ongelukkig na om te vermeld dat Penn en Reagan, asook Penn as die samesteller van die woordeboek nie daarop aanspraak maak dat die opgetekende leksikale variasie na verskillende gebaretale verwys soos wat Aarons en Akach beweer nie. Ook nie dat Penn en Reagan voorsien dat sodanige variasie in samehang met die dinamiek van ’n verenigde Suid-Afrika na 1994 beslis gaan afneem nie. Nietemin kan ’n mens akkoord gaan met Aarons en Akach (1998:26) se stelling dat die vraag oor hoeveel gebaretale

daar in Suid-Afrika bestaan vanuit ’n taalvariasie-oogpunt in werklikheid ’n irrelevante vraag is.

In haar gevolgtrekking oor die gebaretaalwoordeboeke

van Afrika wys Schmaling (2012:274) op die sosiale en politieke

belang van sulke woordeboeke en die bydrae wat hulle lewer tot die erkenning van die nasionale gebaretale van die vasteland. Dit val daarom vir haar vreemd op dat die woordeboeke oor die algemeen nie wyd versprei word nie en dat selfs dowe persone meestal nie van hulle bestaan weet nie. Dit is waarskynlik ook die geval met die Suid-Afrikaanse woordeboek. Die omslagtige formaat van Penn se woordeboek bring mee dat dit nie eintlik toeganklik is vir die algemene gebruiker nie en uiteindelik waarskynlik grootliks nut as ’n naslaanwerk het.1 ’n Volgende

woordeboekprojek wat in 2008 verskyn, sou poog om aan die

behoefte van ’n gebruikersvriendelike gebaretaalwoordeboek te voldoen, soos later behandel sal word.

Op 15 Maart 1995 verskyn die lywige 79 bladsye lange White Paper on Education and Training van die nuut saamgestelde

geïntegreerde Departement van Onderwys (DvO 1995). Opvallend

omtrent die Witskrif is dat dit geen verwysings na gebaretaal –

of wat dit betref na enige taal – bevat nie; selfs geen verwysings

na DHHs nie. Nietemin beskou Reagan en Penn (1997:2) die betrokke Witskrif as ’n volgende belangrike stap wat SAGT betref, aangesien dit volgens hulle gebaretaal by die onderwys ‘inkorporeer’ – ten minste by implikasie. Waarskynlik verwys die twee outeurs na die insluiting by die Witskrif van verwysings

na persone met fisiese gestremdhede: een met betrekking tot

die noodsaak om enige struikelblokke tot gelyke onderwys vir sodanige persone uit die weg te ruim en die ander die reg van sulke persone om nie op grond van hulle gestremdheid teen gediskrimineer te word nie. Origens kom heelwat verwysings na taalbeleid en taalregte voor, maar generies van aard, ook met betrekking tot die amptelike tale. Nietemin berei die Witskrif die weg voor vir die Wet op Nasionale Onderwysbeleid, 1996 (RSA 1996a – hierna Onderwyswet) wat straks behandel sal word.

Anne Baker en Kate Huddlestone van die Universiteit van Stellenbosch werk skynbaar tans aan die digitisering en opdatering van Penn se woordeboek ten einde die gebruikswaarde daarvan te verhoog.

Getuienis van die uitkoms van die SANRD se gerapporteerde interaksie met die regering kom gedurende Mei 1995 na vore. Ons verneem naamlik by monde van Wally Serote, voorsitter van die NV se destydse portefeuljekomitee oor Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie, dat die kwessie oor die verampteliking van SAGT reeds met die Speaker bespreek is en dat verskeie opsies oor hoe om dit te verwesenlik, oorweeg word. Dit is terloops die tweede keer dat ons van die ‘miljoene’ Suid-Afrikaners wat gebaretaal gebruik, verneem toe hy tydens die aankondiging die getal van vier miljoen gebruikers [sic] laat val het (PR 1995). Die (ongesubstansieerde) getal sou vir ’n geruime tyd hierna by verskillende geleenthede herhaal word, ’n deurlopende tendens wat die belang van getallepolitiek omtrent die Dowe-saak bevestig.

Ten einde die werksaamhede van die GV en sy komitees te laat vloei, word gedurende Junie 1995 besluit om ’n permanente Subkomitee van die Grondwetlike Komitee op te rig ten einde onderhandelinge oor kwessies tussen politieke partye op te los (GV 1996:26).

Op 29 Junie 1995 word aangekondig dat die SANRD besluit het om ‘sy naam’ na die ‘Deaf Federation of South Africa’ (in Engels afgekort tot DeafSA) te verander (DV 1995). Druchen (2010:496) beskou die stap wel nie as ’n naamsverandering nie, maar as die transformering van die SANRD tot ’n ‘meer demokratiese’ liggaam en by implikasie sy ontbinding. Volgens Druchen (2014:76) is by ’n sogenaamde ‘Deaf indaba’ waar verteenwoordigers vanuit elk van die nege nuwe provinsies byeengekom het om op die sogenaamde ‘omvorming’ van die SANRD tot ’n nuwe ‘demokraties verkose’ liggaam te besluit. Dat sodanige stap reeds op die kaart was, blyk uit ʼn berig van 2 November 1993 waarin Liisa Kauppinen, destydse hoofsekretaris van die WFD, verklaar het dat ’n raad ‘vir’ Dowes nie ’n volwaardige lid van die federasie kan wees nie. Om by so ’n punt uit te kom, moet Dowes daarin dien sodat dit ’n raad ‘van’ (in plaas van ‘vir’) Dowes kan word. Die SANRD het by monde van ’n woordvoerder gedurende dieselfde jaar laat blyk dat dit inderwaarheid hulle strewe is om ’n volle lid te word

(Fourie 1993).2 Die oprigting van DFSA het die weg gebaan vir die Federasie om nou by die wêreldliggaam vir Dowes te affilieer

daar die organisasie nou deur Dowes gelei word. Volgens The Star (1997a) het die WFD inderdaad DFSA in 1995 ‘hertoegelaat’.

Druchen wys daarop dat die oprigting van DFSA as van simboliese belang geag word aangesien die nuwe organisasie nou een is van en nie vir Dowes nie. Van funksionele belang is die implikasie dat die omvorming meebring dat Dowes voortaan in beheer van die nuwe organisasie is. Wat SAGT betref, lui die totstandkoming van die Federasie beslis ’n nuwe era van betrokkenheid by die stryd om regserkenning in soos verder uit die huidige studie sal blyk. Dit sou kon help om Dowes ten volle aan die taal blootgestel te kry en daartoe bydra dat die taal as die primêre taal van Dowes erken kan word. DV (1995) berig dat tydens die aankondiging die SANRD se sogenaamde ‘naamsverandering’ bevestig is en dat DFSA, soos sy voorganger, vas oortuig is van die noodsaak aan die verampteliking van “... gebaretaal”.

Die standpunt word amptelik deur die verkose voorsitter van die nuut opgerigte federasie, Nico Beaurain, in aanloop tot die jaarlikse Dowebewustheidsweek van vroeg September op 7 Augustus 1995 bevestig. Ook die kwessie van herhaalde oproepe dat die regering ‘gebaretaal’ as 12de amptelike taal moet erken, kom ter sprake (Mthembu 1995).

Twee dae later, op 9 Augustus 1995, verskyn daar ’n brief

van die sekretaresse van “... die Federasie” (let wel, nie meer

die SANRD nie) se Wes-Kaapse kantoor in Die Burger. Sy skryf dat sy die brief namens “… (o)ns as Dowes “ skryf om te pleit vir die erkenning van “… die taal van Dowes” [‘gebaretaal’] as

amptelike taal (Heyns 1995). Steeds in aanloop tot Dowebewustheidsweek 1995, met

die gepaste jaartema “Menseregte vir dowe mense” (Witnessverslaggewer 1995), maak die ANC op 28 Augustus 1995 bekend dat die beweging aan die GV se Temakomitee 1: Die Aard van die Nuwe Demokratiese Staat, voorgestel het om “... gebaretaal”

in die finale Grondwet as amptelike taal te erken (SAPA 1995a;

Die betrokke koerantberig meld dat daar nog op ’n Afrikaanse naam besluit sou word.

1995c). Van die tegniese adviseurs van die betrokke temakomitee

het onderneem om vas te stel of gehoorgestremde persone inderdaad ook aanspraak kan maak op gelyke behandeling in terme van bepalings van die beoogde Handves vir Menseregte. Die betrokke voorstel is toe aan die konstitusionele komitee van

die GV vir oorweging deurgestuur (SAPA 1995b).

In ’n onderhoud met die Natal Witness (waarskynlik na aanleiding van die ANC-aankondiging) wat op 29 Augustus 1995 verskyn, noem ’n verslaggewer dat DFSA (die naam van die betrokke woordvoerder word nie vermeld nie) skynbaar beklemtoon dat Dowes hulleself nie as gestremd beskou nie, maar as lede van ’n afsonderlike kulturele groep wat aanspraak kan maak op dieselfde regte as horendes en derhalwe ook op die erkenning van SAGT as amptelike taal (Witness-verslaggewer 1995). Twee verdere berigte wat ook waarskynlik in reaksie op die betrokke aankondiging verskyn het, vermeld die voorbehoud van opposisiepartye omtrent die voorstel. Onder meer het Piet Marais van die NP gewonder oor die praktiese haalbaarheid van die verampteliking van SAGT aangesien dit vir hom nie duidelik was nie of ons hier met ’n taal of met “... ’n blote tegniek” te make het. Volgens Marais kon daar vir “… dowe en Hardhorendes [sic]” in die beoogde Handves van Menseregte voorsiening gemaak word (SAPA 1995b; 1995e). In reaksie op sy voorbehoud is vanuit ANC-oord beweer dat die taal ‘internasionaal’ is, terwyl uit African Christian Democratic Party (ACDP)-geledere gevra is of daar nie meer mense met ander vorms van gestremdheid is waarvoor ook voorsiening gemaak moet word nie. Ook die getallekwessie het in die vermelde twee berigte opgeduik toe die ANC na die “… ten minste 4 miljoen” [sic] gebruikers van ‘gebaretaal’ verwys het. ’n Regsadviseur van die betrokke temakomitee van die GV het ten besluite aangekondig dat die kwessies ondersoek sou word en dat die voorstel vir verdere debat en onderhandeling verwys word.

Met die aanvang van Dowebewustheidsweek op 1 September 1995 het die GV besluit om die hele kwessie van amptelike tale na die spesiale Subkomitee van die Grondwetlike Komitee te verwys (GB 1995f; SAPA 1995d). Die berigte vermeld ook ’n skrywe deur Claire Penn van Wits omtrent die status van “... gebaretaal” as volwaardige taal en dat besluit is dat die betrokke Subkomitee spesialisgetuienis oor die erkenning van die taal as amptelike taal moet aanhoor en insluit by die omvangryke terugvoer wat oor die grondliggende bepalings van die Grondwet (hoofstuk 1 van die 1996-Grondwet) ontvang is en wat die Grondwetlike Komitee uiteindelik moet oorweeg (GV

1995a). Later gedurende dieselfde maand, volgens GHSA (2023)

op 19 September 1995, word ’n voorgestelde konsepteks vir

die eerste Grondwet gefinaliseer. Die teks word in die GV se nuusbrief van 8–21 September 1995 bekendgestel (GV 1995b).

Die in daardie stadium voorgestelde taalklousule verteenwoordig ’n nogal opvallende vereenvoudiging van die bewoording van die 1993-Grondwet se amptelike taalbepalings, maar maak nogtans voorsiening vir die behoud van die 11 amptelike tale. Twee groot veranderings kom tog voor, te wete die insluiting van ‘gebaretaal’ as 12de amptelike taal en die verwydering van PanSAT uit die taalklousule.

Ook verneem ons van ’n pamflet3 wat ’n ‘tweetalige benadering’ in dowe onderwys propageer wat DFSA gedurende 1995 sirkuleer het (Heap 2003:10), waarskynlik in samehang met Dowebewustheidsweek 1995.

Die weglating van bepalings oor PanSAT uit die September-konsep van die nuwe Grondwet is nogal verbasend, gesien die gelyklopende wetgewende proses wat ondertussen al ver gevorder was om ingevolge artikel 3 van die 1993-Grondwet so ’n raad deur middel van ’n afsonderlike wet tot stand te bring. Volgens Heugh (1995) is die PanSAT-wet gedurende September 1995 deur die Parlement aanvaar. Die wet word op 4 Oktober 1995 dan ook bekragtig (RSA 1995), die eerste sodanige wet oor ’n taalraad vir Suid-Afrika. Veral uitsonderlik wat SAGT betref, is die feit dat die wet die vroegste wetlike vermelding van ‘gebaretaal’ in Suid-Afrikaanse wetgewing bevat, by implikasie die vroegste wetlike (amptelike) erkenning van die taal. Artikel 8(8)(b) van die PanSAT-wet sluit naamlik ‘gebaretaal’ (let wel nie by name SAGT nie) in by ’n bepaling wat handel oor die oprigting van taalliggame om die Raad oor taalaangeleenthede

Die juiste besonderhede word ongelukkig nie verskaf nie.

te adviseer. Dit is opvallend dat die taal nie ook in van die ander bepalings soos artikel 3(a)(v) van die wet vermeld word nie. Laasgenoemde handel oor die bevordering van respek vir tale anders as die amptelike tale wat in die Republiek gepraat word asook oor die aanmoediging van die gebruik van die aangeduide tale onder gepaste omstandighede. Nietemin is die erkenning van ‘gebaretaal’ in terme van die Raad se taalliggame ’n belangrike verwikkeling gesien teen die agtergrond van die 1993-Grondwet se verswyging van die taal. ’n Mens moet kennis neem dat in daardie stadium in Suid-Afrika daar nog onsekerheid bestaan het oor die hele kwessie van ‘gebaretaal’, vandaar die generiese verwysing in die PanSAT-wet. Dit is nogtans vreemd dat die generiese verwysing na die taal nie met die deurvoering van die Wysigingswet op die Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad, 1999 reggestel is nie (RSA 1999b).

Gedurende November 1995 word ’n opsomming van die eerste weergawe van die Werksteks – daar was uiteindelik altesaam ses weergawes – van ’n konsep-nuwe Grondwet (GV 1995d) bekendgestel en op 22 November 1995 as deel van ’n toeligtende publikasies oor grondwette en die demokrasie in al 11 amptelike tale regdeur die land versprei (GV 1996:70). Die volledige teks, onder meer vergesel van grafiese toeligtings, word terselfdertyd in ’n spesiale uitgawe van die GV se nuusbrief, Constitutional Talk, bekendgestel, aanvanklik slegs in Engels en vanaf middel Desember in al 11 landstale (GV 1995e). Opvallend omtrent die eerste weergawe van die Werksteks is dat die taalklousule (nou artikel 6) nog nie gefinaliseer is nie. Drie opsies word vir oorweging voorgestel. Al drie kondoneer die 11 amptelike tale van die 1993-Grondwet, maar sluit – teenstrydig met die September-voorstel en ten spyte van al die stemmemakery daaromtrent – opvallend níé SAGT as ’n 12de amptelike taal in nie. SAGT word wel in die eerste van die drie opsies vermeld deurdat ‘gebaretaal’ by die groep tale wat deel van PanSAT se taalmandaat vorm, ingesluit word. PanSAT word darem nou weer vermeld.

Gedurende Desember 1995 neem ons kennis van ’n suksesvolle internasionale kongres oor doofheid wat in Worcester plaasgevind het en waar nogeens op die verampteliking van SAGT aangedring word. In sy terugvoer oor die betrokke geleentheid noem Johan Hamilton, destydse uitvoerende direkteur van Worcester se bekende Instituut vir Dowes (later die NID) pertinent dat die amptelike erkenning van ‘gebaretaal’ as een van die konkrete voorstelle en aanbevelings van hierdie

internasionale geleentheid voortgespruit het (Wessels 1995). In antwoord op ʼn vraag van Rapport se Phil Zaayman ’n dag later op 12 Desember 1995 oor hoe ver met planne gevorder is om ‘Dowetaal’ [sic] erken te kry, gee Hamilton wel toe dat dit “… nogal ’n stryd” is. Hy verwys pertinent na die skeptisisme wat onder sommige onderhandelaars oor die status van ‘gebaretaal’ as taal bestaan het, maar benadruk nogtans die belang van die verampteliking van die taal vir die Dowegemeenskap. Vir hom kan verampteliking help om die toeganklikheidsbehoeftes van Dowes in die samelewing te bevredig, hulle onderwys ’n hupstoot gee en hul beroepsgeleenthede vermeerder (Zaayman

1995). Hier nogeens getuienis oor die veridealisering van

taalverampteliking.

’n Paar dae later, op 15 Desember 1995, publiseer Democracy in Action, ’n nuusblad van die Instituut vir ’n Demokratiese Alternatief vir Suid-Afrika (Idasa) ’n onderhoud wat Nigel Crawhall van die NTP in Kaapstad met twee sogenaamde ‘Dowe taalaktiviste’ gevoer het, te wete Kobus

Kellerman, toe die direkteur van DFSA en Wilma Newhoudt

(tans Newhoudt-Druchen), Suid-Afrika se eerste Dowe parlementariër. Die kernvraag wat aan die bod gekom het, was die veelbesproke een van of doof wees ’n gestremdheid- of ’n minderheidstaalkwessie is. Altwee woordvoerders het die status van die Dowegemeenskap as kulturele minderheid benadruk en daarmee saam die erkenning van hulle taal- en menseregte as basiese regte. Voortvloeiend hieruit het albei woordvoerders beide die belang van die amptelike erkenning van ‘gebaretaal’ as taal en as amptelike taal benadruk (Crawhall

1995). ’n Meegaande demografiese opgaaf oor Dowes wat Democracy in Action op grond van inligting verkry van DFSA

in dieselfde uitgawe insluit, is insiggewend. Hiervolgens het

DFSA in daardie stadium nie soos die ANC op vier miljoen

gebruikers van gebaretaal aanspraak gemaak nie, maar eerder meer konserwatief met ’n beraming van 1,6 miljoen gebruikers

gewerk, na raming 400 000 Dowes en 1,2 miljoen “… persone met ernstige gehoorverlies” (DiA 1995). In hoofstuk 2 is verwys na Druchen (2007) se aanvanklike aanspraak by die GHK op een

miljoen Dowe gebruikers van SAGT, wat hy toe by navraag moes

kwalifiseer as een miljoen DHH-gebruikers.

’n Week later, op 21 Desember 1995, kry ons ’n verdere aanduiding van die toenemende bewustheid omtrent die noodsaak aan die erkenning van SAGT (en wel dié keer by name) wat nou ook in owerheidskringe aandag begin geniet het. Die taal word ingesluit by die ondersoek omtrent ’n toekomstige taalplan vir Suid-Afrika wat deur die TPTK van die destydse minister van Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie aankondig word (Ngubane 1996). Onder leiding van die befaamde Neville Alexander word die taakspan getaak met ’n ondersoek na ’n geskikte taalplan vir Suid-Afrika. Die taakspan word saamgestel uit agt subkomitees wat die volgende terreine moes ondersoek:

Dit is opvallend dat SAGT (weliswaar nou sbenoem) prominent voorkom as studie-onderwerp van subkomitee 6. Uit die TPTKverslag sal later blyk dat SAGT ook prominent ter sprake gekom het tydens die werksaamhede van subkomitee 8.

Ses weergawes van die Grondwetlike Werksteks later word die nuwe Grondwet op 8 Mei 1996 deur die Parlement aanvaar, waarna dit na die Grondwethof vir die sertifiseringsproses verwys word (GHSA 2023).

Wat die taalklousule betref, word volstaan met die 11 amptelike tale van die 1993-Grondwet, met die een groot verskil dat Pedi4 nou Noord-Sotho (Sesotho sa Leboa) vervang, ’n kwessie waaroor eerder al ’n kontroversie ontstaan het (Brown 1991) en wat mettertyd ook op die agenda van die GHK sou

beland (GHK 2009), waaroor later in die huidige studie berig

word. Ook word weggedoen met die alfabetiese volgorde van die gelyste amptelike tale van die 1993-Grondwet sodat Afrikaans en Engels nou nie meer prominent in die lysie verskyn nie en na die middel verskuif het. Van groter betekenis is die verwikkeling dat weggedoen is met die beginsel van taalgelykberegtiging wat nog in die 1993-Grondwet gehandhaaf is. In die plek daarvan kom twee nuwe en meer abstrakte taalhanteringsnorme, te wete “... billike behandeling” in terme van “... gelykheid van aansien”. Voorts word PanSAT in die taalklousule behou, maar is die bewoording omtrent die rol van die Raad gewysig om klem te lê op taalbevordering en-ontwikkeling. Laastens

is dit verrassend dat niks gekom het van die September-1995

voorstel omtrent ‘gebaretaal’ as 12de amptelike taal nie, maar word volstaan met die insluiting van die taal by PanSAT se taalmandaat (RSA 1996c). Die stap is nietemin betekenisvol aangesien, soos reeds uitgewys, Suid-Afrika hiermee die leiding geneem het omtrent die regserkenning van ’n nasionale gebaretaal deur middel van ’n land se grondwet.

Nieteenstaande die feit dat die 1996-Grondwet opvallend nie SAGT as amptelike taal erken nie, het die Dowes hierna wel veel meer in die beperkte bepaling omtrent SAGT ingelees as wat met artikel 6(5)(a)(iii) bedoel word. Druchen (2014:79) maak byvoorbeeld daarop aanspraak dat die Suid-Afrikaanse Grondwet “… erken dat SAGT die amptelike taal [sic] van Dowe Suid-Afrikaners is”, sekerlik ’n sinspeling op die kwessie waarna Magongwa (1993) vroeër verwys het. Die opvatting bevestig die verwarring wat kan ontstaan omtrent die begrippe ‘wetlike erkenning’ of ‘amptelike erkenning’ van ’n taal teenoor ‘erkenning as amptelike taal’.

Waar die 1993-Grondwet ’n nuwe orde van 11

amptelike tale op nasionale vlak ingelui het, vergesel van ʼn

taalbestuursmodel geskoei op die lees van pre-1994 grondwette,

kom die 1996-Grondwet vorendag met ʼn totaal nuwe en hoogs

Kyk Ziervogel, Lombard & Mokgokong (1969).

idealistiese taalbestuursraamwerk wat heel spoedig as haas onuitvoerbaar sou blyk te wees. Trouens, waar ’n mens nog die 1993-taalklousule as ’n soort kompromie tussen die pre1994 hoofstroom- en progressiewe denke rondom taal sou kon beoordeel het, val dit op dat die taalbeleidsnorme van die 1996-Grondwet eerder die sentimente van die Charteriste se

taalsiening begin reflekteer. Die taalklousule open die weg na

’n egalitaristiese taalbestel waar van die 11 statutêre amptelike tale, ten minste nege grootliks simboliese ampteliketaalstatus geniet en hoofsaaklik een amptelike taal, naamlik Engels, as amptelike werkstaal aangewend word en daarnaas soms nog Afrikaans, soos die tweetalige NasVIS-vorms5 vir padveiligheid

van getuig (NasVIS 2020).

Waarskynlik teleurgestel deur die weglating van SAGT as 12de amptelike taal en aangespoor deur die momentum rondom die relatief suksesvolle veldtog oor regserkenning vir die taal tot in daardie stadium, benader DFSA hierna “... gedurende 1996”6 vir PanSAT met ’n amptelike versoek om SAGT as amptelike taal erken te kry (GKNVNRvP 2009). Gegewe PanSAT se beperkte grondwetlike mandaat met betrekking tot slegs taalbevordering en-ontwikkeling is dit onduidelik waarom DFSA die stap geneem het, aangesien PanSAT hoogstens advies hieromtrent aan die korrekte parlementêre instansie sou kon gegee het. DFSA se versoek het (vanselfsprekend) op niks uitgeloop nie (GKNVNRvP 2009). Streek (1999) rapporteer dat PanSAT in daardie stadium nie bereid was om aan te dring op die verampteliking van die taal nie. Ons sal tydens die tweede poging tot die verampteliking van SAGT in ’n latere hoofstuk agterkom om welke redes PanSAT die standpunt gehuldig het. Nietemin was die Raad wel van mening dat SAGT beslis as “... die natuurlike taal” van die Dowegemeenskap binne Suid-Afrika se meertalige konteks ontwikkel behoort te word.

Op 24 April 1996 word die Onderwyswet (RSA 1996a) geproklameer. Ten spyte daarvan dat soos in die geval van sy 1995-Witskrif daar geen verwysing na SAGT – trouens, na enige spesifieke taal – in die wet voorkom nie, bevat artikel 4(d) ’n

5 NasVIS is ’n akroniem vir Nasionale Verkeersinligtingstelsel.

6 Die presiese datum is onbekend.

belangrike bepaling wat op die onderrig van Dowe persone en oor die algemeen PGV betrekking het. Die artikel bepaal naamlik dat die onderwysbeleid wat in die voorafgaande artikel 3 voorsien word, en wat onder meer oor taalbeleid in die onderwys handel, daarna moet streef om te verseker “… dat geen persoon die geleentheid ontsê word om onderwys tot die maksimum van

sy of haar vermoë te ontvang weens ’n fisiese gestremdheid

nie”. Naas die belangrike beginsel van inklusiwiteit bevat die wet soortgelyke beginsels oor taal, dit is wat betref die reg op onderrig in die taal van die leerder se keuse (artikel 4[a][v]), die reg om ’n skool op grond van gemeenskaplike taal, kultuur en religie op te rig (artikel 4[a][vii]) en die reg om die taal van jou keuse binne ’n onderwysinstelling te gebruik en daar aan die kulturele lewe van jou keuse deel te kan neem (artikel 4[a] [viii]). Hiermee lê die Onderwysbeleidwet die erkenning van LMRs binne die onderwys vas, ’n betekenisvolle stap vir alle skoolgaande liede in Suid-Afrika, insluitende DHH-persone. Die wet berei uiteraard die weg voor tot die aanvaarding van die Skolewet teen die einde van die jaar.

Op 29 Junie 1996 word die bevindinge en aanbevelings van

al agt TPTK-subkomitees by ʼn nasionale beraadslagende kongres

behandel. Een van die verrassende elemente van die kongres is die skielike prominensie wat SAGT by die geleentheid geniet het.

Reagan en Penn (1997:2) skryf dat DFSA die prominensie as “...

’n groot deurbraak” vir die erkenning van die taal beskou. Nie net het die taal as onderwerp by die besprekings van die verslae

van die twee eerder gemelde subkomitees aandag geniet nie;

dit het ook by nog drie verdere subkomitees ter sprake gekom. Ook was SAGT ’n pertinente tema in die openingstoespraak en is al die verrigtinge deurgaans na SAGT getolk. Weens die unieke plasing van gebaretaaltolke by sulke geleenthede (heel sigbaar, naby aan of op die verhoog) en hulle visuele asook ouditiewe optrede (wanneer hulle byvoorbeeld vir ’n Dowe spreker na Engels tolk met behulp van ’n mikrofoon en klankversterking) het die taal visuele prominensie geniet. Volgens die betrokke outeurs staan die geleentheid uit as “… die begin van ’n nuwe era vir die erkenning van hierdie taal en van dowe [sic] kultuur in hierdie land. In ’n kort tydperk het Gebaretaal [sic] beweeg van ’n posisie van relatiewe onbekendheid en onderdrukking na een met status en erkenning” (Reagan & Penn 1997:2).

Op 8 Augustus 1996 word die finale TPTK-verslag bekendgemaak (DKKWT 1996). Benewens die individuele verslae van die agt werksgroepe bevat die verslag ’n stel oorhoofse aanbevelings wat meer bepaald ʼn aantal belangrike aanbevelings met betrekking tot SAGT insluit. Die aanbevelings verteenwoordig ’n samevatting van die meer gedetailleerde aanbevelings van elke subkomitee en het betrekking op kort- en langtermynmaatreëls wat getref moet word.

Wat korttermynmaatreëls omtrent SAGT betref, word aanbeveel dat druk op die staats-en private media geplaas moet word om gelykwaardige tyd af te staan aan alle amptelike tale en om waar toepaslik ‘Gebaretaal’ [sic] en ander tale te gebruik. Al het dit nie direk betrekking op SAGT nie, word ook aanbeveel dat ’n telefoontolkdiens wat herlei-tolkdienste vir Dowes insluit so gou as moontlik gevestig word (DKKWT 1996:2,4). Wat langtermynmaatreëls met betrekking tot SAGT betref, word aanbeveel dat strategieë vir die verbetering van die status van Histories Gemarginaliseerde Inheemse Tale (HGITs) uitgewerk word, met inbegrip van en by name ‘South African Sign Language’[!], die erfenistale en aanvullende en alternatiewe kommunikasiestelsels, onder meer Braille. Ook moet ongeletterdheid deur geletterdheidsveldtogte in en onderwysprojekte vir die sogenaamde ‘Afrikatale’ [sic] en SAGT uitgewis word (DKKWT 1996:5).

Die prominensie wat SAGT rondom die hele TPTKondersoek geniet het en die voorstelle omtrent die taal wat in die eindverslag vervat word, bevestig dat die taal teen daardie tyd beslis ’n item op die nasionale taalagenda geword het. Die kampvegters vir SAGT sou sekerlik die tendens vorentoe vir hulle doel kon benut.

Tydens September 1996 se Dowebewustheidsweek word die belang daarvan om ‘gebaretaal’ as 12de amptelike taal te erken nogeens in ’n persverklaring deur DFSA herhaal. Volgens die verklaring sal sodanige erkenning verseker dat gebaretaaltolke deur die staat gesubsidieer en ook meer televisieprogramme in die taal beskikbaar gemaak word. Die ooreenkoms met sommige van die TPTK se aanbevelings is sekerlik nie toevallig nie! Die betrokke joernalis wat hieroor berig, kontekstualiseer die betrokke persverklaring aan die hand van Democracy in Action se syfers oor DHH van die vorige jaar (Motsisi 1996). Sy wys daarop dat die nuwe Grondwet wat gedurende 1996 deur die Grondwethof oorweeg is nie net ’n volledig nuwe taalklousule bevat nie, maar ook vir die eerste keer in die land se geskiedenis ’n Handves van Menseregte (hoofstuk 2 van die Grondwet).

Soos in ’n latere afdeling in meer besondere behandel word, bevat die Handves ’n hele aantal sogenaamde LMRs waaronder die reg op onderrig in die amptelike taal of tale van jou keuse soos bepaal in artikel 29(2) van die Grondwet; van al die taalregte vervat in die Handves die enigste reg wat aan ʼn amptelike taal gekoppel kan word. Gegewe die klem wat verskeie kampvegters tydens die totale veramptelikingsveldtog op die belang van SAGT as amptelike taal vir die onderwys gelê het, spreek dit vanself dat die weglating van SAGT as 12de amptelike taal vir Dowes as kwelpunt geïdentifiseer is; ook al vanweë die vermelde denkpatroon omtrent ’n verbeelde kousale verband tussen amptelike taal en onderwystaal waarop eerder gewys is.

Die kwelling word wel onmiddellik ondervang met die aanvaarding op 6 November 1996 van die bepaling oor SAGT se amptelike status in die Skolewet (RSA 1996b), waarskynlik deels as ’n kompromie bedoel nadat die GV teen sommige se verwagting in tog nie amptelike erkenning aan die taal as 12de amptelike taal deurgevoer het nie.

Die 1996-verampteliking van SAGT in die onderwysdomein, hoewel beperkte amptelike status, verteenwoordig die eerste konkrete uitkoms van die volgehoue stryd vir die verampteliking van SAGT. Artikel 6(4) van die Skolewet bepaal dat ’n “… erkende Gebaretaal [sic]” vir die doeleindes van leer aan openbare skole die status van amptelike taal geniet. Volgens die hersiene Nasionale Kurrikulumverklaring vir Grade O tot 10 is PanSAT die instansie wat vir sodanige erkenning verantwoordelik is (DvO 2002:19-20).

Met die amptelikheidsverklaring ondervang die Skolewet enige vrae omtrent die bepaling van artikel 29(2) van die Grondwet oor vryheid van keuse van onderwys in die amptelike ta(a)l/e van jou keuse, asook die bepalings van artikel 4 van die Onderwyswet (RSA 1996a), wat selfs verder gaan en vryheid van keuse in die taal van jou keuse toelaat; dit natuurlik wat betref ’n leerder se keuse van SAGT as onderrigtaal.

Wat betref taalvak. Binne die Suid-Afrikaanse onderwysstelsel kan ’n taal wat as amptelike taal erken word as voertaal in openbare skole aangewend word, maar ook as taalvak, om hetsy as huistaal en addisionele taal (eerste

en tweede addisionele taal) onderrig word (DBO 2011:8).

Nieamptelike tale mag volgens die nasionale kurrikulum (wat eers later aanvaar is) slegs as tweede addisionele tale onderrig

word (DBO 2021a). Die TiOB van 1997 wat straks ter sprake

kom, werp meer lig op taal as vak. Van belang is die feit dat die verampteliking van SAGT in die onderwysdomein die weg geopen het vir die ontwikkeling van taalkurrikula op dieselfde vlak as die ander amptelike tale, iets wat soos ons later sal sien verrassend genoeg nie so deur die betrokke minister begryp is nie.

Die Skolewet se gedeeltelike verampteliking van SAGT as onderwystaal is kennelik een van die besonderse mylpale van die eerste poging tot die verampteliking van SAGT en is beslis ’n veertjie in die hoed van die betrokke veldtogvoerders. Hiermee gee die wetgewer kennelik uitdrukking aan die heersende sentimente omtrent regserkenning vir SAGT, veral binne onderwysverband. Uiteindelik het die volgehoue druk op die owerhede en besluitnemers nie op niks uitgeloop nie en is die dringende noodsaaklikheid aan voldoende erkenning in die onderwys in beginsel ondervang. Soos reeds op gesinspeel, is die kritieke vraag hieromtrent of alle rolspelers die werklike omvang van die implikasies van die gedeeltelike verampteliking ten volle begryp het, ’n kwessie wat weldra meer pertinent onder die loep geneem word.

Die geval van DFSA se gebaretaalkurrikulum wat gedurende 1996 (waarskynlik na die aanvaarding van die Skolewet) ontwikkel en aan die destydse DvO voorgelê is, dien as vroeë voorbeeld van die heersende mate van onbegrip oor die

implikasies van die betrokke verampteliking. DFSA het op eie inisiatief die kurrikulum vir SAGT Vlakke 1–3 ontwikkel (DFSA

1996). Dit is verstommend dat geen erkenning aan hierdie (of die latere 1997-weergawe – kyk hieronder) kurrikulum in die uiteindelike SAGT Huistaal kurrikulum (DBO 2021b) voorkom nie. Hoewel Umalusi in sy 2018-verslag oor gehalteversekering by die onderrig en assessering van SAGT (as huistaal) ʼn terloopse verwysing na ’n gebaretaalkurrikulum van DFSA in sy bronnelys opneem, het daar kennelik nie veel van DFSA se inisiatief gekom nie. Morgan, Glaser en Magongwa (2016:16) wys ons daarop dat DFSA die kurrikulum gedurende 1996 ontwikkel en aan

die betrokke departement voorgelê het. Volgens die betrokke

outeurs is die kurrikulum gewoon geïgnoreer. ’n Tweede geval is die 2009-litigasie rondom SAGT as

voertaal en taalvak waarin die betrokke departement se totale gebrek aan aksie blootgelê is, ’n kwessie wat later behandel word (om nie die saak vooruit te loop nie).

Aan die ander kant en op ’n positiewe noot stel die destydse minister van Onderwys (by name Kader Asmal) gedurende November 1996 die Nasionale Kommissie oor Spesiale Onderwysbehoeftes en Opleiding en die Nasionale Komitee vir Onderwys-ondersteuningsdienste aan om ondersoek in te stel na die omvang van “… uitsonderlike behoeftes” en steundienste in onderwys en opleiding in Suid-Afrika. Hiermee wil die minister ’n basis vestig wat kan help om ’n onderwysstelsel te ontwikkel wat sal verseker dat beter gereageer word op die diverse behoeftes van alle leerders (DvO 1997b:2, 5). Werksaamhede het gedurende Januarie 1997 begin en ’n verslag is in November 1997 bekendgestel.

Op 4 Desember 1996 sertifiseer die Grondwethof die 1996-Grondwet waarna die President dit op 10 Desember 1996 bekragtig. Dit word op 18 Desember 1996 gepromulgeer en het

op 4 Februarie 1997 in werking getree (GHSA 2023).

Opvallend omtrent die eerste poging tot verampteliking is die feit dat die resultate wat bereik is op die oog af nie deur direkte voorleggings van die SANRD of DFSA aan die GV gepaard gegaan het nie. Wel is daar sporadiese getuienis wat daarop dui dat heelwat agter die spreekwoordelike skerms plaasgevind het en dat Dowe organisasies ’n rol gespeel het by die veldtog om regserkenning. Een van hulle grootste suksesse is dat hulle die ANC kon oortuig het van die belang van verampteliking vir SAGT wat uitgeloop het op die eerste konkrete voorstel hieromtrent aan ’n wetgewende instansie van Suid-Afrika en uiteindelik op verampteliking in die onderwys as kompromie. Al is die voorstel oor volle verampteliking nie deur die GV aanvaar nie, is wel veel bereik met betrekking tot regserkenning vir SAGT.

Vanuit die oogpunt van wetlike erkenning staan die insluiting van ‘gebaretaal’ as een van die landstale waarvoor ’n PanSAT-taaladviesliggaam opgerig moet word, die insluiting van die taal by PanSAT se taalmandaat in die 1996-Grondwet asook die verampteliking van die taal in die onderwys uit as die drie grootste prestasies met betrekking tot regserkenning tussen 1993 en 1996. Die mylpale verteenwoordig derhalwe konkrete uitkomste van die eerste poging tot die verampteliking van SAGT. Die drie gevalle van regserkenning is soortgelyk aan die erkenning van hulle nasionale gebaretale deur VN-lidstate wat die WFD-lys vermeld (WFD 2025) en verbeter selfs daarop.

Terugskouend beskou, is inderdaad binne die bestek van slegs drie jaar gevorder vanaf ’n 1993-Grondwet wat nog geen melding van Kas Landman se ‘tekentaal’ (DKKWT 1996:20) maak nie tot by drie betekenisvolle stappe om gebaretaal wetlik te erken in drie afsonderlike wette, die PanSAT-wet van 1995, die Grondwet van 1996 en die Skolewet van 1996.

Al het die kampvegters vir die verampteliking van SAGT nie alles gekry waarvoor hulle deurlopend ’n veldtog gevoer het nie, is nogtans veel bereik en kan die jaar 1996 sekerlik as ’n hoogtepunt in die geskiedenis van die taal beskou word, veral wat betref die verampteliking van SAGT in die onderwys. Soos ons gesien het, is die rol van SAGT in die onderwys een van die kwessies wat die Dowe organisasies vanuit die staanspoor as prioriteit beskou het. Hulle is beslis beloon vir hulle veldtog hieromtrent.

Met die drie besondere wetlike mylpale in gedagte sou ’n mens kon verwag dat gedurende die volgende klompie jare klem op implementering gelê sou word. Die vraagstuk kom aan die bod in ’n volgende hoofstuk. Alvorens ons daartoe

oorgaan, is dit belangrik om vir ʼn oomblik stil te staan by twee

kontekstuele kwessies omtrent die 1996-mylpale, te wete die wetlike raamwerk waarbinne post-1996 TBP oor die algemeen sou plaasvind en die wetlike raamwerk vir taalregte. Die twee

kwessies kom vervolgens aan die bod. Daarna word gekyk na ʼn

veronderstelde post-1996 taalbeplanningsagenda vir SAGT.

5.4 Die wetlike raamwerk vir post-1996 taalbeleid en -beplanning

resultate (1997-2006)

– ʼn moeisame dog relatief suksesvolle proses (2007-2023)

8.1 Inleiding

Die opkoms van SAGT as amptelike taal van Suid-Afrika is oor die bestek van die laaste vier hoofstukke in terme van onderskeibare periodes (voor-verampteliking, eerste verampteliking, tussenperiode en tweede verampteliking) behandel. In elke hoofstuk is ’n chronologiese oorsig verskaf van die ontplooiing van TBP met betrekking tot SAGT binne die betrokke periode, wat daarna afgesluit is met ’n saaklike besinning oor die belangrikste mylpale wat met betrekking tot TBP behaal is. In hierdie laaste hoofstuk is dit ten besluite wenslik om ’n oorsigtelike perspektief op die hele tydperk te bied, maar ook om ’n vergelyking te maak van TBP in die verskillende periodes.

Du Plessis (2023:605 e.v.) se vergelyking kan as

vertrekpunt vir ’n aanvullende vergelyking gebruik word. Hy

het nie ʼn tussenperiode in aanmerking geneem waarin min

omtrent verampteliking ter sprake gekom het nie maar het sy vergelyking in terme van twee ‘eras’ gemaak, ’n era waartydens

eerste verampteliking voorgekom het (1994–1996) en ʼn era waartydens tweede verampteliking voorgekom het (1997–2023).

Sy vergelyking is aan die hand van drie veranderlikes gemaak, te wete tydsduur (van verampteliking), wetlike uitkomste (of wetlike artefakte) en rolspelers. Wat laasgenoemde betref, is gekonsentreer op die rol van die gebaretaalkampvegters, die owerheid (wetgewer en regering) en die internasionale wêreld.

Wat tydsduur betref, bevind die betrokke studie ’n groot verskil met die eerste verampteliking wat slegs drie jaar sedert die aanvaarding van die tussentydse Grondwet van 1993 geduur het en die tweede wat (ingevolge Du Plessis se insluiting van die tussentydse tydperk) 29 jaar geduur het. ’n Verfyning van die betrokke era lewer ’n ander perspektief op, soos hierna aangetoon sal word. Gekoppel hieraan is onder meer die verskil in politieke konteks tussen die eerste en die tweede era wat ’n betekenisvolle uitwerking op die tydsduur gehad het.

Wat artefakte betref, vind Du Plessis dat beide eras betekenisvolle wetlike artefakte met betrekking tot SAGT se verampteliking opgelewer het. Uit die meer gedetailleerde oorsigte van die voorafgaande hoofstukke het dit duidelik geword dat in werklikheid ’n verskeidenheid artefakte opgelewer is waarvan kennis geneem behoort te word, ’n kwessie waaroor hierna uitgewy word.

Wat rolspelers betref, bevind Du Plessis dat DFSA as gebaretaalkampvegter in beide eras ’n belangrike rol gespeel en in die proses ’n verskeidenheid aktivistiese instrumente met ’n wisselende mate van sukses aangewend het. Dit is veral die dinamiese wisselwerking tussen kampvegter en wetgewer wat ’n besondere rol by die veramptelikingsproses gespeel het. Hy bevind ook dat die internasionale wêreld insgelyks in beide eras ’n rol gespeel het, al was hulle rol in die tweede era ietwat meer direk as gedurende die eerste era.

Die bespreking hierna volg grootliks die benadering hierbo, maar bied ’n breër perspektief op die groter TBP-program vir SAGT. Hoewel verampteliking die hooftema bly, sal ook in die verbygaan na ander TBP-aspekte gekyk word. Dit bring mee dat die vergelyking tussen die vier periodes van die huidige studie meer op die ontplooiing van TBP vir SAGT en die opgelewerde TBP-artefakte konsentreer. Die bespreking spring weg met ’n oorsigtelike perspektief op die ontplooiing van TBP vir SAGT sedert 1977 in die vorm van ’n tydlyn, waarna aandag gegee word aan die TBP-fokusse van die onderskeie periodes, asook aan die artefakte. Hierna volg ’n ietwat meer in diepteontleding van die twee kern TBP-fokusse, te wete taal-inonderwys-en statusbeplanning. Die hoofstuk word afgesluit met ’n saaklike vooruitskouing van TBP-uitdagings vir SAGT as een van Suid-Afrika se amptelike tale.

8.2 Oorsigtelike perspektief op TBP vir SAGT

Hoewel SAGT se veramptelikingsproses (hoofsaaklik ’n statusbeplanningsaangeleentheid) eers na die inwerkingtreding

van die 1993-Grondwet afgeskop het, kan soos in hoofstuk 5

aangevoer word, die wortels van TBP vir die taal strenggesproke na die pre-1994 periode teruggevoer kan word. ’n Oorsigtelike perspektief op TBP vir SAGT begin daarom reeds in 1977 met die SANRD se woordeboekinisiatief en nie eers na die tussentydse Grondwet van 1993 wanneer verampteliking op dreef kom nie. Vir die doeleindes van die huidige hoofstuk stel ons belang in ’n ontleding van die hele TBP-program soos beskryf in die voorafgaande vier hoofstukke. Vir die gerief van die leser word

die (bondige) tydlyn van TBP-mylpale vanaf 1977 tot 2023

saaklik in Tabel 12 opgesom. Die opsomming is selektief en konsentreer op die heel belangrikste mylpale van elke periode en word georganiseer in terme van jaar en datum (indien wel beskikbaar). Die parlementêre periode word ook aangedui.

Wat tydsduur betref, is dit opvallend dat dit die GHK van drie opeenvolgende parlemente tien jaar geneem het om na aanleiding van DFSA se 2007-versoek oor verampteliking gedurende 2017 ’n aanbeveling aan die Parlement voor te lê. Hierna het dit nog twee parlemente ses jaar geneem om laasgenoemde aanbeveling deur middel van die aanvaarding van die 18de Grondwetwysigingswet in 2023 te realiseer. Waar SAGT se eerste (gedeeltelike) verampteliking in die onderwysdomein in 1996 slegs drie jaar (na die aanvaarding van die tussentydse Grondwet van 1993) geduur het, het sy tweede verampteliking as 12de amptelike taal in 2023 nege keer langer geduur en 27 jaar na die aanvaarding van die 1996-Grondwet gerealiseer. Soos vroeër uitgewys, steek die periode van 27 jaar af teenoor Afrikaans se eerste (gedeeltelike) verampteliking as parlementêre taal in 1918, nege jaar na die aanvaarding van die Suid-Afrika-wet in 1909 en sy volle verampteliking in 1925 as derde amptelike taal, sewe jaar hierna. Oorhoofs beskou, het Afrikaans se totale veramptelikingsduur 16 jaar beloop. In vergelyking met die (gedeeltelike) verampteliking van die Sintutale as streekstale in 1963 – 54 jaar na die SuidAfrika-wet – en hulle volle verampteliking 30 jaar later in

1993 (Du Plessis 2020a). Daarteenoor het die Sintutale se

totale veramptelikingsduur 84 jaar geduur, ’n vergelyking wat suggereer dat dit ietwat misleidend is om die indruk te skep dat SAGT se veramptelikingsproses binne die bestek van 27 jaar ‘lank’ geduur het.

Tabel 12:Tydlyn van die verampteliking van SAGT

SAGT het selfs in vergelyking met die regserkenning en verampteliking van ander nasionale gebaretale nie te sleg gevaar

nie. Volgens Du Plessis (2023) was Panama die eerste land

wat reeds in 1992 regserkenning aan sy nasionale gebaretaal verleen het. Nie net het Suid-Afrika Panama se voorbeeld slegs vier jaar later met erkenning in die Skolewet van 1996 asook die 1996-Grondwet gevolg nie, dit was ook die eerste land ter wêreld wat gedurende dieselfde jaar met die aanvaarding

van die Skolewet sy nasionale gebaretaal binne ’n spesifieke

taalgebruiksdomein veramptelik het! Uiteindelik is Suid-Afrika slegs die tweede Afrikaland wat grondwetlike erkenning aan sy nasionale gebaretaal verleen het: Uganda het die stap een jaar

eerder in 1995 geneem. Let wel, dit gaan hier oor regserkenning

en nie erkenning as amptelike taal nie. (Gebaretaal word nie as ’n amptelike taal van Uganda erken nie.) Vergelykenderwys

het Kenia byvoorbeeld sy nasionale gebaretaal eers in 2010

gedeeltelik (slegs as parlementêre taal) veramptelik. Du Plessis

(2023) wys ook daarop dat die eerste verampteliking van ’n nasionale gebaretaal eers in 2001 in Uruguay voorgekom het. Hierna volg Nieu-Seeland (2006), Pole (2012), Papoea-Nieu-Guinee (2015), Suid-Korea (2015) en Malta (2016. Suid-Afrika se

volle verampteliking 22 jaar na Uruguay posisioneer ons as die sewende land ter wêreld wat so ’n stap geneem het.

Die vergelyking van SAGT se wetlike erkenning met die wetlike erkenning van ander nasionale gebaretale benadruk die feit dat Suid-Afrika selfs in internasionale geselskap ’n besondere mylpaal behaal het deur binne die bestek van slegs 30 jaar SAGT vanaf ’n onbekende taal – selfs as ‘’n tegniek’ beskou

– tot amptelike taal te verhef. Hierin het die plaaslike Dowe

beïnvloedingsgroepering geen geringe aandeel gehad nie.

Nietemin bring so ’n oormatige beklemtoning van SAGT se verampteliking mee dat die uitsonderlike (en hoogs onderskatte) TBP-prestasies wat in die voorafgaande hoofstukke geïdentifiseer is, onderbelig word. Dit is daarom nodig om vervolgens spesifiek na twee aspekte van die genoemde prestasies te kyk, enersyds die TBP-fokusse van die onderskeie periodes en andersyds die belanghebbende artefakte wat hieruit voortgevloei het.

8.3 Fokusse van TBP vir SAGT

Met die titel van die vorige hoofstuk is reeds gesuggereer dat die verampteliking van SAGT as ’n geval van suksesvolle taalbeplanning beskou kan word, ten spyte van die feit dat die 18de Grondwysigingswet nie by die ondertekening daarvan op

19 Julie 2023 ook terselfdertyd geproklameer is nie en daar

reeds vroeë tekens van non-implementering is. Die betrokke

veldtogvoerders sou eers nog ʼn tydjie (op promulgering

en implementering) moes wag. Desnieteenstaande kan die aanvaarding van die wet wel as ’n deurslaggewende mylpaal in die veramptelikingstryd beskou word, bloot aangesien daarin

geslaag is om ’n versoek wat reeds in 1995 via die ANC tot

die wetgewer gerig is, op die hoogste vlak deurgevoer te kry.

Vandaar dat ons nou by wyse van ’n terugblik geïnteresseerd

is in die faktore wat tot dié sukses bygedra het gegewe die feit dat regserkenning vir SAGT eers na die aanvaarding van die tussentydse 1993-Grondwet as vraagstuk op die wetgewer se lessenaar beland het.

Soos aanvanklik aangedui, val die primêre klem in die

monografie op die verampteliking van SAGT as kardinale element

van taalstatusbeplanning, met inbegrip van die rol van aksies met betrekking tot taalkorpus- en taalverwerwingsbeplanning (veral met betrekking tot die onderwys). Trouens, die vroegste gedokumenteerde openbare oproep tot die erkenning van SAGT as amptelike taal deur ’n verteenwoordiger van die destydse SANRD gedurende Julie 1994 (Liebenberg 1994) volg juis in die spoor van die vroegste inisiatiewe met betrekking tot taalkorpus- en taal-in-die-onderwysbeplanning.

Die oorsigte van hoofstukke 5–7 (rakende die periode voor verampteliking, die eerste verampteliking, die tussenperiode en die tweede verampteliking) dui op ’n deurlopende voortsetting van die waargenome tendens. Wat hieruit blyk, is dat die SAGT-taalbeplanningsprogram wat oor die onderhawige tydperke ontplooi het, gekenmerk word deur ’n samehang tussen die deurlopende (maar wisselende) klem op taalstatusbeplanning en ander taalbeplanningstipes asook op ’n progressie wat taalbeplanningsfokus betref. Figuur 4 som die samehang en progressie hieromtrent op. Die opsomming illustreer tegelykertyd die wisselende en progressiewe aard van die taalbeplanningsfokus deur per periode die fokus per taalbeplanningstipe te aksentueer: in vetdruk om die primêre fokus aan te dui; in skuinsdruk om die sekondêre fokus aan te dui; en in gewone lettertipe om ’n bykomende fokus aan te dui. Die opsomming hou rekening met die pre-1994 periode.

Figuur 4: Samehang en progressie in die SAGT taalbeplanningsprogram (1977–199)

Die gedokumenteerde geskiedenis van die SAGT taalbeplanningsprogram dui daarop dat dit die aanvanklike inisiatiewe met betrekking tot taalkorpusbeplanning vir SAGT is wat geleerdes se aandag begin trek het.

Inisiatiewe van die pre-veramptelikingsperiode is onder die vaandel van die SANRD onderneem en was vanuit die staanspoor in samehang met taal-in-die-onderwysbeplanning as sekondêre fokus aangepak. Taalstatusbeplanning het buiten sydelingse oproepe daaromtrent aanvanklik nie eintlik ter sprake gekom nie.

Opvallend omtrent die eerste periode (van verampteliking) is dat die primêre fokus aanvanklik steeds op taalkorpusbeplanning geval het (ook weer in samehang met taal-in-die-onderwysbeplanning) maar spoedig na taalstatusbeplanning verskuif het, grootliks danksy die prominente rol van die ANC.

Tydens die tweede periode en grootliks te wyte aan die besondere uitkomste van die TBP-inisiatiewe van die eerste periode het die fokus grootliks na taal-in-dieonderwysbeplanning verskuif met taalstatusbeplanning as sekondêre, maar wel opvallend minder prominente fokus, aangedui deur hoogstens sporadiese oproepe tot verampteliking. Van taalkorpusbeplanning is na die ontbinding van die SANRD opvallend nie meer verneem nie.

Tydens die derde periode het taalstatusbeplanning volledig tot die voorgrond verskuif en grootliks die toneel as primêre fokus oorheers. Danksy die Springate-litigasie het taal-in-dieonderwysbeplanning as sekondêre fokus ook heelwat aandag geniet. Dit is opvallend dat taalkorpusbeplanning ook weer aandag begin trek het, soos aangedui deur private woordeboek inisiatiewe en die PanSAT-geassosieerde woordeboekinisiatief. Dit is opvallend dat DFSA – die sogenaamde ‘getransformeerde’ SANRD – nie die taalkorpusinisiatiewe van die eerste periode voortgesit het nie en dat die NID as belangrike rolspeler hieromtrent na vore getree het.

Een van die gevolge van DFSA se onbetrokkenheid by ten minste taalstandaardisering blyk uit die feit dat die instansie nagelaat het om regstellings omtrent die skryfwyse van die taalnaam te maak. Uiteindelik is dit weer eens regeringsowerhede (waarskynlik tog deur Dowe organisasies aangemoedig) wat die nodige regstelling gemaak het. Die kwessie word later as gevallestudie van taalkorpusbeplanning behandel.

Al het die samehang tussen taalbeplanningfokusse en progressie binne die SAGT taalbeplanningsprogram dalk nie in almal se oë die verwagte dividende opgelewer nie, was dit origens nogtans besonder produktief, aangesien dit ’n hele aantal artefakte opgelewer het, ’n kwessie wat vervolgens behandel word.

8.4 Opgelewerde artefakte van TBP vir SAGT

Die opgaaf van besondere artefakte in Tabel 13 getuig van die relatiewe produktiwiteit van SAGT se TBP-program.

Tabel 13:TBP-artefakte opgelewer deur die SAGT taal

beplanningsprogram (1977–2023)

Die korrelering van die gelyste artefakte met die vier periodes van verampteliking onderskryf die opsomming van die taalbeplanningsfokusse van die SAGT taalbeplanningsprogram

van Figuur 4. Bloot op grond van die opgelewerde artefakte

word bevestig dat die fokus tydens die voor-verampteliking en die eerste periode op taalkorpusbeplanning geval het, dat die fokus van die tweede periode opvallend na taal-in-dieonderwysbeplanning verskuif het, dat taalkorpusbeplanning grootliks verdwyn en taalstatusbeplanning op dreef gekom het en dat die fokus van die derde periode op taalstatusbeplanning val met taal-in-die-onderwysbeplanning ’n sekondêre fokus en dat taalkorpusbeplanning dalk weer ’n bykomende fokusarea kan word.

Natuurlik besonder opvallend is die oorsprong van die artefakte. Verreweg die meeste is amptelik van aard en deur regeringsowerhede voortgebring. Dit geld veral met betrekking tot taal-in-die-onderwysbeplanning en taalstatusbeplanning. Die swaar hand van die owerheid by SAGT-beplanning laat die vraag ontstaan of daar ’n direkte korrelasie tussen artefakte en die relatiewe sukses van taalbeplanning bestaan, ’n kwessie wat hieronder in verdere afdelings in meer besonderhede bekyk word.

’n Verdere kwessie is die aard van die artefakte. Artefakte van taalkorpusbeplanning behels hoofsaaklik privaat ontwikkelde woordeboeke, buiten vir die 2020 NIDwoordeboek wat in samewerking met PanSAT uitgegee word. Artefakte van taal-in-onderwys-beplanning behels wat van-bowe-na-benede beplanning betref primêre en sekondêre wetgewing met betrekking tot beleid, regulasies, kurrikula (Du Plessis 2009) en van-onder-na-bowe litigasie aktivistiese aksies deur onder meer ’n memorandum, beleid-en kurrikulumvoorstelle, ensovoorts. Opvallend omtrent laasgenoemde is dat die betrokke aksies skynbaar nie direk tot taalbeleidsvorming en kurrikulering bygedra het nie. Artefakte van taalstatusbeplanning behels primêre wetgewing en meer spesifiek taalwetgewing. Dit is daarom opvallend dat oor die tydperk altesaam drie taalwette gepubliseer is, die PanSAT-wet, die WGAT en die SATPR-wet. Dit gee ’n aanduiding van die mate waartoe die staat taalbeplanning in Suid-Afrika wil beheer.

In afdelings wat hierna volg, word ’n diepere ontleding van taal-in-onderwys-en taalstatusbeplanning gedoen. Hier word volstaan met ’n saaklike opmerking oor taalkorpusbeplanning.

Die owerheid se betrokkenheid by taalkorpusbeplanning

kom eers heel laat ter sprake by die NID se 2020-verskene

digitale SAGT-woordeboek waarvan PanSAT ’n vennoot is. Terwyl taal-in-die-onderwys-beplanning en taalstatusbeplanning vir SAGT primêr van-bowe-nabenede inisiatiewe behels het, blyk die geval anders te wees wat taalkorpusbeplanning betref. Dit is opvallend dat

taalkorpusbeplanning tot ten minste in 2020 grootliks ’n van

benede-na-bowe inisiatief was. Ook hieromtrent ontstaan die vraag of daar ’n direkte korrelasie tussen die voortbring van artefakte en suksesvolle taalbeplanning bestaan. Die feit dat

die President in 2023 binne die konteks van sy ondertekening

van die sogenaamde SAGT-wet aangedui het dat hef aan nog voorlê wat die standaardisering van SAGT betref en dat

PanSAT steeds die land se “… verskeie geografiese dialekte in

een standaardweergawe van Suid-Afrikaanse Gebaretaal moet saamvoeg”, dui kennelik op die grootlikse mislukking van die standaardisering van SAGT tot op hede. Ook die SAGTwoordeboeke wat oor die jare heen gepubliseer is, dui op mislukte pogings. Met die bekendstelling van die NID se PanSAT

gesanksioneerde woordeboek in 2020 is byvoorbeeld geen erkenning aan die vroeëre werk gegee nie. Dit val op dat DFSA

nie sy voorganger, SANRD, se korpusbeplanningsinisiatiewe met betrekking tot woordeboeke en standaardisering voortgesit het nie, en dat die NID met sy woordeboekprojek (in samewerking met PanSAT) eintlik die inisiatief oorgeneem het. Die rekord van van-bowe-na-onder beplanning vir SAGT tot op hierdie punt is nie oortuigend nie.

Hoe dit ook al sy, waar die TBP-fokus aanvanklik oorheersend op taalkorpusbeplanning vir SAGT geval het, dui die verspreiding van artefakte duidelik hoe die fokus na taalin-onderwys-en taalstatusbeplanning verskuif het. Hierin het DFSA soos ons gesien het wel ’n prominente rol gespeel. Dit word ten besluite daarom nodig om vervolgens geselekteerde gevalle van taalbeplanning van naderby te bekyk.

8.5 Die ontplooiing van TBP vir SAGT

Een van die belangrikste insigte wat uit die voorafgaande besprekings na vore gekom het, is die kompleksiteit en verwikkeldheid van die SAGT TBP-program. Ons sien dit in die noue samehang tussen verskillende TBP-fokusse oor die gehele tydperk heen. Nieteenstaande die feit dat taalstatusbeplanning grootliks ’n deurlopende tema is, staan dit nooit los van taal-in-onderwysbeplanning nie, selfs nie eens van taalkorpusbeplanning nie – dink hier weer aan die President se opmerking omtrent taalstandaardisering by sy ondertekening van die SAGT-wet. Dit is veral die interaksie tussen eersgenoemde twee wat opval. Uiteraard kom taalprestigebeplanning ook ter sprake, maar dit is ’n onderwerp wat in ’n verdere studie ondersoek behoort te word.

In hierdie afdeling word dan saaklik stilgestaan by ’n ietwat dieper ontleding van drie gevallestudies, te wete taalkorpusbeplanning as ’n hoofsaaklik van-bowe-na-benede geval en taal-in-onderwys- en statusbeplanning vir SAGT, beide gevalle waar daar getuienis is van ’n mate van interaksie tussen van-benede-na-bowe en van-bowe-na-benede taalbeplanning.

Ten spyte daarvan dat taalkorpusbeplanning soos uit die voorafgaande oorsigte geblyk het grootliks aan van-benedena-bowe taalbeplanning gekoppel kan word, is daar wel een groot uitsondering wat tot hiertoe nie aandag gekry het nie, naamlik die hele kwessie van die konvensionalisering van die taalnaam, ‘South African Sign Language’. In die eerste afdeling hieronder word dit as die uitkoms van van-bowe-na-benede taalbeplanning behandel. Die ander twee gevallestudies kom in die daaropvolgende afdelings aan die bod.

8.6 Gevolgtrekking

Oorwegend beskou, kan besluit word dat die voorafgaande besinning of TBP vir SAGT heelwat insiggewende insigte opgelewer het, veral ten opsigte van opsigtelike suksesse wat bereik is (met taal-in-onderwys-en statusbeplanning), maar ook ten opsigte van mislukkings en verbeurde kanse as gevolg van ’n onversetlike verbintenis tot grondwetlike verampteliking. Betekenisvolle mylpale met betrekking tot die geleidelike statusverhoging van SAGT en ander vorms

van wetlike verampteliking sedert 1995 is óf onderskat óf

gewoon misgekyk. Nietemin bly die feit staan dat SAGT se taalbeplanningsverhaal uniek en buitengewoon is, veral wanneer in aanmerking geneem word dat die gebaretaalgemeenskap

ten spyte van ongeverifieerde opportunistiese aansprake

hieromtrent, ’n onaansienlike deel van die Suid-Afrikaanse bevolking verteenwoordig. Die dinamiese en aktiewe Dowe veldtogvoering se aandeel aan die verhaal is van groot belang. Ons het gesien dat hulle intervensies meermale deurbrake bewerkstellig het. ’n Mens kan net vertrou dat vir die toekoms

die beïnvloedingsgroepering ’n gepaste nuwe strategie

sal ontwikkel.

Een van die grootste uitdagings omtrent die pad vorentoe is van strukturele aard en het te make maniere hoe om om te gaan met die nadelige gevolge van die staat se sentrale rol by taalbeplanning by minderheidstale oor die algemeen in Suid-

Afrika (Du Plessis 2022b) en des te meer nog op SAGT. Ons

het gesien dat met van-bowe-na-benede taalbeplanning vir SAGT tot hiertoe nie die gewenste uitkomste bereik is nie en dat nog vele uitdagings die hoof gebied moet word. Hiervoor sal vindingryke oplossings bedink moet word. Die presedent wat geskep is met relatiewe suksesvolle van-benede-na-bowe taalkorpusbeplanning in die vroeë jare van die taalstryd kan

dalk as inspirasie hiervoor dien.

Hoofstuk 9

Bibliografie

Aarons, D. 1997a. Draft curriculum for South African Sign Language as a school subject (Grades R–12). Pretoria: Deafsa.

Aarons, D. 1997b. Draft curriculum for South African Sign Language as a Second Language. Stellenbosch: Universiteit van Stellenbosch.

Aarons, D. 1999. South African Sign Language: changing policies and practices. Spil Plus, 30:111-143. https://doi.org/10.5842/30-0-94

Aarons, D. & Akach, P. 1998. South African Sign Language – one language or many? A sociolinguistic question. SPIL (Stellenbosch Papers in Linguistics), 31:1-28. https://doi.org/10.5774/31-0-55

Aarons, D. & Morgan, R. 1998. The linguistic structure of South African Sign Language after apartheid. Paper presented at the 6th International Conference on Theoretical Issues in Sign Language Research, November 1998, Washington, DC.

Abbott, R. 1977. Schools teach independence. Pupils are trained to take place in society. Pretoria News, 6 September, 8.

Adam, R. 2015. Standardization of Sign Languages. Sign Language Studies, 15(4):432-445. https://doi.org/10.1353/sls.2015.0015

Akach, P. & Naudé, JA. 2008. Empowering marginalised culture. The

institution of South African Sign Language. Journal for New Generation Sciences, 6(3):3-21.

Alexander, N. 1989. Language policy and national unity in South Africa/ Azania. Kaapstad: Buchu Books.

Alexander, N. 2000. Language policy and planning in South Africa: some insights. In: R Phillipson (red). Rights to language. Equity, power, and education, 174-177. New York: Routledge. https://doi. org/10.4324/9781410605603-42

ANC (African National Congress). 1994. A policy framework for education and training. Draft. Braamfontein: Education Department, ANC.

ANC (African National Congress). 1995. A Policy Framework for Education and Training. Discussion document. Braamfontein: Centre for Education Policy Development (CEPD.

ANC (African National Congress). 2012a. ANC 53rd National Conference Programme. https:/ /www.anc1912.or g .za/wp-content/ uploads/2021/01/Programme-2012.pdf [afgelaai op 17 November 2022].

ANC (African National Congress). 2012b. African National Congress 53rd National Conference Resolutions https:// www.anc1912.org.za/wp content/uploads/2021/01/Resolutions-2012.pdf [afgelaai op 17 November 2022 ].

ANC Language Commission. 1992. Press release. Language Projects’ Review, 7(1):2-3.

Anderson, L. 1979. A comparison of some American, British, Australian and Swedish Signs: Evidence on historical changes in signs and some family relationships of sign languages. Paper presented at First International Symposium on Sign Language, Stockholm, June 1979.

Ann, J. 2004. Bilingualism and language contact. In: C Lucas (red). The sociolinguistics of sign languages, 33-60. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/ CBO9780511612824.005

Arzoz, X. 2007. The nature of language rights. JEMIE (Journal on Ethnopolitics and Minority Issues in Europe), 6(2):1-35.

Asonye, E. 2019. Decolonising African Sign Language system: the roadmap, 27 May 2019. https://medium.com/@easonye/ decolonizing-african-sign-language-system-the- roadmap d6193fe18923 [afgelaai op 6 Mei 2021].

Bangani, Z. 2020. Will sign language become SA’s 12th official

language? New Frame , 12 October. https://www.newframe.com/

will-sign-language-become-sas-12th-official- language/ [afgelaai op 17 November 2022].

Baron, A. 1981. Douglas’ silent world. The Cape Times, 4 April, 8.

Batterbury, S., Ladd, P. & Gulliver, M. 2007. Sign Language Peoples as indigenous minorities: implications for research and policy. Environment and Planning, 39:2899-2915. https://doi. org/10.1068/a388

Bauman, H-L. & Murray, J.J. 2017. Sign languages. In: O. Garcia, N. Flores & M. Spotti (reds). The Oxford Handbook of Language and Society, 243-260. New York: Oxford University Press. https:// doi.org/10.1093/oxfordhb/9780190212896.013.28

Behr, A. 1988. Education in South Africa: origins, issues and trends, 1652– 1988. Pretoria: Academica.

Beukes, A-M. 2004a. PanSALB: A historiographic Outline (1991-2003. Prepared for the Pan South African Language Board. Pretoria: PanSuid-Afrikaanse Taalraad.

Beukes, A-M. 2004b. The first ten years of democracy: language policy in South Africa. Xth Linguapax Congress on Linguistic Diversity, Sustainability and Peace, 20-23 May, Barcelona, 20-23. https:/ / www.linguapax.org/wp -content/uploads/2015/03/1_beukes.pdf [afgelaai op 8-29 Oktober 2024].

Beukes, A-M. 2009. Language policy incongruity and African languages in post-apartheid South Africa. Language Matters, 40(1):35-55. https://doi.org/10.1080/10228190903055550

Beukes, A-M. & Barnard, M. 1994. Proceedings of the Languages for All Conference: Towards a Pan South African Language Board , 27–28 May 1993, CSIR Conferences Centre, Pretoria. Pretoria: Departement van Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie.

Beukman, J. 2000. Towards a commission for the promotion and protection of the rights of cultural, religious and linguistic communities. In: K. Deprez & T. du Plessis (reds). Multilingualism and government, 138-147. Pretoria: Van Schaik Uitgewers.

boostlingo. 2021. 6 Sign language families (and where they’re used. https:// boostlingo.com/2021/04/01/6-sign-language-families-and where-theyre-used/ [afgelaai op 4 April 2023].

Bot, M. & Masehela, K. 2003. Provincialisation of education: a review (July 2001– December 2002). Edusource DataNews, 41:11-37.

Branson, J. & D. Miller. 1997. National sign language and language policies. In: R. Wodak & D. Corson. Encyclopedia of language and education: language policy and political issues in education. Volume 1, 89-98. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. https://doi.

org/10.1007/978-94-011-4538-1_9 Brenzinger, M. 2014. Classifying non-bantu click languages. In: C

Saunders (red). Papers from the pre-colonial catalytic project, Volume I, 123-135. Kaapstad: Centre for African Studies,

University of Cape Town.

Brown, D. 1991. A tower of Babel. The language debate. Indicator SA, 9(1):23-26.

Byatt, T.J., Duncan, J., Dally, K. & De Beuzeville, L. 2021. Evolving identities of adolescents who ar deaf of hard of hearing: a scoping view. American Annals of the Deaf, 166(1):5-30. https:// doi.org/10.1353/aad.2021.0008

Carstens, W. & Raidt, E. 2019. Die storie van Afrikaans uit Europa en van Afrika. Deel 2. Pretoria: Protea Boekhuis.

Chakoma, S. & Baron, P. 2023. Converting South African sign language to verbal. SAIEE Africa Research Journal, 114(2):49-57. https:// doi.org/10.23919/SAIEE.2023.10071977

C.J.A. Lourens vs. Die President van die Republiek van Suid-Afrika e.a. 2010. Uitspraak, 49807/09 (Noord Gautengse Hooggeregshof 16 Maart 2010.

Clark, J.G. 1981. Uses and abuses of hearing loss classification. ASHA, 23(7):493-500.

Cognizance. 2021. DEAFinition. https://www.deafinition.co.za/ [afgelaai op 21 September 2022].

Cognizance. 2022. About us. https://www.edeaf.co.za/about [afgelaai op 21 September 2022].

CODA International. 2021. About CODA International. https://coda international.org/about/ [afgelaai op 11 Mei 2021].

Colyn, T. 2022. DCAS and PanSALB partner to launch new online SA Sign Language dictionary, 2 September 2022. https:// www.westerncape.gov.za/gc-news/70/58632 [afgelaai op 21 September 2022].

Combs, M. & Penfield, SD. 2012. Language activism and language policy. In: B Spolsky (red). The Cambridge handbook of language policy, 461-474. Cambridge: Cambridge University Press.

https://doi.org/10.1017/CBO9780511979026.028 Conradie, J. 2013. Op die keper beskou: oor die ontstaan van Afrikaans.

Southern African Linguistics and Applied Language Studies,

31(3):393-397. https://doi.org/10.2989/16073614.2013.837618

Constitute. 2005. Portugal’s Constitution of 1976 with Amendments through 2005. https://constituteproject.org/constitution/

Portugal_2005?lang=en [afgelaai op 7 November 2022].

Constitute. 2009. Poland’s Constitution of 1997 with Amendments through 2009. https://constituteproject.org/countries/Europe/

Poland?lang=en [afgelaai op 7 November 2022].

Constitute. 2010. Kenya 2010. https:/ /www.constituteproject.org/ constitution/Kenya_2010 [afgelaai op 19 Julie 2023].

Constitute. 2011. Finland’s Constitution of 1999 with Amendments through 2011. https://constituteproject.org/countries/Europe/

Finland?lang=en [afgelaai op 7 November 2022].

Constitute. 2014. New Zealand’s Constitution of 1852 with Amendments through 2014. https://constituteproject.org/countries/Oceania/

New_Zealand?lang=en [afgelaai op 7 November 2022].

Constitute. 2017a. Uganda ‘s Constitution of 1995 with Amendments through 2017. https://constituteproject.org/countries/Africa/

Uganda?lang=en [afgelaai op 7 November 2022].

Constitute. 2017b. Zimbabwe 2013 (rev. 2017.) https:/ /www. constituteproject.org/constitution/Zimbabw e _2017 [afgelaai op 7 November 2022].

Constitute. 2025. About. https://www.constituteproject.org/content/ about?lang=en [afgelaai op 7 Augustus 2025].

Cooper, R. 1989. Language planning and social change. Cambridge, New York, Melbourne, Sydney: Cambridge University Press.

CotP (Congress of the People). 1955. The Freedom Charter. Adopted at the Congress of the People, Kliptown, on 26 June 1955. In: Department of Education. History of the Freedom Charter, 12-13. Pretoria: Directorate: Race and Values in Education, Department of Education.

Coulombe, P. 2000. Citizenship and official bilingualism in Canada. In:

W. Kymlicka & N. Wayne (reds). Citizenship in diverse societies,

273-295. Oxford, New York: Oxford University Press. https:// doi.org/10.1093/019829770X.003.0011

Crawhall, N. 1993. Negotiations and language policy options in South Africa. The National Language Project Report to the National Education Policy Investigation Sub- committee on Articulating Language Policy. Salt River: National Language Project.

Crawhall, N. 1995. Sign of the times. Deaf rights in South Africa. Democracy in Action, 15 Desember, 4.

Currie, I. 2005. Official languages and language rights. In: S Woolman, T Roux, J Klaaren, A Stein & M Chaskalson (reds). Constitutional law of South Africa (2de uitgawe), 65-1-18. Kaapstad: Juta & Co. Ltd.

Das Gupta, J. & Ferguson, CA. 1977. Problems of language planning. In: J Rubin, B Jernudd, J Das Gupta, J Fishman & C Ferguson (reds). Language planning processes, 3-8. Den Haag, Parys, New York: Mouton Publishers. https://doi. org/10.1515/9783110806199.3

DBO (Departement van Basiese Onderwys). 2011. Nasionale Kurrikulum-en assesseringsbeleidsverklaring, Afrikaans Huistaal, Senior fase Graad 7-9. Pretoria: Departement van Basiese Onderwys.

DBO (Departement van Basiese Onderwys). 2020. Newsroom/ Newsletter: Thuto. https:/ /www.educ a tion.gov.za/Newsroom/

NewsletterThuto.aspx [afgelaai op 23 Maart 2021].

DBO (Departement van Basiese Onderwys). 2021a. Curriculum Assessment Policy Statements (CAPS). https:/ /www.educ a tion.gov.za/ Curriculum/CurriculumAssessmentPolicyStatements.C APS.

aspx [afgelaai op 26 Januarie 2023].

DBO (Departement van Basiese Onderwys). 2021b. SA Sign Language CAPS. https:/ /www.educ a tion.gov.za/Curriculum/ CurriculumAssessmentPolicyStatementsC APS.aspx [afgelaai op 17 Maart 2022].

DBO (Departement van Basiese Onderwys). 2025. Implementation of Kiswahili as Second Additional Language in SA schools. https:/ / www.educ ation.gov.za/ArchivedDocuments/ArchivedArticles/

Kiswahili-SAL- implementation.aspx [afgelaai op 15 April 2025].

De la Bat (De la Bat Skool vir Dowes). 2022. Sign language. De la Bat Skool vir Dowes/School for the Deaf. [afgelaai op 7 Junie 2022].

De la Hunt, N. 2019. FingerTalk – SASL mobile app, Power Pointaanbieding, 21 Februarie 2019 (PRA19_1200_AW_ presentationZeroCon19.pptx). https://zeroproject.org/view/ project/903d6336-9917-eb11-a813-000d3ab9b226 [afgelaai op 24 Januarie 2023].

De Meulder, M. 2015. The legal recognition of sign languages. Sign Language Studies, 15(4):498-506. https://doi.org/10.1353/ sls.2015.0018

De Meulder, M, Murray, J & McKee, R (reds). 2019. The legal recognition of sign languages. Advocacy and outcomes around the world. Clevedon & Buffalo & Toronto: Channel View Publications. https://doi.org/10.21832/9781788924016

De Meulder, M, Murray, J & McKee, R. 2019a. Introduction: the legal recognition of sign languages: advocacy and outcomes around the world. In: M. de Meulder, J.J. Murray & R.L. McKee (reds). The legal recognition of sign languages: advocacy and outcomes around the world, 1-15. Bristol: Multilingual Matters. https:// doi.org/10.21832/9781788924016-002

De Meulder, M., Murray, J. & McKee, R. 2019b. Epilogue: claiming multiple positionalities: lessons from the first two decades of sign language recognition. In: M. de Meulder, J.J. Murray & R.L. McKee (reds). The legal recognition of sign languages. Advocacy and outcomes around the world, 301-312. Bristol, Blue Ridge Summit: Multilingual Matters. https://doi.

org/10.21832/9781788924016-021 De Quadros, RM. 2018. Language policies and sign languages. In: J.W.

Tollefson & M. Pérez-Milans (reds). The Oxford handbook of language policy and planning, 442-462. New York: Oxford

University Press.

De Sousa, F. 2022. Essential framework of the legal status of sign language: recognition and officiality. Revista de Llengua i Dret/ Journal of Language and Law, 78:177-193.

De Sousa, F. 2024a. Decoding sign language legal status: exploring a

distinct category (or tertium genus) between recognition and

officiality. A comparative analysis. Comparative Language and Law, 3(1):1-31.

De Sousa, F. 2024b. Shaping sign language policy: status planning

towards multilingualism. Caderno de Letras, 49:289-311. https://

doi.org/10.15210/cdl.vi49.27436 De Wet, P. 2013. Mandela memorial interpreter: SA’s meaningless

gestures. Mail&Guardian , 12 Desember. https://mg.co.za/

article/2013-12-12-mandela-memorial-interpreter-sas meaningless-gestures/ [afgelaai op 24 Augustus 2023].

DEWB (Deaf Education Without Borders). 2022. Sign Language Family Tree infographic, 4th edition. https:/ /www.fa c ebook.com/ profile/100064691256476/search?q=family%20tree [afgelaai op 4 April 2023].

DFSA (Dowe Federasie van Suid-Afrika). 1996. South African Sign Language. Curriculum for level 1, 2, 3. Johannesburg: DeafSA.

DFSA (Dowe Federasie van Suid-Afrika). 1997. South African Sign Language: Main language, draft curriculum for Grades 0-12.

Johannesburg: DeafSA.

DGO (Departement van Grondwetlike Ontwikkeling). 1996. Masakhane Campaign Business Plan 1996/97 and 1997/98. Pretoria: Departement van Grondwetlike Ontwikkeling.

DHOO (Departement van Hoër Onderwys en Opleiding). 2015. National Qualifications Framework Act, (67/2008): Revised policy on the minimum requirements for Teacher Education Qualifications. Staatskoerant, 596(38487):3-72.

DHOO (Departement van Hoër Onderwys en Opleiding). 2020. Language policy framework for public higher education institutions determined in terms of section 27(2) of the Higher Education Act, 101 of 1997 (as amended.) Staatskoerant, 664(43860):3-20.

DHOO (Departement van Hoër Onderwys en Opleiding). 2023. Higher Education Act, 101 of 1997 (as amended). Amendment of the definition on the language Policy Framework for public Higher

Education Institutions, determined in terms of section 27(2) of the Act. Staatskoerant, 48923:15. DiA (Democracy in Action). 1995. Deaf in South Africa. Democracy in Action, 15 Desember, 2. Disa (Disability Info South Africa). 2022. Sign Language. Disa Disability Info South Africa: http://disabilityinfosa.co.za/hearing

impairments/assistive-devices-equipment/sign- language/ [afgelaai op 7 Junie 2022].

Disability Insider. 2022. New South African app ‘SASL DEAFinition’

helps users to learn basic sign language. Disability Insider,

26 Januarie 2022. https://disabilityinsider.com/2022/01/26/ technology/new-south-african-app-sasl-deafinition

helps-users-to-learn-basic-sign-language/ [afgelaai op 21

September 2022]. DJGO (Departement van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling). 2022a.

Part A: Invitation for public comments on the Constitution of the Republic of South Africa, 1996: Amendment to Section 6 of

the Constitution, Notice 1156 of 2022. Staatskoerant, 47049:3-4. DJGO (Departement van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling). 2022b,

Part B: Republic of South Africa Constitution Eighteenth

Amendment Bill, 2022, Notice 1156 of 2022. Staatskoerant, 47049:5-7.

DKK (Departement van Kuns en Kultuur). 2003a. National Language Policy Framework, 12 February 2003. Pretoria: Departement van Kuns en Kultuur.

DKK (Departement van Kuns en Kultuur). 2003b. Implementation Plan: National Language Policy Framework. Konsep. Pretoria: Departement van Kuns en Kultuur.

DKK (Departement van Kuns en Kultuur). 2003c. South African Languages Bill. Hersiene finale konsep, 24 April 2003. Staatskoerant, 30 Mei, 29-42.

DKK (Departement van Kuns en Kultuur). 2015. South African Language Practitioners’ Council Act, 2014: Regulations. Staatskoerant, 39408:4-39.

DKK (Departement van Kuns en Kultuur). 2019. Pan South African Language Board Call for Comment: Rules for National Language Bodies. Staatskoerant, 42474:15-22.

DKKWT (Departement van Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie). 1996. Towards a National Language Plan for South Africa. Final Report of the Language Plan Task Group. Pretoria: Departement van Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie.

DKKWT (Departement van Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie). 2001. Study Tour to Brussels; South African Languages Bill: briefing. https://pmg.org.za/committee-meeting/1105/ [afgelaai op 14 Augustus 2024].

DNO (Departement van Nasionale Onderwys). 1988. Educational programmes for pre-tertiary education in South Africa. Nated 02124(88/06). Pretoria: Departement van Nasionale Onderwys.

DNV (Daily News verslaggewer). 1994. Lobby wants sign language to be officially recognised. The Daily News, 30 Augustus, 3.

DODA (Departement van Openbare Dienste en Administrasie). 1997. Batho Pele White Paper on Transforming Public Service Delivery, 18 September 1997. Pretoria: Departement van Openbare Dienste en Administrasie.

DP (Die Presidensie). 2023. President Cyril Ramaphosa enacts sign language as 12th official language. 19 Jul. https:// www.gov.za/speeches/ president-cyril-ramaphosa-enact-sign-language-2th

official-language [afgelaai op 15 Mei 2024]. Druchen, B. 2007. DeafSA Memorandum towards recognition of South

African Sign Language as the 12th official language. Meeting report:

Joint Constitutional Review Committee, 16 February 2007. https://pmg.org.za/committee-meeting/8091/ [afgelaai op 4 Februarie 2020].

Druchen, B. 2010. Challenges and resolutions for the Deaf Education Sector in South Africa. American Annals of the Deaf, 155(4):496498. https://doi.org/10.1353/aad.2010.0046

Druchen, B. 2014. The legacy of Deaf President Now in South Africa. Sign Language Studies, 30(2), 74-86. https://doi.org/10.1353/ sls.2014.0020

Druchen, B. 2023. SASL 12: Journey. Public hearings on the Constitution Eighteenth Amendment Bill [B1 - 2023], 7 March 2023, Parliament of the Republic of South Africa.

DSKK (Departement van Sport, Kuns en Kultuur). 2023a. South African Language Practitioners’ Council Act: Declaration of South African Language Practitioners’ Council (SALPC) as public entity, Notice No. 2959, 27 January 2023. Staatskoerant,(47291:3.

DSKK (Departement van Sport, Kuns en Kultuur). 2023b. Call for Nominations for Persons to serve on the Board of the South African Language Practitioners’ Council (SALPC). https://www. dsa c .gov.za/Board%20of%20the%20South%20African%20 Language%2 0Practitioners%E2%80%99%20Council [afgelaai op 12 Augustus 2024].

DSKK (Departement van Sport, Kuns en Kultuur). 2023c. South African Language Practitioners’ Council Act (8/2014): Notice of appointed Board Members of the South African Language Practitioners’ Council, Notice No. 3804, 18 August 2023. Staatskoerant, 698(49140):73.

DSKK (Departement van Sport, Kuns en Kultuur). 2024. Address by Acting Director General of the Department of Sport, Arts and Culture, Dr Stella Khumalo, on the occasion of International Mother Language Day, East London, 22-Feb-2024. https:/ / www.dsa c .gov.za/node/997 [afgelaai op 14 Augustus 2024].

DSO (Departement van Sosiale Ontwikkeling). 2023. President of the 11th Children ‘s Parliament Welcomes the Signing of the Bill for Sign Language to be 12th Official Language. https:// www.dsd. gov.za/index.php/latest-news/21-latest-news/498-president of-the-11th-children-s-parliament-welcomes-the-signing of-the-bill-for-sign-language-to-be-12th-official-language [afgelaai op 1 Augustus 2024].

DT (Dominican Today). 2023. Executive branch enacts Sign Language

Law. Dominican Today , 1 August. https://dominicantoday.com/

dr/local/2023/08/01/executive- branch-enacts-sign-language law/ [afgelaai op 19 Oktober 2023].

Du Plessis, L. 2012. The benefits of multilingualism for statutory and constitutional interpretation in South Africa. International Journal of Language & Law (JLL), 1:76- 86.

Du Plessis, M. 2019. The Khoisan Languages of Southern Africa: Facts, theories and confusions. Critical Arts: South-North Cultural and Media Studies, 33(4-5):33–54. https://doi.org/10.1080/02560046 .2019.1647256

Du Plessis, T. & Van Gensen, A. 1999. Taal en Stryd: Tien jaar in oënskou. In: L.T. du Plessis & A. van Gensen (reds). Taal en Stryd 1989–1999: Gedenkbundel. Geselekteerde bydraes van die Taal en Stryd-kongres aangebied deur die Departemente Afrikaans en Nederlands van die Universiteit van Wes-Kaapland en Universiteit van Natal, op 28 en 29 April 1989 in Durban, 1-31. Pretoria: Van Schaik Uitgewers.

Du Plessis, T. 1985. The state of the art of language planning in South Africa. SA Journal of Linguistics, 3(sup 2):1-23. https://doi.org/10. 1080/10118063.1985.9723721

Du Plessis, T. 1986. Afrikaans in beweging. Bloemfontein: Patmos.

Du Plessis, T. 1995. Die evaluering van taalbeplanningsprosesse [The evaluation of language planning processes]. Howick: Brevitas.

Du Plessis, T. 2006. Language activism in South Africa. In: G Sica (red). Open problems in linguistics and lexicography, 73-96. Milaan: Polimetrica.

Du Plessis, T. 2009. Taalwetgewing in Suid-Afrika. Litnet, 6(3):132-154. Du Plessis, T. 2010. ’n Taalwet vir Suid-Afrika? Die rol van

sosiolinguistiese beginsels by die ontleding van taalwetgewing.

LitNet Akademies, 7(2):65-97.

Du Plessis, T. 2012. ’n Kritiek op ’n normatiewe vergelyking van die 2003- en 2011-weergawes van die South African Languages

Bill aan die hand van sosiolinguistiese beginsels van taalwetgewing. LitNet Akademies, 9(2):309-353.

Du Plessis, T. 2017. Taalbeleidshersiening en die ontplanning van Afrikaans aan die Universiteit van die Vrystaat. Stellenbosch Papers in Linguistics Plus, 53:78-96. https://doi.org/10.5842/53 0-748

Du Plessis, T. 2020a. The officialisation of South African Sign Language:

Implications for place-name planning. Language Matters,

51(3):66-86. https://doi.org/10.1080/10228195.2020.1825515

Du Plessis, T. 2020b. The role of Language Planning Agencies in

higher education in South Africa – comparing two cases. In: J.

Darqueness, T. du Plessis & J. Soler (reds). Language diversity management in higher education. Sociolinguistics 34, International Yearbook of European Sociolinguistics, 173-193. Berlyn, Boston: De

Gruyter. https://doi.org/10.1515/soci-2020-0011 Du Plessis, T. 2022a. Taalbeplanning. In: W. Carstens & T. van Dyk (reds). Toegepaste taalkunde in Afrikaans, 279-304. Pretoria: Van Schaik Uitgewers.

Du Plessis, T. 2022b. The officialisation of South African Sign Language

– What is there to gain? Language Matters, 53(3):47-71. https://

doi.org/10.1080/10228195.2022.2126582 Du Plessis, T. 2023. Die opkoms van Suid-Afrikaanse Gebaretaal

as Suid-Afrika se 12de amptelike taal. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 63(3):585-614. https://doi. org/10.17159/2224-7912/2023/v63n3a11

Du Toit, P. 2007. Gebaretaal binnekort dalk 12de landstaal. Burger, 16 Junie, 6. DV (Die Volksblad). 1995. Raad vir dowes het nuwe naam. Die Volksblad, 6 Junie, 3. DVJPG (Departement van Vroue, Jeug en Persone met Gestremdhede).

2012. Draft first country report to the United Nations on the

implementation of the Convention on the Rights of Persons with Disabilities for public comment. 26 November 2012. Pretoria: Departement van Vroue, Jeug en Persone met Gestremdhede.

DVKPG (Departement van Vroue, Kinders en Persone met Gestremdhede). 2013. Baseline country report to the United Nations on the implementation of the Convention on the Rights of Persons with Disabilities in South Africa. Approved by Cabinet on 17 April 2013. Pretoria: DWCPD.

DvO (Departement van Onderwys). 1995. White Paper on Education and

Training, Notice 196 of 1996. Staatskoerant, 16312:1-79.

DvO (Departement van Onderwys). 1997a. Language in Education Policy in terms of Section 3(4)(m) of the National Education Policy Act, 1996

(Act 27 of 1996.) Pretoria: Staatskoerant.

DvO (Departement van Onderwys). 1997b. Quality education for all. Overcoming barriers to learning and development. Report of the National Commission on Special Needs in Education and Training (NCSNET) and the National Committee on Education Support Services (NCESS). 28 November 1997. Pretoria: Departement van Onderwys.

DvO (Departement van Onderwys). 1999. Consultative Paper No 1 on Special Education: Building an Inclusive Education and Training System, First Steps. 30 Augustus 1999. Pretoria: Departement van

Onderwys.

DvO (Departement van Onderwys). 2001. Saamtrek: Values, Education and Democracy in the 21st Century, National Conference Kirstenbosch, 22–24 February 2001, Conference Report. Pretoria: Departement van Onderwys.

DvO (Departement van Onderwys). 2002. Revised National Curriculum Statement Grades R- 9 (Schools). Pretoria: Departement van Onderwys.

DvO (Departement van Onderwys). 2003. Declaration of the framework for the assessment and promotion of learners in Grade 9 as interim policy in terms of Section 3(4) (l) of the National Education Policy Act, 1996 (Act No 27 of 1996) and the South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996.) Pretoria: Departement van Onderwys.

DvO (Departement van Onderwys). 2005. Department of Education Annual Report 2004/2005. Pretoria: Departement van Onderwys. DvO (Departement van Onderwys). 2008. South Africa: National report on the development of education. 48th International Conference on

Education 25–28 November 2008. Pretoria: Departement van

Onderwys.

DW (Disabled World). 2022. Deaflympics: International Games for the Deaf. https:/ /www.disable d -world.com/sports/deaflympics/ [afgelaai op 9 September 2023].

Ebrahim, H. 1998. The soul of a nation: constitution-making in South Africa.

Kaapstad: Oxford University Press. eDEAF. 2022. SASL DEAFinition. https://play.google.com/store/apps/ details?id=com.edeafmobile&hl=en_ZA&gl=US [afgelaai op 21 September 2022]. Edward, M. 2021. African sign languages are not American product:

Indigenous African Deaf People and indigenous African Sign Languages. Academia Letters, Artikel 426. https://doi.

org/10.20935/AL426 [afgelaai op 6 Mei 2021]. EKSG (Eerste Kamer der Staten-Generaal). 2020. Kamerstukken. Initiatiefvoorstel Kuiken, Dik-Faber en Van Eijs Wet erkenning

Nederlandse gebarentaal. https://www.eerstekamer.nl/

behandeling/20200922/gewijzigd_voorstel_van_wet_3 [afgelaai op 9 November 2020].

ER (Europese Raad). 1992. European Charter for Regional or Minority Languages. Strasbourg, 5.XI.1992. https://rm.coe. int/1680695175 [afgelaai op 27 Julie 2023].

Esterhuizen, Z. 2024. Suid-Afrikaanse gebaretaal. Die Afrikaanse e-naslaangids vir leerders. https://weet.co.za/taal/suid afrikaanse-gebaretaal/ [afgelaai op 20 November 2024].

EU (Europese Unie). 2023. Languages. https://european-union.europa. eu/principles-countries-history/languages_en [afgelaai op 24 Oktober 2023].

Faingold, E,D. 2004. Language rights and language justice in the constitutions of the world. Language Problems & Language Planning, 28(1):11-24. https://doi.org/10.1075/lplp.28.1.03fai

Ferguson, C. 1994. Dialect, register, and genre: working assumptions about conventionalization. In: D, Biber & E, Finegan (reds). Sociolinguistic perspectives on register, 15-30. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/ oso/9780195083644.003.0002

Fourie, C. 1993. Meer dowes in die SANRD bepleit. Beeld, 2 November, 8. Fowler, M.R. & Bunck, J.M. 1996. What constitutes the sovereign state? Review of International Studies, 22(4):381-404. https://doi. org/10.1017/S0260210500118637 Fraser, A. 2024. South Africa’s 2022 census holds world record for worst

undercounting – United Nations. Eyewitness News. https:/ /

www.ewn.co.z a /2024/08/22/south-africa-s- 2022-census

holds-world-record-for-worst-undercounting-united-nations

[afgelaai op 7 Oktober 2024]. Freijser, C. 2005. Constitution for sign language interpreters agreed on.

Cape Times, 4 November, 6.

Ganiso, M. & Kaschula, R. 2013. Sign language: a South African and global perspective. Saarbrken: Lambert Academic Publishing.

García, O. 1997. Bilingual education. In: F. Coulmas (red). The handbook of sociolinguistics, 405-420. Oxford: Blackwell Publishers. https://doi.org/10.1002/9781405166256.ch25

Gazzola, M. 2006. Managing multilingualism in the European Union:

Language policy evaluation for the European Parliament.

Language Policy, 2006(5):393-417. https://doi.org/10.1007/ s10993-006-9032-5

Gazzola, M., Grin, F., Cardinal, L. & Heugh, K. (reds). 2024. The Routledge Handbook of Language Policy and Planning. Oxon, New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429448843

GB (Grondwetlike Beriggewer). 1995. Komitee sal kompromis oor

taalplan probeer kry. Die Burger, 2 September, 9.

GH (Gelykheidshof). 2015. Lourens v Speaker of the National Assembly & others 2015(1) SA 618(EqC).

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2007a. Recognition of South

African Sign Language as official language: briefing by Deaf

Federation of South Africa, Joint Constitutional Review Committee, South African Parliament, 16 February 2007. Meeting report. https:// pmg.org.za/committee-meeting/7724/ [afgelaai op 24 Mei

2022]. GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2007b. Recognition of South

African Sign Language as Official Language: consideration of DEAFSA

submission, 16 March 2007. https://pmg.org.za/committee meeting/7882/ [afgelaai op 24 Mei 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2007c. DEAFSA submission: resolution; Committee Annual Report 2006. Meeting report, 25 May 2007. https://pmg.org.za/committee-meeting/8091/ [afgelaai op 26 Mei 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2007d. Sepedi as Official Language, Gas & Electricity Supply, Devolvement of Functions for Animal & Meat Safety, Housing, Library & Tran. https://pmg.org. za/committee-meeting/8223/ [afgelaai op 24 November 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2009. Language issues: Proposed recognition of South African Sign Language as official language, Sepedi/ Sesotho sa Leboa issues: Briefings by Deaf SA, CRL Commission, Pan South African Language Board, Constitutional Review Committee, 12 November 2009. https://pmg.org.za/ committee- meeting/11097/ [afgelaai op 18 Julie 2024].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2010. Outline of 2010 public submissions & adoption of draft 2009 Committee Report. https:// pmg.org.za/committee- meeting/11929/ [afgelaai op 24

November 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2010. Preparation for Overseas Trip, Constitutional Review Committee, 18 May 2010. https://pmg. org.za/committee- meeting/11639/ [afgelaai op 18 Julie 2024].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2011. Sepedi versus Sesotho sa Leboa debate, Constitutional Review Committee, 2 June 2011.

https://pmg.org.za/committee- meeting/13014/ [afgelaai op 29 Januarie 2021].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2014. Report of the Constitutional Review Committee on its activities during the Fourth Parliament (May 2009–March 2014), Constitutional Review Committee, 27 February 2014. https://pmg.org.za/committee- meeting/17032/ [afgelaai op 18 Julie 2024].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2015. Processing of Legacy Submissions. https://pmg.org.za/committee-meeting/21459/ [afgelaai op 29 November 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2016a. Legacy submissions: deliberations, Constitutional Review Committee, 19 August 2016.

https://pmg.org.za/committee- meeting/23096/ [afgelaai op 30 November 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2016b. Parliamentary Legal Advisors on 2015 public submissions, 25 November 2016. https:// pmg.org.za/committee-meeting/23740/ [afgelaai op 24 November 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2017a. Status of Sepedi, Sesotho sa Leboa, Khelovhedu & Sign Language of South Africa & Khoi, Nama & San Languages: Pansalb, DAC & CRL Rights Commission, Constitutional Review Committee, South African Parliament, 3 February 2017. Meeting report. https://pmg.org.za/committee- meeting/23912/ [afgelaai op 6 Maart 2019].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2017b. 2015 public submissions: deliberations, 17 February 2017. https://pmg.org.za/committee meeting/23972/ [afgelaai op 7 Desember 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2017c. ATC170314: Draft Report of the Constitutional Review Committee on 2013 Public Submissions, 14 March 2017. https://pmg.org.za/tabled-committee report/2919/ [afgelaai op 21 November 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2017d. ATC170621: Report of the Constitutional Review Committee on 2015 Public Submissions, dated 21 June 2017. https://pmg.org.za/tabled-committee

report/3065/ [afgelaai op 13 Junie 201]. GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2017e. 2016 public submissions:

briefing, 1 September 2017. https://pmg.org.za/committee meeting/24916/ [afgelaai op 22 November 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2019. ATC190320: Report of the Constitutional Review Committee on 2016 public submissions dated 20 March 2019. https://pmg.org.za/tabled-committee report/3777/ [afgelaai op 22 November 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2020a. Department of Justice and Constitutional Development & NPA 2020/21 APPs, with Deputy Minister, 22 May 2020. https://pmg.org.za/committee

meeting/30289/ [afgelaai op 29 November 2022]. GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2020b. Workshop: Role and Mandate of CRC; CRC Legacy Report; Equal Education submission: deliberations & legal opinion, September 2020. https://pmg.org.za/

committee-meeting/31022/ [afgelaai op 24 November 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2020c. Section 100 amendment: Equal Education submission, 11 November 2020. https://pmg.org.

za/committee-meeting/31460/ [afgelaai op 29 November 2022]

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2021. Annual Review of the Constitution. https://pmg.org.za/call-for-comment/1060/ [afgelaai op 24 November 2022].

GHK (Grondwetlike Hersieningskomitee). 2022. The Joint Constitutional Review Committee, Blog, 3 May 2022. https://pmg.org.za/blog/

The%20Joint%20Constitutional%20Review%20Committee [afgelaai op 29 November 2022].

GHSA (Grondwethof van Suid-Afrika). 2023. The history of the constitution. Constitutional Court of South Africa: https://www. concourt.org.z a /index.php/constitution/history [afgelaai op 31 Julie 2023].

GHT (Grondwetlike Hof Trust). 2013. The Constitutional Assembly (19941997. Constitutional Court Trust: https://www.concourttrust. org.z a/uploads/f [afgelaai op 18 Januarie 2024].

Gillit, T., Macgregor, J., Mantolo, T. & Roberts, J. 2017. Rhodes University Research Report 2017. Grahamstad: Rhodes University. GKNVNRvP (Gesamentlike Komitee van die Nasionale Vergadering en

die Nasionale Raad van Provinsies). 2009. Hansard: Together Empowering Women for Gender Development and Equality: (Debate on National Women ‘s Day), 29 August 2009. https://pmg.org.za/

hansard/18063/ [afgelaai op 24 Mei 2022].

GKNVNRvP (Gesamentlike Komitee van die Nasionale Vergadering en die Nasionale Raad van Provinsies). 2020. Hansard: JS: Unrevised Hansard (State of the nation adress. https://pmg.org.za/ hansard/29844/ [afgelaai op 29 November 2022].

GKOTSKK (Gekose Komitee oor Onderwys en Tegnologie, Sport, Kuns en Kultuur). 2020. ATC200608: Report of the Select Committee on Education and Technology, Sports, Arts and Culture on Budget Vote 16: Basic Education, dated 03 June 2020. https://pmg.org. za/tabled-committee-report/4187/ [afgelaai op 30 November 2022].

GMKKJPG (Gesamentlike Moniteringskomitee oor Kinders, Jeug en Persone met Gestremdhede). 2002. Department of Education on White Paper on Inclusive Education and Report on Special Schools: briefing, 5 June 2002. https://pmg.org.za/committee

meeting/1536/ [afgelaai op 17 Maart 2022]. Grebe, H. 2012. Op die keper beskou: oor die ontstaan van Afrikaans.

Pretoria: Van Schaik Uitgewers.

GV (Grondwetlike Vergadering). 1995a. Constitutional Assembly May 1994– May 1995 Annual Report. Kaapstad: Grondwetlike Vergadering.

GV (Grondwetlike Vergadering). 1995b. 21 September 1995. Debate on

national symbols, language starts. Constitutional Talk 12:1-2.

GV (Grondwetlike Vergadering). 1995c. Proposed draft text.

Constitutional Talk 12:3.

GV (Grondwetlike Vergadering). 1995d. Constitutions, democracy and a summary of the working draft of the new constitution. Kaapstad: Grondwetlike Vergadering.

GV (Grondwetlike Vergadering). 1995e, November. Working draft of the new constitution ... reporting back to the nation. Constitutional Talk , 1-32. https://bit.ly/3LPPmg6 [afgelaai op 25 Januarie 2024].

GV (Grondwetlike Vergadering). 1996. The Constitutional Assembly Annual Report 1996. Kaapstad: Grondwetlike Vergadering.

GVVK (Gesamentlike Veelparty-vrouekoukus). 2020. GBV Bills briefing;

with Deputy Ministers. https://pmg.org.za/committee meeting/31336/ [afgelaai op 30 November 2022].

Haarmann, H. 1990. Language planning in the light of a general theory of language: a methodological framework. International Journal of the Sociology of Language, 86:103-126. https://doi.org/10.1515/ ijsl.1990.86.103

Halbach, A.J. 1988. The South African homeland policy and its consequences: An evaluation of separate development. Development Southern Africa, 5(4):508-526. https://doi. org/10.1080/03768358808439423

Hansards. 2009a. Hansard: Minister’s Responses/Members’s Statements/ Consideration of List of Candidates for Appointment to ICASA/ Consideration of First Report of Joint Rules /Consideration of Budget Vote No 17/Consideration of Budget Vote No 19. https://pmg.org.za/ hansard/18037 [afgelaai op 29 November 2022].

Hansards. 2012b. Hansard: Members’ statements, National Assembly, 21 Feb 2012. https://pmg.org.za/hansard/18248/ [afgelaai op 29

November 2022].

Hansards. 2017. Hansard: NA: Unrevised Hansard, National Assembly, 23 Nov 2017. https://pmg.org.za/hansard/25658/ [afgelaai op 29 November 2022].

Hansards. 2018. Hansard: NCOP: Unrevised Hansard, National Council of Provinces, 5 June 2018. https://pmg.org.za/hansard/26736/ [afgelaai op 30 November 2022].

Hansards. 2020. Hansard: NA: Unrevised Hansard, National Assembly, 03 Dec. 2020. https://pmg.org.za/hansard/31706/ [afgelaai op 29 November 2022].

Hansards. 2021. Hansard: NA: Mini-plenary 2, National Assembly, 19 May 2021. https://pmg.org.za/hansard/32980/ [afgelaai op 1 Desember 2022].

Hartshorne, K. 1995. Language policy in African education: a background to the future. In: R. Mesthrie (red). Language and social history. Studies in South African sociolinguistics, 306-318. Kaapstad, Johannesburg: David Philip.

Hauptfleisch, M. 1977. Language loyalty in South Africa. Volume 1: Bilingual policy in South Africa – opinions of white adults in urban areas. Report No. TLK/L-6. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

Hawkey, J. & Horner, K. 2022. Officiality and strategic ambiguity in language policy: exploring migrant experiences in Andorra and Luxembourg. Language Policy, 2022(21):195-215. https://doi. org/10.1007/s10993-021-09602-3

Heap, M. 2003. Crossing social boundaries and dispersing social identity: tracing deaf networks from Cape Town, PhD dissertation, University of Stellenbosch. https://scholar.sun.

ac.za/handle/10019.1/53339 [afgelaai op 10 Desember 2021]. Henrad, K. 2001. Language rights and minorities in South Africa.

International Journal on Multicultural Societies, 3(2):78-98.

Heugh, K. 1986. Trends in language medium policy for a post-apartheid South Africa. Language: planning and medium in education. Papers presented at the 5th Annual Conference of SAALA (Southern African Applied Linguistics Association), at the University of Cape Town, 9th to 11th October, 1986, 206-220. Rondebosch: The Language

Education Unit, SAALA.

Heugh, K. 1995. A whole new board game. Democracy in Action, 15 Desember, 20.

Heugh, K. 2002. A history of mother-tongue and bilingual education in South Africa. In: T Beckett (red). Reports on mother-tongue education with special reference to South Africa and Belgium – case studies from Southern Africa, Réunion and Ghana. Proceedings of a workshop held at the University of Cape Town, 14 & 15 May 2001, 11-22. Antwerpen, Kaapstad: UFSIA-Universiteit Antwerpen, PRAESA.

Heyns, A. 1995. Erken dowes se gebaretaal as amptelike taal. Die Burger, 9 Augustus, 8.

Heyns, T. 2023. Afrikaans stééds nie inheemse taal. Maroela Media. https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/afrikaans-steeds nie-inheemse-taal/ [afgelaai op 4 Mei 2023].

Hoffman, H., Dobie, R., Losonczy, K., Themann, C. & Flamme, G. 2017. Declining Prevalence of Hearing Loss in US Adults Aged 20 to 69 Years. JAMA Otolaryngol Head Neck Surg, 143(3):274-285. https://doi.org/10.1001/jamaoto.2016.3527

Hoffmeister, R. 2007. Language and the Deaf World: difference not disability. In: M. Brisk & P. Mattai (reds). Culturally responsive teached education: language, curriculum & community, 71-98. Mahwah: Lawrence Erlbaum Associates.

Holness, W. 2016. The development and use of sign language in

South African schools: the denial of inclusive education. In:

C. Ngwena, I. Grobbelaar-du Plessis, H .Combrinck & S.D. Kamga (reds). African Disability Rights Yearbook 2016, 4, 141-190. Pretoria: Pretoria University Law Press (PULP).

Hoofkomitee (Hoofkomitee: RGN-ondersoek na Tussengroepverhoudinge). 1985. Die Suid-Afrikaanse samelewing: Werklikhede en toekomsmoontlikhede. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

Hornberger, N. 2006. Frameworks and models in language policy and planning. In: T. Ricento (red). An introduction to language policy: theory and method, 24-41. Malden, Oxford, Carlton: Blackwell Publishing.

Huddlestone, K. 2021. Negation and polar question – answer clauses

in South African Sign Language. Sign Language and Linguistics,

24(1):63-86. https://doi.org/10.1075/sll.19014.hud

IER (Institute for Educational Research). 1986. The role of language in Black education. Papers presented at the conference on the role of language in Black education, Pretoria, 17–18 February 1986. HSRC Education Research Programme No. 6. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

ION (Instituut vir Opvoedkundige Navorsing). 1986. Afrikatale in blanke primêre skole. Verslag van die Projekkomitee: Derde Taal in die onderwys van die RGN- onderwysnavorsingsprogram. RGNonderwysnavorsingsprogram No. 7. Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing: Pretoria.

Jansen, J. 2022. Bruno Druchen, National Director of DeafSA writes. https:/ /www.fa c ebook.com/profile/100044701711832/ search/?q=druchen [afgelaai op 1 Augustus 2024].

JBPC (John Benjamins Publishing Company). 2021. Sign Language & Linguistics. https:/ /www.jbe - platform.com/content/

journals/1569996x [afgelaai op 19 April 2021]. Jernudd, B.H. & Neustupny, J.V. 1987. Language planning: For whom?

In: L Laforge (red). Proceedings of the International Colloquium on Language Planning, 69-84. Québec: Les Presses de L ‘Université

Laval.

Johnson, D. 2013. Language policy. Hampshire, New York: Palgrave Macmillan.

Kabinetverklarings. 2022. Statement on the virtual Cabinet Meeting of 25 May 2022. https:/ /www.gov.z a /speeches/statement virtual-cabinet-meeting-25-may-2022-26- may-2022-0000 [afgelaai op 29 November 2022].

Kamwangamalu, N. 2000. A new language policy, old language practices: status planning for African languages in a multilingual South Africa. South African Journal of African Languages, 20(1):50-60. https://doi.org/10.1080/02572117.2000 .10587412

KAP (Kantoor van die Adjunk-President). 1997. Integrated National Disability Strategy White Paper, November 1997. Pretoria: Kantoor van die Adjunk-President.

Kaplan, R.B. & Baldauf, R.B. Jr. 1997. Language planning from practice to theory. Clevedon: Multilingual Matters. https://doi.

org/10.21832/9781800418059 Kaplan, R.B. & Baldauf, R.B. Jr. 2003. Language and language-in

education planning in the Pacific Basin. Dordrecht, Boston, Londen: Kluwer Academic Publishers. https://doi.

org/10.1007/978-94-017-0145-7

Kaschula, R. 2004. South Africa’s national language policy revisited: the challenge of implementation. Alternation, 11(2):10-25. Khan, F. 2001. Sign language may get official thumbs up. Daily News, 31

Januarie, 31.

Khumalo, G. 2012. Calls to make sign language official. SAnews. https:/ / www.sanews.gov.z a /south-africa/calls-make-sign-language

official [afgelaai op 17 November 2022]. King, K. 2010. Acquisition planning, ethnic discourse, and the

Ecuadorian nation-state. Working Papers in Educational Linguistics, 10(1):33-46.

King, M. & Van den Berg, O. 1992. One nation, many languages. What policy for schools? Focus Series Three. Pietermaritzburg: Centaur Publications in medewerking met die Onafhanklike Eksamenraad.

Klaaren, J. 2000. Post-Apartheid citizenship in South Africa. In: T.A. Aleinikoff & D. Klusmeyer (reds). From migrants to citizens: membership in a changing world, 221-253. Washington: Brookings Institution Press. https://doi.org/10.2307/j. ctt1mtz673.12

Kleuters. 2024. SA Gebaretaal vir dowes. www.kleuters.co.za: http://www. kleuters.co.za/index.php?destination=vingertaal [afgelaai op 12 Maart 2025].

Kloss, H. 1966. Types of multilingual communities: a discussion of ten variables. Sociolinguistic Inquiry, 36(2):135-145. https://doi. org/10.1111/j.1475-682X.1966.tb00621.x

Kontra, M., Phillipson, R., Skutnabb-Kangas, T & Várady, T. 1999. Conceptualising and Implementing Linguistic Human Rights. In: M. Kontra, R. Phillipson, T. Skutnabb-Kangas & T. Várady (reds). Language: a right and a resource. Approaching linguistic human rights, 1-21. Budapest, New York: Central European University Press. https://doi.org/10.1515/9789633865217-006

Korrespondent. 1977. Onderrig van Dowes. Hamilton na buiteland. Die Burger, 1 Januarie, 4.

Krausneker, V. 2003. Has something changed? Sign languages in Europe: the case of minorised minority languages. Deaf Worlds. International Journal of Deaf Studies, 19(2):33-46.

Krausneker, V. 2008. The protection and promotion of sign languages and the rights of their users in Council of Europe member states: needs analysis. Straatsburg: Raad van Europa.

KSGP (Kantoor oor die Status van Gestremde Persone). 1997. White Paper for the Integrated National Disability Strategy for South Africa. Pretoria: Staatsdrukker.

K Springate v Minister of Education & Others. 2009. Case 4846/2009 (PMB HC). Pietermaritzburg High Court 2009.

Kulik, RM. 2023. Soweto Uprising. https:// www.britannica.com/event/ Soweto-uprising [afgelaai op 2 Januarie 2024].

Ladd, P. & Lane, H. 2013. Deaf ethnicity, Deafhood, and their relationship. Sign Language Studies, 13(4):565-579. https://doi. org/10.1353/sls.2013.0012

Landman, K. 1990. Taalonderwys en die dowe kind. Tydskrif vir Taalonderrig, 24(2):42-53.

Landsberg, T. 2023. The story behind John F. Kennedy’s ‘Ich bin ein Berliner’. https:/ /www.dw.com/ e n/the-story-behind-john-f-kennedys iconic-ich-bin-ein- berliner/a-66012263 [afgelaai op 7 September 2023].

LAP (Lambert Academic Publishing). 2025. Publish your research as a

book. https://lap-publishing.com/ [afgelaai op 2 September

2025]. Le Cordeur, M. 2015. Die kwessie van Kaaps: Afrikaansonderrig

op skool benodig ’n meer inklusiewe benadering. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 55(4):712-728. https://doi. org/10.17159/2224-7912/2015/v55n4a14

LHR (Lawyers for Human Rights). 1992. Disability Rights Charter of South Africa. Johannesburg: LHR.

Liebenberg, M. 1994. Gebaretaal ‘moet SA se 12de amptelike taal word’. Beeld, 27 Julie, 3.

Lombaard, S. 2022. Suid-Afrikaanse Gebaretaal. In: W. Carstens & T. van Dyk (reds). Toegepaste Taalkunde in Afrikaans, 453-478. Pretoria: Van Schaik Uitgewers.

Lotriet, A. 2001. Sign language interpreting in South Africa: meeting the challenges. Referaat gelewer by die 5th Language International Conference, 4–6 Julie 2001, Bloemfontein. https://criticallink. org/wp-content/uploads/2020/04/CL2_Lotriet.pdf [afgelaai op 8 Februarie 2022].

Louw, P. 2013. Good sign for the deaf. https:/ /www.timeslive.co.z a / news/south- africa/2013-10-08-good-sign-for-the-deaf/ [afgelaai op 17 November 2022].

Lubbe, J., Moll, J. & Du Plessis, T. 2011. Taalaktivisme en

moedertaalonderwys in Suid-Afrika: ’n analise van

gedrukte mediadekking tussen 1976 en 2005. Acta Academica Supplementum, 2011(1):1-281.

Luckett, K. 1992. ‘national Additive Bilingualism’. Report of the Medium of Instruction Sub-group to the Language Policy Research Group.

Pretoria: National Education Policy Investigation (Nepi).

Macdonald, C. 1990. Crossing the threshold into Standard Three in Black education: The consolidated main report of the Threshold Project. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

Macdonald, C. 1993. Towards a new primary curriculum for South Africa: The main report of the Threshold 2 Project. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

Mafu, H. 2024a. Mia the first deaf Miss SA crowned. The Star, 14 Augustus, 3.

Mafu, H. 2024b. Miss SA Mia le Roux hailed for breaking barriers. The Star, 14 Augustus, 3. Magongwa, L. 1993. Sign language is ignored. The Citizen, 26 November,

25.

Magongwa, L. 2010. Deaf education in South Africa. American Annals of the Deaf, 155(4):493-496. https://doi.org/10.1353/ aad.2010.0042

Malan, J.J. 2012. Oorweging van die sosiopolitieke kragte wat inwerk op die betekenis en toepassing van die diskresionêre taalklousule van die Suid-Afrikaanse grondwet. LitNet Akademies, 9(1):5579.

Malan, K. 2011. The discretionary nature of the official language clause

of the Constitution. Southern African Public Law (SAPL), 26:381

407.

Malema, E. 2023. South African Sign Language gives a voice to the voiceless deaf people, Government Opinion Pieces. https:/ /www.gov.z a /blog/ south-african-sign-language-gives-voice-voiceless-deaf- people [afgelaai op 5 Augustus 2024].

Martel, A. 1999. Heroes, rebels, communities and states in language rights activism and litigation. In: M. Kontra, R. Philippson,

T. Skutnab-Kangas & T. Várady (reds). Language: A right and a resource. Approaching linguistic human rights, 47-80.

Budapest: Central European University Press. https://doi.

org/10.1515/9789633865217-008

MBO (Minister van Basiese Onderwys). 2018. Question NW2999 to the Minister of Basic Education, 14 November 2018. https://pmg.org.za/

committee-question/10647/ [afgelaai op 7 Junie 2022]. MBO (Minister van Basiese Onderwys). 2020. Question NW182 to the Minister of Basic Education. https://pmg.org.za/committee

question/13419/ [afgelaai op 20 November 2024]. MBO (Minister van Basiese Onderwys). 2021. Minister of Basic Education

Budget Speech, responses by DA & FF+. Briefing, 20 May 2021.

https://pmg.org.za/briefing/33004/ [afgelaai op 20 Mei 2022]. MBO (Minister van Basiese Onderwys). 2022. Question NW833 to the Minister of Basic Education to ask the Minister of Basic Education.

https://pmg.org.za/committee-question/18311/ [afgelaai op 24 November 2022]. McIlroy, G. & Storbeck, C. 2011. Development of Deaf identity: an

ethnographic study. Journal of Deaf Studies and Deaf Education,

16(4):494-511. https://doi.org/10.1093/deafed/enr017 Media-inligtingsessies. 2021. Minister of Sport, Arts and Culture Budget Speech, responses by EFF & DA. https://pmg.org.za/

briefing/32915/ [afgelaai op 30 November 2022]. Media-inligtingsessies. 2022. Address by President Cyril Ramaphosa on The Presidency Budget Vote 2022, National Assembly, Parliament.

https://pmg.org.za/briefing/35190/ [afgelaai op 29 November 2022].

Michaelides, M. 1978. TV-skerm leer dowes reg praat. Oggendblad, 7.

Mischke, A.-M. 1980. Cillié-kommissie: Afrikaans was die

oorsaak. Die Transvaler, 1. MKK (Minister van Kuns en Kultuur). 2011. Questions & Replies: Arts & Culture, Question No 2773. https://pmg.org.za/question_ reply/283/ [afgelaai op 24 Julie 2024]. MKK (Minister van Kuns en Kultuur). 2013. Notice in terms of Rule 159 of the Joint Rules of Parliament: South African Languages Practitioners’ Council Bill, 2012. Modiano, M. 2017. English in a post-Brexit European Union. World Englishes, 36(1):313- 327. https://doi.org/10.1111/weng.12264 Morgan, R. 2001. Barriers to justice: deaf people and the courts. Kaapstad: Law, Race and Gender Research Unit, University of Cape Town.

Morgan, R., Glaser, M. & Magongwa, L. 2016. Constructing and rolling

out the new South African Sign Language (SASL) curriculum

-reflexive critique. Per Linguam, 32(2):15-29. https://doi. org/10.5785/32-2-648

Morgans, H.G. 1999. Where did South African Sign Language Originate? Language Matters,30(1):53-58. https://doi. org/10.1080/10228199908566144

Motale, P. 1997. The blind see red and the deaf revolt. City Press, 16 Maart, 2. Motsisi, B. 1996. Becoming aware of many problems deafness brings. The Star, 31 Augustus,18.

MSKK (Minister van Sport, Kuns en Kultuur). 2021. Question NW1351 to the Minister of Sport, Arts and Culture. https://pmg.org.za/ committee-question/16260/ [afgelaai op 21 Mei 2021].

MSKK (Minister van Sport, Kuns en Kultuur). 2023. Question NW992 to the Minister of Sport, Arts and Culture, 18 April 2023. https://pmg.

org.za/committee-question/21870/ [afgelaai op 5 Mei 2023].

Mthembu, M. 1995. Recognise sign language. The Star, 7 Augustus, 9.

Murray, J.J. 2015a. Linguistic human rights discourse in Deaf community activism. Sign Language Studies, 15(4):379-410. https://doi.org/10.1353/sls.2015.0012

Murray, J.J. 2015b. Special issue: Language planning and sign language rights. Sign Language Studies, 15(4):375-378. https://doi. org/10.1353/sls.2015.0019

Mutasa, D. 1999. Language policy and language practice in South Africa: an uneasy marriage. Language Matters, 30(1):83-98. https://doi. org/10.1080/10228199908566146

MVJPG (Minister van Vroue, Jeug en Persone met Gestremdhede). 2023.

Briefing. Minister of Women, Youth & Persons with Disabilities

Budget Speech, responses by FF+, DA & IFP. https://pmg.org.za/

briefing/37008/ [afgelaai op 7 November 2024]. MvO (Minister van Onderwys). 2003. An interim policy framework for

the assessment and promotion of learners in Grade 9, Notice No. 1648. Staatskoerant, 25699:3-13.

NASR (Nuusagentskap van die Suid-Afrikaanse Regering). 2022. SA launches bilingual dictionary for deaf community, SANews, 2 September 2022. https://www.sanews.gov.za/south-africa/sa launches-bilingual-dictionary-deaf-community [afgelaai op 2 September 2022].

NasVIS (Nasionale Verkeersinligtingstelsel). 2020. Road Traffic related forms. https:/ /www.natis.gov.z a /index.php/downloads/forms/ road-traffic-related-forms [afgelaai op 25 Maart 2025].

Ndlovu, W. & Alatise, M. 2022. Application of Artificial Neural Network

on South African Sign Language Recognition System. 2022

International Conference on Artificial Intelligence, Big Data,

Computing and Data Communication Systems (icABCD), Durban, South Africa, 1-8. Durban: Institute for Electrical and Electronic

Engineers. https://doi.org/10.1109/icABCD54961.2022.9856317

Nel, J. 2016. Tesourus vir dowes wys ’n ding of twee. Netwerk24, 27 Maart 2016.

Nelde, P. 2017. Language conflict. In: F. Coulmas (red). The handbook of sociolinguistics, 285-300. Oxford: Blackwell Publishing Ltd. https://doi.org/10.1002/9781405166256.ch17

Newzroom Afrika. 2024a. Mia Le Roux crowned first deaf Miss SA. Naledi Maleo onderhoud met Claudine Storbeck, 12 Augustus 2024. https:/ /www.youtube.com/watch?v= e E6zfzLGo4o [afgelaai op 8 Oktober 2024].

Newzroom Afrika. 2024b. Miss SA educates the public on her hearing impairment. Naledi Maleo onderhoud met Mia le Roux, 12 Augustus. https:/ /www.youtube.com/watch?v=5b WHuK8kevY [afgelaai op 8 Oktober 2024].

Ngesi, V. 2003. Deaf community delivers memorandum to include sign language in all schools. Diamont Fields Advertiser, 10 Februarie, 3.

Ngubane, B. 1996. Announcing the establishment of the Language Plan Task Group (LANGTAG. Media statement by Dr. B.S. Ngubane, Minister of Arts, Culture, Science and Technology, 12 Desember 1995. In: Department of Arts, Culture, Science & Technology, Towards a National Language Plan for South Africa. Final Report of the Language Plan Task Group (LANGTAG. Presented to the Minister of Arts, Culture, Science and Technology, Dr B.S. Ngubane, 8 August 1996, i-iv. Pretoria: Departement van Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie.

NID (Nasionale Instituut vir Dowes). 2022. What is sign language?

https://nid.org.za/news/sign-language/ [afgelaai op 2 Mei

2023].

NID (Nasionale Instituut vir Dowes). 2022. Resource Hub. https://nid. org.za/resources/ [afgelaai op 21 September 2022].

Nieder-Heitmann, N. 1980. Talking to the deaf. A visual manual of standardised signs for the Deaf in South Africa/Praat met die dowes. ’n Visuele handboek met gestandaardiseerde gebare vir Dowes in Suid-Afrika. Pretoria: Departement van Onderwys en Opleiding en S.A. Nasionale Raad vir Dowes.

Njeyiyana, S.M. 2024. Awareness fosters respect for Deaf cultural identity in SA. Cape Times, 30 September, 6.

Nokk (Nasionale Onderwys Koördineringskomitee). 1990. Towards a language policy for a post-apartheid South Africa. Readings from a workshop held in Harare from 21-24 March 1990. Kaapstad: National Language Project.

Nokk (Nasionale Onderwys Kodineringskomitee). 1992. Language. Report of the NEPI Language Research Group. A Project of the National Education Co-ordinating Committee. Kaapstad: Oxford University Press, NECC.

Nowicki, L. 2019. Sign language included as a subject for matric exam. GroundUp, 14 Januarie 2019. https:/ /www.groundup.org. z a /article/sign-language-included- subject-matric-exam/ [afgelaai op 16 Februarie 2021].

NRvP (Nasionale Raad van Provinsies). 2017a. Hansard: NCOP: Unrevised Hansard. https://pmg.org.za/hansard/25068/ [afgelaai op 24 November 2022].

NRvP (Nasionale Raad van Provinsies). 2017b. Address by the Deputy President of the Republic of South Africa to the National Council of Provinces: celebrating. https://pmg.org.za/hansard/25037/ [afgelaai op 24 November 2022].

NRvPKOTSKK (Komitee oor Onderwys en Tegnologie, Sport, Kuns en

Kultuur). 2007. Pan SA Language Board’s language promotion:

strategic plan briefing, 1 August 2007. https://pmg.org.za/

committee-meeting/10374/ [afgelaai op 26 Mei 2022].

NRvPKVJ (Nasionale Raad van Provinsies Komitee oor Veiligheid en Justisie). 2023a. Legal Practice Council Regulations; Constitution 18th A/B; IPID & CSPS 2023/24 APP; with Deputy Minister. https:// pmg.org.za/committee-meeting/36879/ [afgelaai op 31 Julie 2024].

NRvPKVJ (Nasionale Raad van Provinsies Komitee oor Veiligheid en Justisie). 2023b. ATC230510: Report of the Select Committee on Security and Justice on the passage of the Constitution 18th Amendment Bill [B1–2023] (Sign language) through Parliament, dated 10 May 2023. https://pmg.org.za/tabled-committee report/5331/ [afgelaai op 31 Julie 2024].

NRvPKVKPG (Nasionale Raad van Provinsies Komitee oor Vroue, Kinders en Persone met Gestremdhede). 2013. ATC130820: Report of the Portfolio Committee on Women, Children and People with Disabilities on the implementation of the United Nation ‘s Convention on the Rights of Persons with Disabilities, dated 14 August 2013. https:// pmg.org.za/tabled-committee-report/656/ [afgelaai op 23 November 2022].

NRvPKVKPG (Nasionale Raad van Provinsies Komitee oor Vroue, Kinders en Persone met Gestremdhede). 2014. ATC140407: Report of the Portfolio Committee on Women, Children and People with Disabilities on its activities undertaken during the 4th Parliament (May 2009–March 2014), 7 April 2014. https://pmg.org.za/tabled committee-report/2197/ [afgelaai op 23 November 2022].

NSL04KST (Nasionale Standaardeliggaam 04: Kommunikasiestudies en Taal). 1999. Proposed brief of SGB. Notice No. 1059. Staatskoerant, 20410:22-23.

NTD (Nasionale Taaldiens. 2000a. Official Languages and Promotion of Multilingualism Bill, 2000. Pretoria: Departement Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie.

NTD (Nasionale Taaldiens). 2000b. (SA) Language Practitioners’ Council Bill, 2000, 19 July 2000. http://www.nhc.org.za/uploads/ documents/bill26303.pdf [afgelaai op 13 Augustus 2024].

NTD (Nasionale Taaldiens). 2000c. South African Languages Bill, 19 July 2000. Pretoria: Nasionale Taaldiens, Departement van Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie.

NTD (Nasionale Taaldiens). 2001. 2nd Language Indaba proceedings. Durban, 29-31 March 2000. Pretoria: Nasionale Taaldiens.

NTP (Nasionale Taalprojek). 1991. Conference Report. National Language Project. International conference on democratic approaches to language planning and standardisation, 12-14 September 1991, University of Cape Town. Soutrivier, Kaapstad: Nasionale Taalprojek.

NV (Nasionale Vergadering). 2009. Hansard: Appropriation Bill: Debate on Vote No 12 – Arts and Culture, 18 June 2009. https://pmg.org.za/

hansard/18076/ [afgelaai op 8 Augustus 2024]. NV (Nasionale Vergadering). 2011. Hansard: NA: Unrevised Hansard, 15 Nov. 2011. https://pmg.org.za/hansard/29744/ [afgelaai op 24 Julie

2024]. NV (Nasionale Vergadering). 2013a. Hansard: Debate on Vote No 8 – Women, Children and People with Disabilities, National Assembly, 22 May 2013. https://pmg.org.za/hansard/18367/ [afgelaai op 29

November 2022]. NV (Nasionale Vergadering). 2013b. South African Language Practitioners’

Council Bill (B14-2013. Section 75: Ordinary Bills not affecting the

provinces, 18 June 2013. https://pmg.org.za/bill/60/ [afgelaai op 13 Augustus 2024].

NV (Nasionale Vergadering). 2020. Hansard: NA: Unrevised Hansard (Mini plenary), 22 July 2020. https://pmg.org.za/hansard/30740/ [afgelaai op 24 November 2022].

NV (Nasionale Vergadering). 2021. Unrevised Hansard Vote no 37 – Sports, Art and Culture Mini Plenary – National Assembly Thursday, 13 May 2021. https://pmg.org.za/hansard/32978/ [afgelaai op 28 November 2022].

NV (Nasionale Vergadering). 2023a. Hansard: NA: Unrevised Hansard, 2 May 2023. https://pmg.org.za/hansard/36795/ [afgelaai op 31 Julie 2024].

NV (Nasionale Vergadering). 2023b. Hansard: NA: Unrevised Hansard, 13 September 2023. https://pmg.org.za/hansard/37502/ [afgelaai op 7 November 2024].

NZG (New Zealand Government). 2006. New Zealand Sign Language Act 2006. Public Act 2006 No 18. Wellington: New Zealand Government.

NZG (New Zealand Government). 2016. Te Ture mō Reo Māori 2016 / New Zealand Māori Language Act. Public Act 2016 No 17. Wellington: New Zealand Government.

OMB (Office of Management and Budget). 1997. Recommendations From the Interagency Committee for the Review Interagency Committee for the Review the Office of Management and Budget Concerning Changes to the Standards for the Classification of Federal Data on Race and Ethnicity, 9 July 1997. Federal Register 62(131). Washington: Office of Management and Budget, United States of America.

PA (People’s Assembly). 2022a. PA’s Blog: The Joint Constitutional Review Committee, 3 May 2022. https://pmg.org.za/blog/The%20 Joint%20Constitutional%20Review%20Committee [afgelaai op 24 November 2022].

PA (People’s Assembly). 2022b. PA’s blog: From the Government Gazette and Media Statements (30 May 2022), 31 May 2022. https://pmg. org.za/blog/From%20the%20Government%20Gazette%20 and%20Media%20Statements%20(30%20May%202022) [afgelaai op 1 Desember 2022].

PA (People’s Assembly). 2023a. PA’s blog: From the Government Gazette and Media Statements (24 July 2023). https://pmg.org.za/ blog/From%20the%20Government%20Gazette%20and%20 Media%20Statements%20(24%20July%202023) [afgelaai op 6 Augustus 2023].

PA (People’s Assembly). 2023b. From the Government Gazette and Media Statements (31 July 2023). https://pmg.org.za/blog/From%20 the%20Government%20Gazette%20and%20Media%20 Statements%20(31%20July%202023) [afgelaai op 1 Augustus 2024].

Pabsch, A. 2017. Sign language legislation as a tool for sustainability. American Annals of the Deaf, 162(4), 365-376. https://doi. org/10.1353/aad.2017.0034

PanSAT (Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad). 2000. Norms and rules for national language bodies, 22 December 2000. Staatskoerant, 21907.

PanSAT (Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad). 2002. Pan South African Language Board Annual Report 2001/2002. Pretoria: Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad.

PanSAT (Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad). 2005. Norms and rules for National Language Bodies. Board Notice 94 of 2005. Staatskoerant, 28053:114-129.

PanSAT (Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad). 2009. Pan South African Language Board (PanSALB) welcomes settlement on sign language case. https:/ /www.gov.z a /news/media-statements/pan-south african-language-board- pansalb-welcomes-settlement-sign- language#:~:text=19%20Aug%202009%20The%20Pan%20 South%20African%20La nguage,languages%20for%20the%20 completion%20of%20a%20senior%20certificate. [afgelaai op 20 November 2024].

PanSAT (Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad). 2019. Annual Report 2018–2019.

Pretoria: Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad.

PanSAT (Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad). 2020. Annual performance plan, 2020–2021. Pretoria: Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad.

PanSAT (Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad). 2022. Media releases: Interested in learning South African Sign Language? https:// pansalb.org/interested-in-learning-south-african-sign language/ [afgelaai op 24 Januarie 2023].

PanSAT (Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad). 2024. SASL Indaba 2024. South African Sign Language Indaba Report, Birchwood Hotel, Boksburg, 1-2 February 2024. Pretoria: Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad.

PanSAT (Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad). s.j. South African Sign Language Charter. Pretoria: Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad. https://pansalb.org/sasl-charter/ [afgelaai op 23 April 2020].

Pardoe, R. 2012. Promoting effective communication. In: E. Broussine & K. Scarborough (reds). Supporting People with Learning Disabilities in Health & Social Care, 116-130. Thousand Oaks, California: SAGE Publications Ltd. https://doi. org/10.4135/9781446288191.n8

Penn, C. (red). 1992. Dictionary of Southern African signs for communicating with the deaf. Volume 1. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

Penn, C. (red). 1993b. Dictionary of Southern African Signs for communicating with the deaf. Volume 2. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

Penn, C. (red). 1994a. Dictionary of Southern African signs for communicating with the deaf. Volume 3. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

Penn, C. (red). 1994b. Dictionary of Southern African signs for communicating with the deaf. Volume 4. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

Penn, C. (red). 1994c. Dictionary of Southern African signs for communicating with the deaf. Volume 5. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

Penn, C. 1993a. Signs of the times: Deaf language and culture in South Africa. The South African Journal of Communication Disorders,

40:11-23. https://doi.org/10.4102/sajcd.v40i1.652 Penn, C. & Reagan, T. 1990. How do you sign ‘Apartheid’? The politics

of South African Sign Language. Language Problems and Language Planning, 14(2), 91-103. https://doi.org/10.1075/ lplp.14.2.02pen

Penn, C. & Reagan, T. 1991. Toward a national policy for deaf education in the ‘new’ South Africa. South African Journal of Communication Disorders, 38:19-24.

Penn, C. & Reagan, T. 1995. On the other hand: Implications of the study of South African sign language for the education of the deaf in South Africa. Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Opvoedkunde/ South African Journal of Education, 15(2):92-96.

Penn, C., Lewis, R. & Greenstein, A. 1984. Sign language in South Africa: some research and clinical issues. The South African Journal of Communication Disorders, 31:6-11. https://doi.org/10.4102/sajcd. v31i1.341

PFP (Progressiewe Federale Party. 1980. Die Cillié-kommissie se verslag. Dié bestanddele vir nog ’n Soweto bestaan vandag nog steeds. Deurbraak, 8.

Pinder, J. 2022. Zulu Sign Language. Performance video. https:/ /www. jeffersonpinder.com/wor k -collection/2022/7/28/zulu-sign language [afgelaai op 24 Augustus 2023].

PK3eT (Projekkomitee: Derde Taal). 1986. Afrikatale in blanke primêre skole. Verslag van die Projekkomitee: Derde Taal in die onderwys van die RGN- onderwysnavorsingsprogram. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

PKBO (Portefeuljekomitee oor Basiese Onderwys). 2012. ATC120515: Report: Budget Vote 15: Basic Education, dated 15 May 2012. https:// pmg.org.za/tabled-committee-report/1843/ [afgelaai op 23 November 2022].

PKBO (Portefeuljekomitee oor Basiese Onderwys). 2020a. COVID-19 Update & DBE 2020/21 Annual Performance Plan; with Ministry, 5 May 2020. https://pmg.org.za/committee- meeting/30135/ [afgelaai op 30 November 2022].

PKBO (Portefeuljekomitee oor Basiese Onderwys). 2020b. ATC200604: Report of the Portfolio Committee on Basic Education on Budget Vote

16: Basic Education, 28 May 2020. https://pmg.org.za/tabled

committee-report/4152/ [afgelaai op 28 November 2022].

PKBO (Portefeuljekomitee vir Basiese Onderwys). 2014. ATC140328: Legacy Report of the Portfolio Committee on Basic Education on its activities undertaken during the 4th Parliament (May 2009–March 2014), 11 March 2014. https://pmg.org.za/tabled-committee report/1994/ [afgelaai op 23 November 2022].

PKJGO (Portefeuljekomitee oor Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling). 2020a. Department of Justice and Constitutional Development 2019/20 Quarter 2 & 3 performance, with Deputy Minister, 19 February 2020. https://pmg.org.za/committee-meeting/29843/ [afgelaai op 30 November 2022].

PKJGO (Portefeuljekomitee oor Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling). 2020b. ATC200605: Report of the Portfolio Committee on Justice and Correctional Services on the respective Strategic Plans and Annual Performance Plans 2020/21 of the Department of Justice and Constitutional Development ... , 3 June 2020. https://pmg.org.za/ tabled- committee-report/4167/ [afgelaai op 30 November 2022].

PKJGO (Portefeuljekomitee oor Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling).

2020c. Criminal Law (Sexual Offences) Amendment Act A/B;

Domestic Violence A/B & Criminal and Related Matters A/B:

Department briefing; with Deputy Minister, 1 September 2020.

https://pmg.org.za/committee-meeting/30990/ [afgelaai op 30 November 2022].

PKJGO (Portefeuljekomitee oor Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling). 2023a. Public hearings on the Constitution Eighteenth Amendment Bill [B1–2023], Parliament of the Republic of South Africa, 7 March 2023. Kaapstad: Parlement van die Republiek van Suid-Afrika. https://pmg.org.za/committee-meeting/36483/ [afgelaai op 15 April 2025].

PKJGO (Portefeuljekomitee oor Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling). 2023b. Constitution Eighteenth Amendment Bill: DoJ&CD response to public submissions, 14 March 2023. https://pmg.org.za/ committee-meeting/36539/ [afgelaai op 21 April 2025].

PKJGO (Portefeuljekomitee oor Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling). 2023c. ATC230317: Report of the Portfolio Committee on Justice and Correctional Services on the Constitution Eighteenth Amendment Bill [B1 - 2023], dated 17 March 2023. https://pmg.org.za/tabled committee-report/5263/ [afgelaai op 31 Julie 2024].

PKKDT (Portefeuljekomitee oor Kommunikasie en Digitale Tegnologieë). 2002. Broadcasting Amendment Bill: hearings, 17 September 2002. https://pmg.org.za/committee- meeting/1805/ [afgelaai op 19 April 2022].

PKKK (Portefeuljekomitee oor Kuns en Kultuur). 2002. Briefing by Department on Legislative Programme, 12 March 2002. https:// pmg.org.za/committee-meeting/1305/ [afgelaai op 14 Augustus 2024].

PKKK (Portefeuljekomitee oor Kuns en Kultuur). 2007. National Arts Council, Blind SA, PanSA Language Board Annual Report 2006/7. Meeting report, 6 November 2007. https://pmg.org.za/committee

meeting/8537/ [afgelaai op 26 Mei 2020]. PKKK (Portefeuljekomitee oor Kuns en Kultuur). 2010a. 2010 Legislative

Programme: briefing by Department of Arts and Culture, 4 May 2010.

https://pmg.org.za/committee-meeting/11550/ [afgelaai op 24 Julie 2024].

PKKK (Portefeuljekomitee oor Kuns en Kultuur). 2010b. Minister, Deputy Minister & Department of Arts and Culture on their Annual

Report 2009/10: briefing, 2 November 2010. https://pmg.org.za/ committee-meeting/12291/ [afgelaai op 24 Julie 2024]. PKKK (Portefeuljekomitee oor Kuns en Kultuur). 2011a. Human Resources Landscape and suspensions in the Department of Arts and Culture:

Departmental briefing; Committee Oversight Report, 28 June 2011.

https://pmg.org.za/committee-meeting/13142/ [afgelaai op 24

Julie 2024]. PKKK (Portefeuljekomitee oor Kuns en Kultuur). 2011b. South African

Languages Bill: Department of Arts and Culture briefing, 15

November 2011. https://pmg.org.za/committee-meeting/13763/

[afgelaai op 24 Julie 2024].

PKKK (Portefeuljekomitee oor Kuns en Kultuur). 2012a. South African Languages Bill [B23- 2011]: public hearings Day 2, 18 January 2012.

https://pmg.org.za/committee-meeting/13867/ [afgelaai op 29

November 2022]. PKKK (Portefeuljekomitee oor Kuns en Kultuur). 2012b. SA Languages

Bill [B23-2011]: Briefing by Department of Arts and Culture on

amendments, 31 January 2012. https://pmg.org.za/committee

meeting/13890/ [afgelaai op 30 November 2022].

PKKK (Portefeuljekomitee oor Kuns en Kultuur). 2012c. Department of Arts and Culture (DAC) 2012 on 1st Quarter 2012 Performance, 12 September 2012. https://pmg.org.za/committee-meeting/14857/ [afgelaai op 8 Augustus 2024].

PKKK (Portefeuljekomitee oor Kuns en Kultuur). 2013. South African

Language Practitioners’ Council Bill [B14-2013]: briefing by

Department of Arts and Culture, 23 July 2023. https://pmg.org.za/

committee-meeting/16098/ [afgelaai op 12 Augustus 2024].

PKKK (Portefeuljekomitee oor Kuns en Kultuur). 2014. Use of Official

Languages Act, South African Language Practitioners Acts:

implementation plans: Department of Arts and Culture briefings, 28

October 2014. https://pmg.org.za/committee-meeting/17746/

[afgelaai op 30 November 2022].

PKKKWT (Portefeuljekomitee oor Kuns, Kultuur, Wetenskap en

Tegnologie). 2002. Briefing by Pan South African Language Board

(PANSALB) on Annual Report for 2000/1, promotion of indigenous languages & achievement. Meeting report, 25 June 2002. https:// pmg.org.za/committee-meeting/1616/ [afgelaai op 9 November

2023].

PKOWKI (Portefeuljekomitee oor Onderwys, Wetenskappe en Kreatiewe Industrieë). 2011. Department of Arts and Culture 2010/11 Annual Report briefing. https://pmg.org.za/committee-meeting/13820/ [afgelaai op 8 Augustus 2024].

PKSA (Portefeuljekomitee oor Staatsdiens en Administrasie). 2013. Disabled people’s employment & learning challenges: Deputy Minister Women, Children & People with Disabilities, Departments of Public Service and Basic Education briefings, 13 March 2013. https:// pmg.org.za/committee-meeting/15545/ [afgelaai op 13 Maart 2022].

PKSKK (Portefeuljekomitee oor Sport, Kuns en Kultuur). 2021a. Department 2020/21 Quarter 3 Performance; SASCOC request, 1 June 2021. https://pmg.org.za/committee-meeting/33116/ [afgelaai op 1 Desember 2022].

PKSKK (Portefeuljekomitee oor Sport, Kuns en Kultuur). 2021b. Update on White Paper on Arts, Culture and Heritage & Sports and Recreation Amendment Bill with Minister, 3 December 2021. https://pmg. org.za/committee-meeting/34013/ [afgelaai op 24 November 2022].

PKSKK (Portefeuljekomitee oor Sport, Kuns en Kultuur). 2022a. Preparations for the inclusion of SA Sign Language: engagement with DSAC, PanSALB; DBE & DOJC&D; with DBE Deputy Minister, 30 August 2022. https://pmg.org.za/committee- meeting/35406/ [afgelaai op 12 Augustus 2024].

PKSKK (Portefeuljekomitee oor Sport, Kuns en Kultuur). 2022b. ATC221026: Budgetary Review and Recommendation Report (2021/22) of the Portfolio Committee on Sport, Arts & Culture on the Performance of the National Department & its Entities, Dated, 25 October 2022. https://pmg.org.za/tabled-committee report/5144/ [afgelaai op 13 Augustus 2024].

PKSRTS (Portefeuljekomitee oor Samewerkende Regering en Tradisionele Sake). 2020. CRL Rights Commission 2019/20 Annual Report, 18 November 2020. https://pmg.org.za/committee meeting/31527/ [afgelaai op 24 November 2022].

PKVJPG (Portefeuljekomitee oor Vroue, Jeug en Persone met

Gestremdhede). 2012a. Access to information for people with

disabilities and use of sign language: PanSALB and SABC briefing,

8 August 2012. https://pmg.org.za/committee-meeting/14667/

[afgelaai op 24 November 2022].

PKVJPG (Portefeuljekomitee oor Vroue, Jeug en Persone met

Gestremdhede). 2012b. UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities Implementation: Departments of Public Works & Arts and Culture responses to issues arising from public hearings submissions, 31 October 2012. https://pmg.org.za/committee

meeting/15131/ [afgelaai op 29 November 2022].

PKVJPG (Portefeuljekomitee oor Vroue, Jeug en Persone met Gestremdhede). 2013. Department of Women, Children and People with Disabilities 2nd, 3rd and 4th Quarterly Reports for 2012/13: Researchers and Content Adviser briefing; Committee reports: adoption, 24 July 2013. https://pmg.org.za/committee meeting/16115/ [afgelaai op 24 Julie 2022].

PKVJPG (Portefeuljekomitee oor Vroue, Jeug en Persone met

Gestremdhede). 2021a. Disabilities Rights Framework & Disability

Bill: SALRC & Department briefing, 3 February 2021. https://pmg. org.za/committee-meeting/31932/ [afgelaai op 1 Desember

2022].

PKVJPG (Portefeuljekomitee oor Vroue, Jeug en Persone met Gestremdhede). 2021b. National Youth Development Agency 2021/22 Annual Performance Plan, 5 May 2021. https://pmg.org. za/committee-meeting/32794/ [afgelaai op 6 Desember 2022].

Plüddemann, P., Braam, D., October, M. & Wababa, Z. 2004. Dual-medium and parallel-medium schooling in the Western Cape: from default to design. PRAESA Occasional Papers No. 17. Kaapstad: PRAESA (Project for Alternative Education for South Africa).

PMG (Parliamentary Monitoring Group). 2009. Questions & Replies: Question & Replies No 626 to 650, 19 August 2009. https://pmg.org.

za/question_reply/66/ [afgelaai op 14 Augustus 2024]. PMG (Parliamentary Monitoring Group). 2012. Use of Official Languages

Bill (introduced as South African Languages Bill) (B23-2011), Section

75: Ordinary Bills not affecting the provinces, 4 October 2012. https://

pmg.org.za/bill/186/ [afgelaai op 25 Julie 2024]. PMG (Parliamentary Monitoring Group). 2025a. What is the

Parliamentary Monitoring Group? https://pmg.org.za/page/ what-is-pmg [afgelaai op 31 Julie 2025].

PMG (Parliamentary Monitoring Group). 2025b. https://pmg.org.za/

page/disclaimer-copyright [afgelaai op 31 Julie 2025]. Pool, J. 1991. The official language problem. The American Political Science Review, 85(2):495-514. https://doi.org/10.2307/1963171

Posel, D. 2001. What ‘s in a name? Racial categorisations under apartheid and their afterlife. Transformation, 47:50-74.

PP (Paarl Post). 2022. Minister roep halt, swaai om oor Afrikaans. Paarl Post , 4 November. https://www.netwerk24.com/netwerk24/ za/paarl-post/nuus/minister-roep-halt-swaai- om-oor

afrikaans-20221102-2 [afgelaai op 4 Mei 2023]. PR (Parlementêre Redaksie). 1995. Gebaretaal dalk gou SA se 12de

amptelike taal. Die Burger, 8 Mei, 9.

Pretorius, L. 2013. The Use of Official Languages Act: diversity affirmed? Potchefstroomse Elektroniese Regsblad/Potchefstroom Electronic Law Journal (PER/PELJ), 16(1):281-319. https://doi.org/10.4314/pelj. v16i1.9

Prinsloo, K. P. 1984. Stand van die Afrikaans taal: tans en in die toekoms. In: K.P. Prinsloo & C. van Rensburg (reds). Afrikaans: Stand, taak en toekoms. Pretoria: HAUM.

PrRSA (President van die Republiek van Suid-Afrika). 2013. Proclamation: Use of Official Languages Act: Commencement. Proclamation No. 10 of 2013. Staatskoerant, 36392:7.

PRSA (Parlement van die Republiek van Suid-Afrika). 1998. Joint Rules of Parliament (as approved by the Joint Rules Committee), 24 March 1998. Kaapstad: Parlement van die Republiek van Suid-Afrika.

PRSA (Parlement van die Republiek van Suid-Afrika). 2019. Legacy Report of the Constitutional Review Committee on its activities undertaken during the 5th Parliament (May 2014 - March 2019), 31 March 2019. . https://static.pmg.org.za/5th_Parliament_ Legacy ...</cite> [afgelaai op 19 Augustus 2024].

Pudans-Smith, K.K., Cue, K.R. & Clark, M.D. 2019. To Deaf or not to deaf: that is the Question. Psychology, 10:2091-2114. https://doi. org/10.4236/psych.2019.1015135

Quer, J. & De Quadros, R.M. 2012. Foreword, Special Issue: Language

Planning and Policies for Sign Languages. Sign Language Studies, 12(4):465-466. https://doi.org/10.1353/sls.2012.0015

Quer, J. & De Quadros, R.M. 2015. Language policy and planning

in Deaf communities. In: C. Lucas & A. Schembri (reds).

Sociolinguistics and Deaf Communities, 120-145. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/ CBO9781107280298.006

R2ECWD. s.j. Education White Paper 6: the primary South African policy document on inclusive education. Fact sheet 3. http://www. included.org.za/R2ecwdsite/docs/Factsheet%203.pdf [afgelaai op 22 Maart 2022].

Ramuedzisi, L.S. 2022. An analysis of the impact of section 4(2)(b) of the South African Use of Official Languages Act of 2012 (on previously marginalised indigenous official languages. Southern African Linguistics and Applied Language Studies, 40(3):275- 287. https://doi.org/10.2989/16073614.2022.2058567

Raper, P. 2025. Boesman-invloed op Afrikaanse plekname. Johannesburg: UJ Press. https://doi.org/10.36615/9780906785164

Raper, P., Möller, L.A. & Du Plessis, L.T. 2014. Dictionary of Southern African place names. Johannesburg, Kaapstad: Jonathan Ball Publishers.

Ravhudzulo, L. 2020. Let your hands do the talking. https:/ /www.unisa. a c .za/sites/corporate/default/News-&-Media/Articles/Let your- hands-do-the-talking [afgelaai op 11 September 2023].

Ray, S. 2020. Different types of sign language used around the world. https:// asianabsolute.co.uk/blog/2020/05/19/different-types-of-sign language-used- around-the-world/ [afgelaai op 11 September 2023].

Reagan, T. 1986a. Taalbeplanning in die Suid-Afrikaanse onderwys: ’n oorsig. South African Journal of Linguistics, 4(1):32-55. https:// doi.org/10.1080/10118063.1986.9724415

Reagan, T. 1986b. The role of language policy in South African education. Language Problems and Language Planning, 10(1), 1-13. https://doi.org/10.1075/lplp.10.1.01rea

Reagan, T. 2007. Language-in-education policy in South Africa: The

challenge of sign language. African Education Review, 4(2):26

41. https://doi.org/10.1080/18146620701652663 Reagan, T. 2008. South African Sign Language and language-in

education policy in South Africa. Stellenbosch Papers in Linguistics, 38:165-190. https://doi.org/10.5774/38-0-28

Reagan, T. 2010. Language policy and planning for sign languages.

Washington: Gallaudet University Press.

Reagan, T. 2016. Language policies, language rights, and sign languages: a critique of disability-based approaches. Critical Inquiry in Language Studies, 16(4):271-292. https://doi.org/10.10 80/15427587.2019.1574577

Reagan, T. 2020a. A twelfth official language? The constitutional future of South African Sign Language. Southern African Linguistics and Applied Language Studies, 38(1):73-85. https://doi.org/10.2989/1 6073614.2020.1753545

Reagan, T. 2020b. Linguistic human right and the Deaf: implications

for language policy. Keynote address at the 2nd Language

Diversity in Educational Settings Workshop 2020: ‘Making a

change through sign language’, Departement Suid-Afrikaanse Gebaretaal en Dowe Studies, Universiteit van die Vrystaat,

Bloemfontein,, 9-20 November 2020. Virtuele geleentheid.

Reagan, T. 2021. Historical linguistics and the case for sign language families. Sign Language Studies, 21(4):427-454. https://doi. org/10.1353/sls.2021.0006

Reagan, T. 2022. Language planning and language policies for sign

languages: an emerging civil rights movement. Sociolinguistica,

36(1-2):169-182. https://doi.org/10.1515/soci-2022-0010 Reagan, T. 2024. Sign languages and language policy. In: M. Gazolla,

F. Grin, L. Cardinal & K. Heugh (reds). The Routledge handbook of language policy and planning, 535-547. Oxon, New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429448843-43

Reagan, T. & Penn, C. 1997. Language policy, South African Sign Language, and the Deaf: social and educational implications. Southern African Journal of Applied Language Studies, 5(1):1-13. https://doi.org/10.1080/10189203.1997.9724654

Reagan, T., Penn, C. & Ogilvy, D. 2006. From policy to practice: Sign

language developments in post-apartheid South Africa.

Language Policy, 2006(5), 187-208. https://doi.org/10.1007/ s10993-006-9002-y

Real SASL (Real South African Sign Language). 2014. Real South African Sign Language. https://www.facebook.com/realsaslpage/about_ profile_transparency [afgelaai op 12 September 2019]

Real SASL (Real South African Sign Language). 2022a. SA Sign Language Dictionary. https://www.realsasl.com/ [afgelaai op 22 September 2022].

Real SASL (Real South African Sign Language). 2022b. SA Sign Language Dictionary. https://www.realsasl.com/recent-videos/video/488 cape-town [afgelaai op 22 September 2022].

realsasl.com . 2018. About Real South African Sign Language. https://www. realsasl.com/about [afgelaai op 12 September 2019].

RGN (Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing). 1981. Investigation into education. Report of the Work Committee: Languages and language instruction. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

Ridge, S. 1996. Language policy in a democratic South Africa. In: M Herriman & B Burnaby (reds). Language policies in English-dominant countries: six case studies, 15-34. Bristol: Multilingual Matters. https://doi.org/10.2307/jj.33169468.6

Rijksoverheid. 2022. Welke erkende talen heeft Nederland? https:/ /www. rijksoverheid.nl/onderwerp en/erkende-talen/erkende-talen in-nl [afgelaai op 3 November 2022].

RKIS (Regeringskommunikasie- en inligtingstelsel). 2008. Public holidays, 24 June 2008. https://www.public-holidays.us/ZA_ TC_2008_default [afgelaai op 10 September 2024].

RKIS (Regeringskommunikasie en Inligtingstelsel). 2016. Inqubomgomo yezilimi yophiko lukahulumeni lwezokuxhumana nokudluliswa

kolwazi [Language policy of the Government Communication and Information System]. Pretoria: Regering Kommunikasie en Inligtingstelsel, Republiek van Suid-Afrika.

RKIS (Regeringskommunikasie- en inligtingstelsel). 2021/2022. Official Guide to South Africa 2021/2022. https:/ /www.gcis.gov.z a/sites/ default/files/10%20Education%202021- 22.pdf [afgelaai op 19 November 2024].

Roederer, C. 2005. Founding provisions. In: S. Woolman, T. Roux,

J. Klaaren, A. Stein, M. Chaskalson & M. Bishop (reds). Constitutional law of South Africa (2de uitgawe), 13-1 - 13-31. Kaapstad: Juta.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1963. Wysigingswet op die Grondwet, 1963 (Wet no. 9 van 1963). Government Gazette Extraordinary No. 453, 8 March 1963. Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1970. Wet op Burgerskap van Bantoetuislande, 1970 (Wet no. 26 van 1970). Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1979. Wet op Onderwys en Opleiding,

1979 (Wet no. 90 van 1979). Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1983. Grondwet van die Republiek

van Suid-Afrika, 1983 (Wet no. 110 van 1983). Pretoria:

Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1986. Wet op Herverlening van Suid-Afrikaanse Burgerskap, 1986 (Wet no. 73 van 1986). Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1993a. Wet op die Herverlening en Uitbreiding van Suid-Afrikaanse Burgerskap, 1993 (Wet no. 196 van 1993). Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1993b. Grondwet van die Republiek

van Suid-Afrika, 1993 (Wet no. 200 van 1993). Pretoria:

Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1995. Wet op die Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad, 1995 (Wet no. 59 van 1995). Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1996a. Wet op Nasionale Onderwysbeleid, 1996 (Wet no. 27 van 1996). Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1996b. Suid-Afrikaanse Skolewet (Wet no. 84 van 1996.) Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1996c. Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika [Vtl: Constitution of the Republic of South

Africa], 1996 (Wet no. 108 van 1996.) Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1999a. Uitsaaiwet, 1999 (Wet no. 4 van 1999). Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 1999b. Wysigingswet op die Pan

Suid-Afrikaanse Taalraad (Wet no.10 van 1999). Pretoria:

Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 2002a. Wysigingswetsontwerp op die Uitsaaiwese [Vtl: Broadcasting Amendment Act] (B34-2002). Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 2002b. Uitsaaiwysigingswet, 2002 (Wet no. 64 van 2002). Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 2011. Wetsontwerp op Suid-Afrikaanse Tale [Vtl: South African Languages Bill] (B-2011). Staatskoerant, 34675.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 2012. Wet op die Gebruik van Amptelike Tale [Vtl: Use of Official Languages Act], 2012 (Wet no. 12 van 2012). Pretoria: Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 2013. Wetsontwerp op die Suid-Afrikaanse Raad vir Taalpraktisyns [Vtl: South African Language Practioners’ Council Bill] (B14-2013). Staatskoerant, 587(37660):1-34.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 2014. Wet op die Suid-Afrikaanse

Taalpraktisynsraad [Vtl: South African Language Practitioners’

Council Act], 2014 (Wet no. 8 van 2014). Pretoria:

Staatsdrukker.

RSA (Republiek van Suid-Afrika). 2022. Grondwet Agtiende

Wysigingswetsontwerp [Vtl: Constitution Eighteenth

Amendment Bill], 2022 [B1-2023]. Pretoria: Staatsdrukker. RSA (Republiek van Suid-Afrika). 2023. Grondwet Agtiende

Wysigingswet [Vtl: Constitution Eighteenth Amendment Act],

2023 (Wet no. 3 van 2023). Pretoria: Staatsdrukker.

Sabinet. 2025. All SA Media (News Clippings). https:// discover-sabinet-co-za.ufs.idm.oclc.org/

search?Search=&ProductType=allsamedianewsclippings [afgelaai op 31 Julie 2025].

Sachs, A. 1994. The new language dispensation: the constitutional framework and the goals. In: A-M. Beukes & M. Barnard (reds). Verrigtinge van die Tale vir almal-konferensie: Op weg na ’n Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad, 27-28 Mei 1994, WNNR Konferensiesentrum, Pretoria, 7-15. Pretoria: Departement van Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie.

SAHO (South African History Online). 2019. The Interim South African Constitution 1993. https:/ /www.sahistory.org.z a /article/interim south-african-constitution-1993 [afgelaai op 14 November

2024]. SAHO (South African History Online). 2022a. General South African History Timeline: 1980s. https:/ /www.sahistory.org.z a /article/general

south-african-history-timeline-1980s [afgelaai op 1 Januarie 2024].

SAHO (South African History Online). 2022b. General South African History Timeline: 1990s. https:/ /www.sahistory.org.z a /article/ general-south-african-history-timeline-1990s [afgelaai op 31 Desember 2023].

SAKO (Suid-Afrikaanse Kwalifikasie-owerheid). 2000. The National

Qualifications Framework and the Standards Setting. Pretoria:

Suid-Afrikaanse Kwalifikasie-owerheid.

SANDA (South African National Association of the Deaf). 2018. Home/ Welcome. https:/ /www.sanda.org.z a /index.html [afgelaai op 11 Mei 2021].

SANDF (South African National Defence Force). 2021. Nelson Mandela Children’s Parliament. https:/ /www.fa c ebook.com/

SANationalDefenceForce/posts/nelson- mandela-childrensparliament-08-october-2021-the-10th-childrensparliamen/1512194449179781/ [afgelaai op 1 Augustus 2024].

SANRD (Suid-Afrikaanse Nasionale Raad vir Dowes). 1979. Doelstellings en werksaamhede van die S.A. Nasionale Raad vir Dowes. Jubileum 50 jaar. Hercules: N.H.W. Pers.

SAPA (Suid-Afrikaanse Persagentskap). 1995a. Amptelike status gevra

vir gebaretaal. Die Burger, 28 Augustus, 13.

SAPA (Suid-Afrikaanse Persagentskap). 1995b. Signing – 12th official

language? The Argus, 29 Augustus, 1.

SAPA (Suid-Afrikaanse Persagentskap). 1995c. ANC proposes sign language be made official. The Citizen, 29 Augustus, 8.

SAPA (Suid-Afrikaanse Persagentskap). 1995d. ANC proposes sign language be made official. The Citizen, 29 Augustus, 8.

SAPA (Suid-Afrikaanse Persagentskap). 1995d. Make sign language official – proposal. The Star, 29 Augustus, 6.

SAPA (Suid-Afrikaanse Persagentskap). 1998. Call to make signing an official language. The Citizen, 4 Junie, 21.

SAPA (Suid-Afrikaanse Persagentskap). 2002. Sign language could be in curriculum. The Star, 12 November, 6.

SAR (Suid-Afrikaanse Regering). 2020a. Pan South African Sign Language Board launches South African Sign Language Charter, 4 September 2020. https:/ /www.gov.z a /speeches/pan-south-african-sign language-board-launches-south- african-sign-languagecharter%C2%A0%C2%A0-4-sep [afgelaai op 9 November 2020].

SAR (Suid-Afrikaanse Regering). 2020b. Deputy Minister Hlengiwe Mkhize: South African Sign Language Charter. Speech at South African Sign Language Charter by Deputy Minister in the Department of Women Youth and Persons with Disabilities: in the Presidency, Prof. Hlengiwe Mkhize, 4 September 2020. https:/ /www.gov.z a /news/speeches/ deputy-minister-hlengiwe-mkhize-south-african- sign

language-charter-04-sep-2020 [afgelaai op 30 Julie 2024]. SAR (Suid-Afrikaanse Regering). 2023. Social Development welcomes

signing of bill for sign language to be 12th official language. https:/ / www.gov.z a /news/media- statements/social-development

welcomes-signing-bill-sign-language-be-12th-official [afgelaai op 18 Junie 2024].

Schermerhorn, R. 1978. Comparative ethnic relations: a framework for theory and research. Chicago: University of Chicago Press.

Schiffman, H. 1998. Linguistic culture and language policy. Paperback edition. Londen: Routledge.

Schneider, E. 1999. It’s time for a 12th language to be recognised. The Sunday Independent, 11 April, 5.

Schuring, G. 1985. Language planning principles for a new South Africa. Language in South Africa. An input into language planning for a post-apartheid South Africa. The LiCCA (SA) Report, 63-79. Pretoria: Universiteit van Pretoria.

Schuring, G. 1991. Towards a new language policy for South Africa: The status of the indigenous languages. Referaat gelewer by die LiCCA-konferensie, Universiteit van Pretoria, 5–7 April 1991. Languages in Contact and Conflict in Africa (LiCCA) Conference, University or Pretoria, 5–7 April 1991. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

Schuring, G. 1993. Die Afrikatale as amptelike tale van Suid-Afrika. In:

P. von Staden (red). Linguistica. Festschrift E.B. van Wyk, 110-117. Pretoria: J.L. van Schaik.

Seymour, M. & Tšoeu, M. 2015. A mobile application for South African Sign Language (SASL) recognition. AFRICON 2015, 1-5. Addis Abeba: Institute of Electrical and Electronic Engineers. https:// doi.org/10.1109/AFRCON.2015.7331951

SGLSAGT (Standaardegenererende Liggaam vir Suid-Afrikaanse

Gebaretaal). 2004a. Qualification and Unit standards South African Sign Language. Staatskoerant, 26326,: 0-64.

SGLSAGT (Standaardegenererende Liggaam vir Suid-Afrikaanse

Gebaretaal). 2004b. Unit standards South African Sign Language. Staatskoerant, 469(26541):3-16.

Shohamy, E. 2006. Language policy: hidden agendas and new approaches. Londen, New York: Routledge. https://doi.

org/10.4324/9780203387962

Sinxo, Z. 2023. Scramble to introduce sign language at schools. Saturday Argus, 29 Julie, 3.

Skutnabb-Kangas, T. & Phillipson, R. 1995. Linguistic human rights,

past and present. In: T. Skutnabb-Kangas, R. Phillipson &

M. Rannut (reds). Linguistic human rights: overcoming linguistic discrimination, 71-110. Berlyn, New York: Mouton de Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110866391.71

Smolen, E.R. & Paul, P.V. 2023. Perspectives on identity and d/

Deaf and Hard-of-Hearing students. Education Sciences,

13(782):OpenAccess. https://doi.org/10.3390/educsci13080782

Snoddon, K. 2009. Equity in education: signed language and the courts. Current Issues in Language Planning, 10(3):255-271. https://doi. org/10.1080/14664200903116303

Soft112. FingerTalk – SASL Dictionary 3.0. https://fingertalk-sasl dictionary-ios.soft112.com/ [afgelaai op 8 September 2022].

Spolsky, B. 2004. Language policy. Cambridge: Cambridge University Press.

Spolsky, B. 2009. Language management. Cambridge: Cambridge University Press.

Spolsky, B. 2011. Language academies and other language management agencies. Language Policy, 10:285–287. https://doi.org/10.1007/ s10993-011-9218-3

SSA (Statistieke Suid-Afrika). 1998. The people of South Africa population census, 1996. Report Number 03-01-11 1996. Pretoria: Statistieke Suid-Afrika.

SSA (Statistieke Suid-Afrika). 2001. Census 2001. Household questionnaire. Pretoria: Statistieke Suid-Afrika.

SSA (Statistieke Suid-Afrika). 2003. Census 2001. Census in brief. Report no. 03-02-03 2001. Pretoria: Statistieke Suid-Afrika.

SSA (Statistieke Suid-Afrika). 2011. Census 2011 Household Questionnaire A. https:/ /www.statssa.gov.z a /?page_id=3852 [afgelaai op 16 Augustus 2023].

SSA (Statistieke Suid-Afrika). 2012. Census 2011. Census in brief. Report No. 03-01-41. Pretoria: Statistieke Suid-Afrika.

SSA (Statistieke Suid-Afrika). 2014. Census 2011: Profile of persons with disabilities in South Africa. Report No. 03-01-59. Pretoria: Statistieke Suid-Afrika.

SSA (Statistieke Suid-Afrika). 2018. Community Survey 2016: Profiling

socio-economic status and living arrangements of persons

with disabilities in South Africa. Report 03-01-23. Pretoria:

Statistieke Suid-Afrika.

SSA (Statistieke Suid-Afrika). 2023. Census 2022 statistical release.

https://census.statssa.gov.za/#/ [afgelaai op 11 Desember

2023]. Stad Kaapstad. 2018. Language policy (Policy number 50554) approved by Council: 25 April 2018 C07/04/18. Kaapstad: Stad Kaapstad. Stad Tshwane. 2024. City of Tshwane Vacancies. https:/ /www.govpage. co.z a /city-of-tshwane- metropolitan-municipality-vacanciesblog/city-of-tshwane-vacancies7631044 [afgelaai op 14 Augustus 2024]. Stephen, J. 2007. Signs used by deaf should be an official language, parliament told. Cape Times, 15 Junie, 3. Steyn, J. 1997. Die posisie van Afrikaans as voertaal en die vak Afrikaans en Nederlands aan universiteite. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 37(4):236-247.

Storbeck, C. 2000. Bilingual education for the Deaf in South Africa. The South African Journal of Communication Disorders, 47(Spesiale

uitgawe):51-59. https://doi.org/10.4102/sajcd.v47i2.978 Storbeck, C. 2023. Sign language is now official in South Africa – how

this will help education in Deaf schools. The Conversation.

https://doi.org/10.64628/AAJ.c5sga7uku

Storbeck, C. & Martin, D. S. 2010. South African Deaf Education and the Deaf Community. American Annals of the Deaf, 155(4), 488-518. https://doi.org/10.1353/aad.2010.0034

STR (Space-Time Research Pty Ltd). 2023. Geography by Language

(second). Census 2011. Pretoria: Gebruikersinligtingsdienste Statistieke Suid-Afrika. Strauss, G. 1997. Does the rainbow cost too much? Polemical essays on the economics of language. Acta Varia, 5:1-92. Streek, B. 1999. A sign of SA’s 12th official language. Mail & Guardian, 30

September, 14.

The Star. 1997a. SA is now a proud member of the world fold. The Star, 23 September, 26.

The Star. 1997b. Learning favours bilingual approach. Developed countries are leading the way in a new approach to deaf education. The Star, 23 September, 26.

Thutong. s.j. History of the Development of the Policy on Inclusive Education. https:/ /www.thutong.doe.gov.z a /inclusiveeducation/Policy/ HistoryofPolicyDevelopm ent/tabid/3264/Default.aspx [afgelaai op 22 Maart 2022].

Timmermans, N. 2003. Report. A comparative analysis of the status of sign languages in Europe. Strasbourg: Nina Timmermans.

Tucker, P. 2009. Cillie Commission. South African History Online. https:/ / www.sahistory.org.z a /sites/default/files/archive-files2/ remay80.7.pdf [afgelaai op 2 Januarie 2024].

Turi, J.-G. 1995. Typology of language legislation. In: T. Skutnabb-Kangas, R. Phillipson, M. Rannut & T.S.-K. Phillipson (reds). Linguistic human rights. Overcoming linguistic discrimination, 111-120. Berlyn, New York: Mouton de Gruyter. https://doi. org/10.1515/9783110866391.111

Umalusi (Raad vir Gehalteversekering in Algemene en Verdere Onderwys en Opleiding). 2018. Sign of the times. The quality assurance of the teaching and assessment of South African Sign Language. Pretoria: Umalusi Raad vir Gehalteversekering in Algemene en Verdere Onderwys en Opleiding.

US (Universiteit van Stellenbosch). 1997. Navorsingsverslag. Research report 1997. Stellenbosch: Universiteit van Stellenbosch.

UvSA (Unie van Suid-Afrika). 1950. Bevolkingsregistrasiewet (Wet no. 30 van 1950). Pretoria: Staatsdrukker.

UvSA (Unie van Suid-Afrika). 1961. Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1961 (Wet no. 32 van 1961). Extraordinary Government Gazette 6671.

UvSA (Unie Suid-Afrika). 1991. Wet op Herroeping van die Bevolkingsregistrasiewet (Wet no. 114 van 1991). Pretoria: Staatsdrukker.

Van der Westhuizen, C. 1994. Alle dowes eis gelyke menseregte. Beeld, 29 Julie, 11.

Van Niekerk, A. 2020. A lexical comparison of South African Sign Language and potential lexifier languages. Thesis presented in partial fulfilment of the requirements for the degree Masters in General Linguistics at the University of Stellenbosch.

Van Rensburg, C. 2012. So kry ons Afrikaans. Pretoria: Lapa Uitgewers.

Van Rensburg, F. 2006. Soweto, 1976: ’n Inklusiewe herbegin 30

jaar later? Vrye Afrikaan, 12 Junie 2006. https://blik.co.za/ artikel/610/ [afgelaai op 4 Januarie 2024].

Van Tonder, S. 2000. Die toepasbaarheid van die Kurrikulum 2005 as ’n uitkomsgerigte onderwysmodel in Vrystaatse primêre skole: ’n kurrikulumteoretiese perspektief. Proefskrif voorgelê om te voldoen aan die vereistes vir die graad Philosophiae Doctor, Universiteit van die Vrystaat, Bloemfontein.

Van Zijl, L. & Olivrin, G. 2008. South African sign language assistive translation. In: R Merrell (red). Telehealth/AT ‘08: Proceedings of the IASTED International Conference on Telehealth/Assistive Technologies, 7-12. Anaheim: ACTA Press.

Vermeerbergen, M. 2020. Als gesproken taal niet vanzelfsprekend is. Van home signing tot volwaardige gebarentalen. In: W Coudenys (red). Taal en de wereld, 71-90. Leuven: Universitaire Pers Leuven. https://doi.org/10.2307/j.ctv1wr9f5f.7

VN (Verenigde Nasies). 1992. Declaration on the Rights of Persons Belonging to National or Ethnic, Religious and Linguistic Minorities, General Assembly resolution 47/135, 18 December 1992. https:/ /www.ohchr. org/ e n/instruments- mechanisms/instruments/declarationrights-persons-belonging-national-or-ethnic [afgelaai op 26 Julie 2023].

VN (Verenigde Nasies). 2006. Convention on the Rights of Persons with

Disabilities adopted 13 December 2006 by Sixty-first session of the

General Assembly by resolution A/RES/51/106. https:/ /www.ohchr. org/en/instruments -mechanisms/instruments/conventionrights-persons-disabilities [afgelaai op 10 April 2023].

VN (Verenigde Nasies). 2008. United Nations Declaration on the Rights

of Indigenous Peoples. Adopted by the General Assembly on

13 September 2007. New York, Genève: Office of the High

Commissioner for Human Rights.

VN (Verenigde Nasies). 2017. International Day of Sin Languages A/

RES/72/161. Resolution adopted by the General Assembly on 19

December 2017. New York: United Nations.

VNKRPG (Verenigde Nasies Komitee oor die Regte van Persone met Gestremdhede). 2018. Concluding observations on the initial report of South Africa, 23 October 2018, G1832308. New York: United Nations.

Walters, K. 2003. Fergie’s prescience: the changing nature of diglossia

in Tunisia. International Journal of the Sociology of Language,

2003(163):77-109. https://doi.org/10.1515/ijsl.2003.048 Wasli (Wêreldvereniging van Gebaretaaltolke). 2022. History. https:// wasli.org/about/history [afgelaai op 19 Mei 2022]. WB (Wêreldbank). 2014. South Africa – Population Census 1996. https:// microdata.worldbank.org/index.php/catalog/915/pdf documentation [afgelaai op 4 September 2023]. Webb, V. 2002. Language in South Africa. Amsterdam: John Benjamins. https://doi.org/10.1075/impact.14 Weideman, A. 2017. Responsible design in applied linguistics: Theory and practice. Cham: Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319

41731-8

Weideman, A. 2021. A skills-neutral approach to academic literacy

assessment. In: A. Weideman, J. Read & T. du Plessis (reds).

Assessing academic literacy in a multilingual society. Transition and transformation, 22-51. Bristol/Blue Ridge Summit: Multilingual Matters. https://doi.org/10.2307/jj.22730679.7

Weideman, A. 2022. Is die toegepaste linguistiek ’n onderdeel van die

linguistiek? In: W. Carstens & T. van Dyk (reds). Toegepaste taalkunde in Afrikaans, 21-36. Pretoria: Van Schaik Uitgewers.

Wessels, E. 1995. Toeganklikheid vir dowes tot dienste bepleit. Die Burger, 11 Desember, 8.

WFD (Wêreldfederasie vir Dowes). 2016. WFD het ’n verklaring vrygestel oor die standaardisering van gebaretale. https://wfdeaf.org/news/ wfd-released-a-statement- on-the-standardization-of-sign languages/ [afgelaai op 26 November 2024].

WFD (Wêreldfederasie vir Dowes). 2019. WFD Charter on Sign Language Rights for All. Helsinki: World Federation of the Deaf.

WFD [Wêreldfederasie vir Dowes]. 2025. The legal recognition of national sign languages. Update: 13 May 2025. https://wfdeaf.org/the legal-recognition-of-national-sign-languages/?_country_ map=-87.57548800284988%2C-180%2C88.7749424499952%2 C180%2C0 [afgelaai op 24 Julie 2025].

Wheatly, A. & Pabsch, A. 2010. Sign language legislation in the European Union. Brussel: European Union of the Deaf (EUD.

Wikipedia. 2023. List of sign languages. https://en.wikipedia.org/wiki/ List_of_sign_languages [afgelaai op 29 Augustus 2023].

Wikipedia. 2025. Legal recognition of sign languages. https://en.wikipedia. org/wiki/Legal_recognition_of_sign_languages [afgelaai op 18 Maart 2025].

Witness-verslaggewer. 1995. Focus on rights of deaf people. The Natal Witness, 29 Augustus, 4.

Woll, B., Sutton-Spence, R. & Elton, F. 2004. Multilingualism: the global approach to sign languages. In: C Lucas (red). The sociolinguistics of sign language, 8-32. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/ CBO9780511612824.004

WorldAtlas. 2023. Which countries recognize sign language as an official

language? https:/ /www.worldatlas.com/ a rticles/which

countries-recognize-sign-language-as-an- official-language. html [afgelaai op 9 Mei 2023].

Zaayman, P. 1995. Daar’s hoop vir dowes om ook gehoor te word. Phil

Zaayman gesels met ... Johan Hamilton. Rapport, 12 November,

15.

Zero Project. 2019. A Sign Language App, Dictionary and Learning Tool. https://zeroproject.org/view/project/903d6336-9917-eb11 a813-000d3ab9b226 [afgelaai op 24 Januarie 2023].

Ziervogel, D., Lombard, P. J. & Mokgokong, P. C. 1969. A handbook of the Northern-Sotho language. Pretoria: Van Schaik Uitgewers.

Zulu, T., Heap, M. & Sinanovic, E. 2017. The cost and utilisation patterns of a pilot sign language interpreter service for primary health care services in South Africa. PLUS ONE, 12(12), e0189983. doi: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0189983 .